Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku, kredytobiorcy dostaną 5400 zł kosztów

Wyrokiem z 29 września 2022 r., II C 537/20, Sąd Okręgowy w Warszawie

ustalił nieważność umowy kredytu z 25 czerwca 2008 r. zawartej pomiędzy

poprzednikiem prawnym pozwanego banku a powodowymi kredytobiorcami,

zasądził od banku na rzecz kredytobiorców 140 649,24 zł z odsetkami i 44 178,39

CHF z odsetkami z tytułu zwrotu spłaconych rat kapitałowo-odsetkowych oraz

oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

I CSK 627/25

2

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Warszawie

oddalił apelację banku.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 25 czerwca 2008 r. poprzednik prawny

pozwanego banku zawarł z powodowymi kredytobiorcami umowę o kredyt

hipoteczny dla osób fizycznych waloryzowany kursem franka szwajcarskiego

(CHF). Wysokość kredytu została ustalona na 400 000,00 zł na okres 360 miesięcy

do 30 czerwca 2038 r. Kredytobiorcy od 14 lipca 2008 r. do 30 października 2013 r.

wpłacili bankowi tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych 140.649,24 zł, a od 30

października 2013 r. do 30 września 2019 r. 44 178,39 CHF.

Sąd drugiej instancji uznał za niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

postanowienia umowy określające zasady przeliczenia udzielonego kredytu

i spłacanych rat na CHF, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty

obcej. Przy tym postanowienia te określają główne świadczenia stron, lecz nie

zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, ponieważ umowa nie zawierała

mechanizmu kształtowania kursu CHF przez bank.

Ze względu na brak kursu koniecznego do stosowania indeksacji, wszystkie

postanowienia umowy dotyczące indeksacji są nieważne. Umowa nie może nadal

obowiązywać bez kwestionowanych warunków z tego powodu, że ich usunięcie

spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy.

Pozwany bank zaskarżył wyrok skargą kasacyjną i wniósł o jej przyjęcie do

rozpoznania ze względu na:

1) występowanie w sprawie istotnych zagadnień prawnych:

- czy strona powodowa posiada interes prawny w żądaniu ustalenia

nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy;

- czy wykorzystanie kwoty wypłaconej na podstawie umowy kredytu na cele

powiązane z działalnością gospodarczą kredytobiorcy, w szczególności na

sfinansowanie zakupu nieruchomości, która następnie oznaczana jest jako siedziba

prowadzenia działalności gospodarczej przez kredytobiorcę, eliminuje możliwość

uznania kredytobiorcy w stosunku prawnym wynikającym z umowy kredytu za

I CSK 627/25

3

konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c. i eliminuje możliwość objęcia go ochroną na

podstawie przepisów chroniących konsumentów, w szczególności art. 3851 k.c.;

- czy norma zawarta w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego)

do kursu waluty obcej, zawierająca odesłanie do kursu określonego w tabeli

kursowej publikowanej przez bank, podlega kontroli z punktu widzenia przesłanek

abuzywności , czy też kontrola taka jest wyłączona na mocy art. 1 ust. 2 dyrektywy

93/13;

- czy określenie niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art.

3851 § 1 i 2 k.c., dotyczy określonych przez strony umowy norm postępowania - czy

też, przeciwnie, wyodrębnione redakcyjnie fragmenty tekstu umowy oraz czy

dopuszczalne jest wyeliminowanie z umowy całości kwestionowanych jednostek

redakcyjnych w sytuacji, gdy stwierdzono abuzywność wyłącznie w odniesieniu do

części zawartych tam norm;

- czy norma, zawarta w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego)

do kursu waluty obcej, regulująca odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia

kursu walutowego (tzw. „klauzula spreadu"), stanowi normę regulującą główne

świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. oraz czy norma ta należy do

essentialia negotii umowy kredytu;

- czy stwierdzenie przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w

umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej,

regulującą odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu

kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu}, skutkuje również niezwiązaniem

konsumenta normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona

jest od kursu waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka) oraz czy niezwiązanie konsumenta

klauzulą ryzyka skutkuje upadkiem umowy;

- czy jest zgodna z zasadami proporcjonalności, równości i pewności prawa,

wynikającymi z Konstytucji oraz przepisów prawa unijnego, jak również z celami

dyrektywy 93/13 oraz z celami art. 3851 § 2 k.c., wykładnia polegająca na

twierdzeniu, że niezwiązanie stron klauzulą spreadu ma rzekomo skutkować

niezwiązaniem również klauzulą ryzyka, co ma prowadzić do przekształcenia

I CSK 627/25

4

umowy z mocą wsteczną w kredyt złotowy, ale oprocentowany w oparciu o

parametr ekonomiczny właściwy wyłącznie dla waluty indeksacji;

- czy w świetle celów art. 3851 k.c. oraz dyrektywy 93/13, dopuszczalne jest

stwierdzenie upadku umowy kredytu, w oparciu o stwierdzenie niedozwolonego

charakteru w rozumieniu art. 385 k.c. (abuzywność) części jej postanowień

dotyczących indeksacji (waloryzacji) kredytu do waluty obcej, bez uprzedniego

poinformowania osób występujących po stronie powodowej, przez Sąd, o skutkach

upadku takiej umowy;

- czy stwierdzenie przez sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w

umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej,

regulującą odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu

kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), przy jednoczesnym stwierdzeniu że

konsument jest związany normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych świadczeń

uzależniona jest od kursu waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka), skutkuje

koniecznością dokonania wykładni postanowień umowy z pominięciem klauzuli

spreadu, natomiast z wykorzystaniem przepisów dyspozytywnych w brzmieniu

aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy, w szczególności art. 358 § 2 k.c. lub art.

