Sąd Najwyższy uchylił wyrok odwoławczy, bo brak obrońcy nie był podstawą uchylenia

I KS 10/26

2

Sąd Rejonowy w Kamiennej Górze wyrokiem z dnia 8 września 2025 r., sygn.

akt II K 290/25 uznał oskarżonego M.S. za winnego:

1. popełnienia czynu stanowiącego występek z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 §

2 k.k., za który – na podstawie art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 § 2 k.k. –

wymierzył mu karę 6 miesięcy pozbawienia wolności;

2. popełnienia pięciu czynów stanowiących występki z art. 279 § 1 k.k.,

przyjmując, iż czyny te stanowią ciąg przestępstw w rozumieniu art. 91 § 1

k.k., za co – na podstawie art. 279 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. – wymierzył

mu karę 3 lat pozbawienia wolności;

3. popełnienia trzech czynów stanowiących występki z art. 279 § 1 k.k. i art. 278

§ 1 i 5 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., przyjmując, iż czyny te stanowią ciąg

przestępstw w rozumieniu art. 91 § 1 k.k., za co – na podstawie art. 279 § 1

k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. i w zw. z art. 91 § 1 k.k. – wymierzył mu karę 2 lat

pozbawienia wolności;

4. uznał oskarżonego M.S. za winnego popełnienia czynu stanowiącego

występek z art. 288 § 1 k.k., za który. na podstawie tego przepisu, wymierzył

mu karę 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Jednocześnie na podstawie art. 91 § 2 k.k. w zw. z art. 85 § 1 i 2 k.k. i art. 86

§ 1 k.k. orzekł wobec M.S. karę łączną w wysokości 4 lat pozbawienia wolności,

zaliczając na jej poczet okresy pozbawienia wolności. Ponadto na podstawie art. 46

§ 1 k.k. zobowiązał ww. do naprawienia w całości wyrządzonych szkód i rozstrzygnął

w przedmiocie kosztów procesu.

Po rozpoznaniu apelacji wniesionych przez oskarżonego i jego obrońcę, Sąd

Okręgowy w Jeleniej Górze wyrokiem z dnia 3 lutego 2026 r., sygn. akt VI Ka 721/25,

uchylił zaskarżony wyrok wobec oskarżonego M.S. w całości i sprawę przekazał

Sądowi Rejonowemu w Kamiennej Górze do ponownego rozpoznania.

W pisemnych motywach wydanego wyroku sąd odwoławczy wskazał, że w apelacji

obrońcy podniesiono, iż oskarżony M.S. – poza diagnozą psychiatryczną wynikającą

I KS 10/26

3

ze złożonego zaświadczenia lekarskiego – jest osobą uzależnioną od środków

psychoaktywnych, przez co nie realizował on właściwie leczenia istniejących u niego

zaburzeń osobowości i zachowania, sklasyfikowanych przez lekarza psychiatrę pod

kodem F60. Sąd ten podzielił stanowisko obrońcy, iż taki stan psychiczny

oskarżonego budzi uzasadnione wątpliwości co do jego poczytalności, które powinny

zostać zweryfikowane w toku postępowania. Sąd odwoławczy przyznał, że

okoliczność ta nie była znana w toku postępowania pierwszoinstancyjnego, co nie

zmienia jednak faktu, że niezbędne jest dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z

opinii dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Podkreślił, że dowód ten nie został

przeprowadzony, a wątpliwości co do poczytalności oskarżonego powodowały

konieczność zapewnienia mu obrony obligatoryjnej wobec ziszczenia się przesłanek

określonych w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. Sąd ad quem stwierdził przy tym, że w

postępowaniu przed sądem rejonowym oskarżony nie miał obrońcy, co w ocenie tego

organu aktualizowało bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.

wskazując jednocześnie, że rozprawa w dniu 8 września 2025 r., na której zapadł

wyrok, prowadzona była pod nieobecność oskarżonego, wobec czego nie mógł on

powołać się na powyższe okoliczności. Sąd odwoławczy zwrócił nadto uwagę na

konieczność zweryfikowania informacji o wyjeździe oskarżonego do pracy

zarobkowej za granicę, bowiem z dokumentów przedłożonych przez obrońcę na

etapie postępowania odwoławczego może wynikać, że oskarżony M.S. przebywał w

Holandii w okresie pokrywającym się częściowo z datami popełnienia czynów

przypisanych mu zaskarżonym wyrokiem. Stosownie do przedstawionych kwestii,

sąd odwoławczy sformułował zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego

postępowania.

