SN odmówił przyjęcia kasacji w sprawie podziału majątku, P.K. zapłaci 2700 zł kosztów

Wnioskodawca P.K. wywiódł skargę kasacyjną na postanowienie Sądu

Okręgowego w Siedlcach z 29 maja 2024 r., wydanego

w sprawie, przy udziale A.K., o podział majątku wspólnego.

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący wskazał

na potrzebę dokonania wykładni art. 5 k.c. w zakresie uwzględnienia przez sąd

nadużycia prawa podmiotowego z urzędu, czy jedynie na zarzut.

I CSK 744/25

2

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli

w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.).

W przypadku przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. przyjęcie skargi

do rozpoznania może uzasadniać rozbieżność występująca w orzecznictwie Sądu

Najwyższego lub sądów powszechnych Jednakże jeśli skarżący dąży

do zakwestionowania ustalonej już linii orzeczniczej, to powinien przedstawić

istotne argumenty, ze względu na które zmiana stanowiska Sądu Najwyższego

wydaje się zasadna (zob. np. postanowienia SN: z 21 sierpnia 2024 r.,

I CSK 1927/24; z 13 sierpnia 2024 r., I CSK 1623/24; z 16 listopada 2023 r.,

I CSK 3453/23; z 20 października 2023 r., I CSK 1658/23; z 14 czerwca 2023 r.,

I CSK 1105/23).

Skarżący wskazał na potrzebę wykładni art. 5 k.c., rozbieżności te miały

sprowadzać się do tego, czy sąd rozpoznający sprawę może uwzględnić nadużycie

prawa podmiotowego (art. 5 k.c.) z urzędu, czy też uczynić to może jedynie na

zarzut.

Podział majątku wspólnego ma oczywiście nie tylko czysto techniczne

znaczenie, w istocie na jego skutek dochodzi do przekazania na rzecz jednego

z małżonków składników ówczesnego majątku wspólnego w zamian za określone

spłaty, jednakże o sposobie podziału decyduje wiele czynników, przy czym

wierność małżeńska i wina za rozkład pożycia małżeńskiego nie są tymi

najistotniejszymi (te okoliczności mają pierwszorzędne znaczenie w innym

postępowaniu). Artykuł 5 k.c., stanowiący podstawę wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania (a jednocześnie i zarzutów kasacyjnych), reguluje

problematykę nadużycia prawa w znaczeniu podmiotowym. Istotą tego zjawiska

jest to, że określone zachowanie mieści się, formalnie rzecz ujmując, w granicach

przysługującego prawa, w rzeczywistości jednak narusza ono porządek prawny

i sformułowane w nim w sposób obiektywny zasady postępowania. Przepis

I CSK 744/25

3

wskazuje również skutki nadużycia prawa. Artykuł 5 k.c. może znaleźć

zastosowanie (jest to możliwość, a nie przymus jego stosowania) tylko wtedy,

gdy spełnione są łącznie trzy przesłanki: 1) uprawnionemu podmiotowi przysługuje

prawo (uprawnienie materialnoprawne), którego dotyczy nadużycie; 2) uprawniony

podmiot wykonuje przysługujące mu prawo; 3) wykonywanie prawa pozostaje

w sprzeczności z jednym z kryteriów wymienionych w art. 5 k.c., tj. z zasadami

współżycia społecznego lub też ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

prawa. Przepis ten znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy osobie uprawnionej

przysługuje - formalnie rzecz ujmując - określone prawo podmiotowe, lecz w świetle

oceny danego stanu faktycznego i przy uwzględnieniu treści konkretnej normy

prawnej korzystanie przez nią z tego prawa pozostaje w sprzeczności z zasadami

wskazanymi w art. 5 k.c. (zob. postanowienie SN z 25 czerwca 2025 r.,

I CSK 1085/25).

Stosowanie art. 5 k.c. powinno cechować się umiarem, ostrożnością

i wnikliwym rozważaniem wszystkich okoliczności. Przepis ten nie może być

traktowany jako uniwersalny środek czynienia sprawiedliwości i nie uprawnia sądu

do działalności prawotwórczej, np. przez dokonywanie korekty skutków zdarzenia

prawnego w sposób czyniący zadość poczuciu sprawiedliwości. Należy zwrócić

uwagę, że uznanie danego zachowania za przejaw nadużycia prawa

podmiotowego nie powoduje odjęcia uprawnionemu przysługującego mu prawa.

Pozostaje on w dalszym ciągu uprawnionym. Natomiast stanowisko o nadużyciu

prawa podmiotowego musi być oparte na silnych argumentach, pozwalających

przeważyć, czy należy udzielić ochrony takiemu sposobowi wykonywania

uprawnień. Odmowa udzielenia ochrony powinna być uzasadniona istnieniem

okoliczności rażących i nieakceptowanych w świetle wartości powszechnie

uznawanych w społeczeństwie (zob. wyrok SN z 3 czerwca 2025 r.,

II CSKP 855/23).

Stosowanie art. 5 k.c. zawsze następuje na tle okoliczności danej sprawy,

a przepis ten przyznaje sądowi pewną dozę swobody w ocenie. Nie można zatem

tworzyć uniwersalnych, nadających się do zastosowania w każdej sprawie

wskazówek co do tego, kiedy określone działania stanowią nadużycie prawa

podmiotowego. Błędna jest koncepcja, zgodnie z którą art. 5 k.c. może być

I CSK 744/25

4

przydatny w ocenie, czy określone działania świadczą o wyrażeniu przez inwestora

zgody na zawarcie umowy podwykonawczej (zob. postanowienie SN

z 30 października 2024 r., I CSK 2457/23).

Podkreślenia wymaga, że art. 5 k.c. ma charakter wyjątkowy i może mieć

zastosowanie w przypadku nadużycia prawa przez osobę korzystającą

z przysługującego jej formalnie uprawnienia. Istnieje wszak domniemanie, że osoba

uprawniona korzysta z przysługującego jej prawa podmiotowego w sposób legalny,

tj. zasługujący na ochronę prawną. Kwestionujący takie uprawnienie obowiązany

jest wykazać racjonalne przesłanki swojej kontestacji (art. 6 KC; por. wyroki SN:

z 9 lipca 2008 r., V CSK 43/08; z 19 grudnia 2007 r., V CSK 315/07). Oznacza to,

że pozwany ma obowiązek podnieść zarzut nadużycia prawa i udowodnić w toku

postępowania, że występują szczególne okoliczności, uzasadniające nieudzielenie

ochrony prawnej uprawnionemu. Za niedopuszczalne, co do zasady, należy uznać

działanie w tym zakresie sądu z urzędu (por. wyrok SN z 28 października 2003 r.,

I CK 222/02,; odmiennie w wyroku z 23 maja 2013 r., IV CSK 660/12, gdzie SN

dopuścił możliwość dokonania przez sąd z urzędu oceny sposobu wykonywania

prawa podmiotowego).

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania zabrakło zatem

kwestii prawnych, które nie zostały jeszcze rozstrzygnięte przez Sąd Najwyższy.

Z tej przyczyny Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach postępowania kasacyjnego

rozstrzygnął zaś na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 i § 2 pkt 6

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Adam Doliwa

(P.H.)

[SOP]