24 ust. 3 ustawy o NBP, oraz stwierdzeniem, że umowa podlega wykonaniu, z

wykorzystaniem do przeliczeń kursu średniego waluty indeksacji publikowanego

przez NBP, aktualnego na dzień danej operacji finansowej;

2) potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości

lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj. przepisów powołanych

wyżej jako podstawy przedstawionych zagadnień prawnych, a także art. 496

w zw. z art. 497 k.c. w zw. art. 69 ust. 1 pr.bank. co do przysługiwania prawa

zatrzymania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP

25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:

I CSK 627/25

5

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają

przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po

usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku

o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu

drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych

ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej.

W orzecznictwie jest utrwalona teza o niedopuszczalności stosowania

kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie przez bank. Kurs walut obcych

ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże klientów

banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych w okresie od ogłoszenia

kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak to, iż nie można umową

związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo

jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone.

Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako współokreślające

wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne świadczenie

kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1 k.c., lecz

tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w sposób

jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako

obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu

ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby

odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe

zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej

I CSK 627/25

6

chwili. Ustalenie kursu tylko do wypłaty kredytu i usiłowanie związania

kredytobiorcy przyszłymi, jednostronnie ustalanymi kursami nie mogło być

skuteczne.

Należy przy tym zaznaczyć, że na podstawie art. 3852 k.c. dla stosowania

art. 3851 k.c. istotna jest chwila zawarcia umowy (uchwały w składzie 7 sędziów SN

z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2, z 7 maja 2021 r., III

CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56), a nie ewentualne, późniejsze zmiany

nieważnej umowy lub stanu prawnego (jak wejście w życie art. 69 ust. 3 pr.bank.),

chyba że przepisy przejściowe stanowiłyby o sanowaniu nieważnych umów.

Wykładni nie wymaga art. 189 k.p.c. co do tego, czy w sytuacji, gdy

kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zapłatę, ma on interes prawny do

wytoczenia powództwa wyłącznie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego.

Wprawdzie art. 189 k.p.c. nie może być podstawą ustalenia nieważności umowy,

gdyż nieważność umowy jest jedynie przesłanką rozstrzygnięcia o innych

żądaniach, w tym o żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku kredytu.

Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęło się orzekanie o ważności umowy

rozumianej jako skrótowe określenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego

mającego powstać na mocy spornej umowy. Przy tym dopóki nieważna umowa nie

zostanie wykonana w całości lub z innych przyczyn nie przestanie wiązać, strona

umowy ma interes prawny w ustaleniu nieistnienia stosunku kredytu, tj. nieważności

umowy kreującej ten stosunek, niezależnie od roszczeń powstałych w związku z

wykonaną częścią umowy.

Nie budzi już wątpliwości nieprzysługiwanie prawa zatrzymania dla ochrony

roszczeń stron o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy

kredytu. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r.,

III CZP 31/23, (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), uznał, że prawo zatrzymania nie

przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności

drugiej strony. Z argumentacji przytoczonej w uzasadnieniu uchwały wynika, że

również brak możliwości potrącenia nie przesądza o przyznaniu stronom umowy

kredytu prawa zatrzymania. Sąd Najwyższy wskazał, że uprawnienia

prawokształtujące w postaci potrącenia i zatrzymania nie mogą pozostawać w

I CSK 627/25

7

zbiegu, ponieważ zakres ich zastosowania jest rozłączny. W przypadku świadczeń

jednorodzajowych zastosowanie znajdzie potrącenie, a w przypadku świadczeń

różnorodzajowych – prawo zatrzymania. Ponadto Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98),

uznał, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na

podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje

prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

Zgodnie z art. 221 k.c. za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą

z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością

gospodarczą lub zawodową. Konsumencki charakter umowy oraz abuzywność

zawartych w niej postanowień ocenia się na chwilę jej zawarcia. Z umowy zaś

wynika, że zaciągnięty kredyt nie miał żadnego związku z działalnością

gospodarczą. Nawet jeżeli później w przedmiotowej nieruchomości zarejestrowano

działalność gospodarczą, to miało to charakter następczy i nie ma znaczenia dla

uznania kredytobiorców za konsumentów (zob. wyroki SN z 27 maja 2022 r., II

CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 50, i z 14 czerwca 2023 r., II CSKP

254/22, oraz postanowienie SN z 20 grudnia 2023 r., I CSK 2646/23). Ponadto

niektóre rodzaje działalności gospodarczej można prowadzić w budynku

mieszkalnym.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Na podstawie art. 98 k.p.c. kredytobiorcom przysługuje od skarżącego zwrot

kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

(G.G.)

[SOP]

I CSK 627/25

8