Od powyższego wyroku sądu odwoławczego skargę wniósł prokurator, który

zaskarżając to orzeczenie w całości na niekorzyść oskarżonego, zarzucił „naruszenie

przepisu postępowania w postaci art. 437 § 2 k.p.k. polegając[e] na uchyleniu wyroku

Sądu I instancji w całości i przekazani[u] sprawy w tym zakresie do ponownego

rozpoznania, w sytuacji, gdy nie zaistniała żadna z przesłanek uprawniających do

podjęcia takiego rozstrzygnięcia, a w szczególności bezwzględna przyczyna

odwoławcza określona w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.”.

I KS 10/26

4

W konsekwencji prokurator wniósł o uchylenie w całości wyroku Sądu

Okręgowego w Jeleniej Górze i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga wniesiona przez prokuratora okazała się zasadna.

Zgodnie z art. 539a § 3 k.p.k. skarga od wyroku sądu odwoławczego

uchylającego wyrok sądu pierwszej instancji i przekazującego sprawę do ponownego

rozpoznania może być wniesiona wyłącznie z powodu naruszenia art. 437 k.p.k. lub

z powodu uchybień określonych w art. 439 § 1 k.p.k., przy czym druga ze

wskazanych podstawa skargi obejmuje jedynie postępowanie odwoławcze (zob.

postanowienie SN z dnia 26 maja 2020 r., I KZP 14/19, OSNKW 2020, z. 6, poz. 18).

Z treści art. 437 § 2 zd. 2 k.p.k. wynika natomiast, że uchylenie orzeczenia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania może nastąpić wyłącznie w

wypadkach wskazanych w art. 439 § 1 k.p.k., art. 454 k.p.k. lub jeżeli jest konieczne

przeprowadzenie na nowo przewodu w całości (wówczas materia wyznaczona

treścią art. 439 k.p.k. dotyczy niezasadnego uchylenia wyroku przez sąd odwoławczy

na tej właśnie podstawie – z urzędu lub na zarzut apelacji).

Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze stwierdził wystąpienie pierwszej z przesłanek

określonych w art. 437 § 2 zd. 2 k.p.k., a mianowicie okoliczność wskazaną w art.

439 § 1 pkt 10 k.p.k. i w tym stanie rzeczy wydał wyrok o charakterze kasatoryjnym.

Sąd ad quem, przeprowadzając kontrolę instancyjną orzeczenia sądu meriti, uznał

za trafne stanowisko skarżącego obrońcy, że na gruncie niniejszej sprawy ujawniły

się uzasadnione wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego M.S.,

które zdaniem sądu odwoławczego implikowały konieczność zapewnienia

oskarżonemu – już na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego – obrony

obligatoryjnej, stosownie do przesłanek określonych w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k.

Konfrontując powyższe stanowisko z argumentacją przedstawioną w skardze

prokuratora, należy stwierdzić, że przyjęta przez sąd odwoławczy konkluzja nie

zasługuje na aprobatę. Skarżący prokurator, odwołując się do orzecznictwa Sądu

Najwyższego, trafnie bowiem podniósł, że obrona obligatoryjna, o której mowa w art.

79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. powstaje od momentu, gdy organ procesowy powziął

I KS 10/26

5

wątpliwości co do tego, czy sprawca mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenie

lub pokierować swoim postępowaniem (art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. w zw. z art. 31 § 1

k.k.), albo czy jego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania

postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona (art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. w zw.

z art. 31 § 2 k.k.), a także wówczas, gdy wprawdzie brak jest wątpliwości wskazanych

wyżej, ale istnieją one, w ocenie organu procesowego, co do tego, czy stan zdrowia

psychicznego oskarżonego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie

obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny (art. 79 § 1 pkt 4 k.p.k.) i w celu

wyjaśnienia którejkolwiek z tych wątpliwości dopuścił dowód z opinii biegłych lekarzy

psychiatrów w myśl art. 202 § 1 k.p.k. (zob. postanowienie SN z dnia 28 października

2020 r., II KK 295/20; wyrok SN z dnia 15 listopada 2022 r., IV KK 30/22; wyrok SN

z dnia 19 marca 2023 r., III KK 628/22).

