Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi w sporze o zwrot świadczenia rehabilitacyjnego

Decyzją z 28 maja 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Pile

(organ rentowy) na podstawie przepisów ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 2780 ze zm., dalej jako ustawa zasiłkowa) i

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U.

z 2024 r. poz. 497, dalej jako ustawa systemowa) stwierdził, że E. P. (odwołująca

się): nie ma prawa do świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 1 listopada 2023 r.

do 15 marca 2024 r., pobrała nienależne świadczenie rehabilitacyjne za okres od 1

I USK 1044/26

2

listopada 2023 r. do 15 marca 2024 r., jest zobowiązana do zwrotu nienależnie

pobranego świadczenia rehabilitacyjnego od 1 listopada 2023 r. do 15 marca 2024

r. wraz z odsetkami w łącznej kwocie 12.553,60 zł, w tym należność główna

12.050,24 zł.

Wyrokiem z 19 listopada 2024 r., IV U 105/24, Sąd Rejonowy w Pile zmienił

zaskarżoną decyzję i ustalił, że odwołująca się nie jest zobowiązana do zwrotu

świadczenia rehabilitacyjnego pobranego za okres od 1 listopada 2023 r. do 15

marca 2024 r. wraz z odsetkami w łącznej kwocie 12.553,60 zł (pkt 1 sentencji), w

pozostałym zakresie oddalił odwołanie (pkt 2 sentencji), kosztami postępowania

obciążył Skarb Państwa - Sąd Rejonowy w Pile (pkt 3 sentencji). Sąd Okręgowy w

Poznaniu wyrokiem z 21 lipca 2025 r., VII Ua 6/25 zmienił zaskarżony apelacją

organu rentowego wyrok Sądu Rejonowego w punkcie 1 i oddalił odwołanie (pkt 1)

oraz odstąpił od obciążania odwołującej się kosztami zastępstwa procesowego

organu rentowego w postępowaniu odwoławczym (pkt 2).

W ocenie Sądu Okręgowego E. P. była właściwie pouczona przez organ

rentowy o okolicznościach powodujących pozbawienie prawa do świadczenia

rehabilitacyjnego, już przed podjęciem zatrudnienia od 2 listopada 2023 r. Dlatego

miała świadomość tego, że zatrudnienie to może wywołać skutki w sferze prawa do

przyznanego od września 2023 r. świadczenia rehabilitacyjnego, w tym pozbawić ją

tego prawa. Odwołująca nie powiadomiła organu rentowego o podjęciu zatrudnienia

w oparciu o umowę o pracę, a po jego zakończeniu nie przystąpiła ponownie do

dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu działalności gospodarczej, który

to tytuł ponownie stał się aktualny. Powyższe przemawia za tym, że zaskarżona

decyzja organu rentowego w punkcie pierwszym, stwierdzającym, że E. P. nie ma

prawa do świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 1 listopada 2023 r. do 15 marca

2024 r. jest prawidłowa, a świadczenie pobrane za ten okres przez odwołującą się,

jest świadczeniem nienależnym (punkt drugi decyzji). Dostrzegł to również Sąd

pierwszej instancji, oddalając odwołanie E. P. w tym zakresie, a wskutek

niezaskarżenia wyroku Sądu Rejonowego w tym zakresie przez żadną ze stron,

rozstrzygnięcie to jest prawomocne. Rozpoznając zatem apelację organu rentowego

od wyroku Sądu pierwszej instancji, Sąd Okręgowy był powyższym rozstrzygnięciem

związany i mógł oceniać tylko prawidłowość rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji

w zakresie punktu trzeciego decyzji.

I USK 1044/26

3

Sąd Okręgowy nie miał wątpliwości co do tego, że organ rentowy w decyzji

przyznającej świadczenie rehabilitacyjne właściwie i w sposób zrozumiały pouczył

odwołującą się o konsekwencjach podjęcia zatrudnienia w okresie pobierania

świadczenia rehabilitacyjnego, czego odwołująca się miała świadomość, skoro

następnie udała się do ZUS celem upewnienia się w tym temacie i dodatkowo

konsultowała kwestię zatrudnienia ze swoją księgową. Podnoszony przez

odwołującą się rehabilitacyjny cel podjęcia zatrudnienia w P. w P., w relacji do

wynikającego z zaskarżonej decyzji ZUS zobowiązania E. P. do zwrotu nienależnie

pobranego świadczenia rehabilitacyjnego, w ocenie Sądu Okręgowego nie ma

znaczenia w niniejszej sprawie. Jakkolwiek Sądowi drugiej instancji z urzędu znany

jest psychologiczny aspekt zatrudnienia w przypadku choroby przewlekłej, która

wiąże się z negatywnymi emocjami, przygnębieniem, poczuciem utraty kontroli czy

izolacji, to jednakże decyzja o podjęciu zatrudnienia w okresie trwającego leczenia

czy rehabilitacji - wobec uprzedniego wniosku o świadczenie z ubezpieczeń

społecznych, powinna być skorelowana z obowiązującymi w zakresie tego

świadczenia przepisami prawa. Przykładowo, osoba uprawniona do renty z tytułu

niezdolności do pracy może podjąć zatrudnienie, a jedyne ograniczenie, jakie

napotyka, to wysokość osiąganych wówczas zarobków. W przypadku czasowej

niezdolności do pracy - jak w okresie przebywania na zasiłku chorobowym lub

korzystania ze świadczenia rehabilitacyjnego - ustawodawca takiej możliwości nie

przewiduje. Celem świadczenia rehabilitacyjnego jest ukończenie leczenia lub

rehabilitacji w przypadku, gdy długość zasiłku chorobowego okazała się

niewystarczająca i pełne oddanie się przez pobierającego świadczenie temu celowi.

W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, dopuszczalne jest jedynie incydentalne

podejmowanie pracy lub prowadzenie działalności gospodarczej (tj. wykonywanie

czynności niezbędnych dla bytu tej działalności, jak np. składanie podpisów pod

dokumentami, związanymi z działalnością) w okresie pobierania zasiłku

chorobowego, ergo świadczenia rehabilitacyjnego, nadto uzyskiwanie niewielkich

przychodów, wręcz symbolicznych, nie pozwalających na zaspokojenie

podstawowych potrzeb. Zdaniem Sądu Najwyższego, taka aktywność nie godzi

bowiem w istotę i cel tych świadczeń. Z umowy o pracę z dnia 2 listopada 2023 r.

wynikało, że odwołująca się podjęła zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy

jako nauczyciel teoretycznych przedmiotów zawodowych, za wynagrodzeniem

3.551,99 zł. Tym samym ani rodzaj pracy, ani wynagrodzenie - nie były symboliczne

I USK 1044/26

4

i incydentalne. Pełen wymiar czasu pracy oznacza, że zatrudnienie to angażowało

odwołującą się w całym zakresie, przez co nie stanowiło tylko i wyłącznie

dodatkowego zajęcia, mającego mieć aspekt motywacyjny, aktywizujący.

Odwołująca się za swoją pracę otrzymała pełne wynagrodzenie w wysokości

przekraczającej ustawowe wynagrodzenie minimalne. Powyższe okoliczności

zdaniem Sądu Okręgowego prowadzą do wniosku, że w przypadku odwołującej się

nie wystąpiły żadne obiektywne przesłanki, umożliwiające zwolnienie jej z obowiązku

zwrotu organowi rentowemu nienależnie pobranego świadczenia rehabilitacyjnego

za okres od 1 listopada 2023 r. do 15 marca 2024 r.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Okręgowego złożyła

odwołująca się, zaskarżając wyrok ten w części, tj. w punkcie 1 zmieniającym wyrok

Sądu Rejonowego w Pile w punkcie 1 i oddającym odwołanie i zarzucając:

1) naruszenie prawa materialnego, tj.:

- art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych

z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa przez błędną

wykładnię i uznanie, iż odwołującej się nie przysługuje prawo do zasiłku

rehabilitacyjnego za okres za okres od 1 listopada 2023 r. do 15 marca 2024 r. oraz

że pobrała w tym okresie nienależne świadczenie w łącznej kwocie 12.553,60 zł, w

tym 12.050,24 zł należności głównej, w sytuacji gdy odwołująca się, nie została w

sposób należyty pouczona przez organ rentowy w decyzji przyznającej świadczenie

rehabilitacyjne, a Sąd drugiej instancji pominął stanowisko skarżącej co do motywów

jej rozumowania i trudności wywołanych chorobą nowotworową, także a także

pominął obowiązującą prokonstytucyjną wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa w zaistniałym stanie faktycznym i prawnym;

- art. 84 ust. 1 ustawy systemowej przez bezzasadne przyjęcie, że odwołująca

się jest zobowiązana do zwrotu zasiłków pobranych za okresy objęte zaskarżoną

decyzją.