W przedmiotowej sprawie sąd a quo – wobec braku informacji na temat

okoliczności mogących rzutować na ocenę stanu psychicznego oskarżonego (sam

organ odwoławczy przyznał, że okoliczności te nie były znane sądowi rejowemu) –

nie powziął uzasadnionych wątpliwości, o których mowa w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k.,

a tym samym nie wydał postanowienia o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłych

lekarzy psychiatrów w trybie art. 202 § 1 k.p.k. Stąd też nie sposób uznać, aby na

etapie postępowania toczącego się przed sądem meriti – zgodnie z uwagami

poczynionymi wyżej – wystąpił stan obrony obligatoryjnej w odniesieniu do

oskarżonego M.S. Brak zatem działania obrońcy w toku postępowania

pierwszoinstancyjnego – wbrew stanowisku wyrażonemu przez sąd ad quem – nie

mógł aktualizować bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.

(por. postanowienie SN z dnia 12 maja 2022 r., IV KO 169/21 i przywołane tam

judykaty).

Skoro więc sąd odwoławczy – na skutek informacji zawartych w apelacji

obrońcy – powziął wątpliwości co do stanu psychicznego oskarżonego, to w

pierwszej kolejności sam winien był dopuścić wspomniany dowód z opinii biegłych

lekarzy psychiatrów w celu procesowego zweryfikowania tej kwestii. Jeśli opinia ta –

w przypadku uznania jej przez sąd ad quem za uzasadnioną – potwierdziłaby

zaistnienie przesłanek warunkujących obronę obligatoryjną, wówczas dopuszczalne

I KS 10/26

6

i zarazem konieczne byłoby uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania sądowi a quo. Tego rodzaju aktywności procesowej sąd

drugiej instancji w niniejszej sprawie zaniechał. W tym stanie rzeczy rację ma

skarżący prokurator, że wydanie przez organ odwoławczy wyroku kasatoryjnego było

działaniem co najmniej przedwczesnym, a w sytuacji wydania opinii sądowo-

psychiatrycznej z wnioskami, o których mowa w art. 79 § 4 k.p.k. – byłoby zupełnie

zbędne i prowadziłoby do przewlekłości postępowania (por. wyrok SN z dnia 26

marca 2024 r., III KS 71/23).

Wobec powyższego, Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze przy ponownym

rozpoznaniu niniejszej sprawy w postępowaniu odwoławczym, samodzielnie

przeprowadzi postępowanie dowodowe na okoliczność ustalenia stanu

psychicznego oskarżonego w kontekście przesłanek określonych w art. 79 § 1 pkt 3

i 4 k.p.k. Jedynie pozytywna weryfikacja tych okoliczności pozwoli sądowi ad quem

na wydanie wyroku kasatoryjnego na podstawie art. 437 § 2 zd. 2 k.p.k. w zw. z art.

439 § 1 pkt 10 k.p.k. W przypadku zaś uznania, iż w odniesieniu do oskarżonego nie

występują przesłanki obrony obligatoryjnej, sąd odwoławczy przeprowadzi nadto

jeszcze inne dowody, o których mowa w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, a

zmierzające do sprawdzenia okoliczności dotyczącej pobytu oskarżonego na terenie

Holandii w okresie pokrywającym się częściowo z datami popełnienia czynów

przypisanych mu w wyroku sądu a quo. W tym bowiem zakresie – jak słusznie

konstatuje skarżący – nie zachodzi potrzeba przeprowadzenia na nowo przewodu w

całości, a tym samym nie aktualizuje się ostatnia z przesłanek określonych w art. 437

§ 2 zd. drugie k.p.k. Stąd też również w tym przedmiocie brak jest podstaw do

wydania wyroku kasatoryjnego.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.

Paweł Kołodziejski Marek Siwek Igor Zgoliński

[WB]

[a.ł]