2) naruszenie przepisów postępowania, tj. :

- art. 3271 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust 1 Europejskiej

Konwencji Praw Człowieka przez niewłaściwe sporządzenie uzasadnienia, które jest

wewnętrznie sprzeczne, niejasne i uniemożliwia kontrolę kasacyjną orzeczenia,

zwłaszcza w zakresie ustalenia, jakie przesłanki w zaistniałym stanie prawnym i

faktycznym uzasadniają zastosowanie prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 1

I USK 1044/26

5

ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa względem skarżącej kasacyjnie;

- art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

przez naruszanie zasady swobodnej oceny dowodów, która nakazuje sądowi ocenę

całokształtu materiału dowodowego w sposób wszechstronny i logiczny, podczas

gdy Sąd drugiej instancji, dokonując wybiórczej oceny dowodów i wyciągając z nich

wnioski sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, w szczególności:

przez arbitralne przyjęcie, iż odwołująca się w piśmie z dnia 5 września 2024 r.

przyznała, że o powyższym została skutecznie pouczona przez pozwany organ

rentowy w decyzji przyznającej świadczenie rehabilitacyjne, podczas gdy skarżąca

kasacyjnie, zeznając w dniu 29 października 2024 r., na rozprawie wyjaśniła motywy

jej rozumowania i trudności wywołane chorobą, która również wpływała na jej

świadomości i rozumienie spornych okoliczności w sprawie co do możliwości

podjęcia pracy w ramach zalecanej rehabilitacji; przez bezpodstawne przyjęcie, że

odwołująca się została właściwie pouczona przez organ rentowy o okolicznościach,

powodujących pozbawienie prawa do świadczenia rehabilitacyjnego, już przed

podjęciem zatrudnienia od 2 listopada 2023 r. i miała świadomość tego, że

zatrudnienie to może wywołać skutki w sferze prawa do przyznanego od września

2023 r. świadczenia rehabilitacyjnego; przez uznanie, iż podnoszony przez skarżącą

argument przed Sądem pierwszej instancji, i podtrzymany na etapie drugiej instancji,

jakoby rehabilitacyjny cel podjęcia zatrudnienia w P. w P., w relacji do wynikającego

z zaskarżonej decyzji ZUS zobowiązania odwołującej się do zwrotu nienależnie

pobranego świadczenia rehabilitacyjnego, nie miał na kanwie tej sprawy znaczenia;

przez zmianę ustaleń faktycznych jedynie w oparciu o dokumenty zaś z pominięciem

ponownego przesłuchania skarżącej kasacyjnie; przez pominiecie obowiązującej linii

orzeczniczej Sądu Najwyższego przyjmującej liberalne stanowisko wobec

świadczeniobiorców, którym organ rentowy zarzuca nienależne pobranie świadczeń

z ubezpieczenia społecznego, w szczególności z uwzględnieniem prokonstytucyjnej

wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa w zaistniałym stanie faktycznym i

prawnym skarżącej kasacyjne.

Odwołująca się wniosła o przyjęcie niniejszej skargi do rozpoznania,

powołując się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego

sprowadzającego się do rozstrzygnięcia:

I USK 1044/26

6

1. Czy w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa jednorazowe podjęcie

przez osobę pobierającą świadczenie rehabilitacyjne, cierpiącą na chorobę

nowotworową i poddaną leczeniu neurochirurgicznemu, krótkiej aktywności

dydaktycznej o charakterze rehabilitacyjnym i terapeutycznym stanowi wykonywanie

„pracy zarobkowej” w rozumieniu tego przepisu, skutkujące automatyczną utratą

prawa do świadczenia?

2. Czy sankcja utraty prawa do świadczenia rehabilitacyjnego na podstawie

art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej powinna być stosowana również w sytuacjach, gdy

ubezpieczony podejmuje aktywność o znikomym ciężarze fizycznym i

intelektualnym, w minimalnym wymiarze czasu i za symboliczne wynagrodzenie, a

także nie związana z wyuczoną profesją i wcześniej wykonywaną pracą zawodową,

motywowaną względami terapeutycznymi, czy też - zgodnie z zasadą

proporcjonalności i art. 67 ust. 1 Konstytucji RP - w takich przypadkach należy

odmówić zastosowania sankcji z uwagi na jej nadmierną dolegliwość?

3. Czy w świetle ratio legis świadczenia rehabilitacyjnego, które ma wspierać

proces leczenia i powrotu do pracy, jego pobieranie może być uzależnione od

całkowitego zaniechania jakiejkolwiek aktywności umysłowej lub społecznej, nawet

jeśli jest ona zalecona przez lekarzy w ramach terapii pooperacyjnej i ma charakter

ściśle rehabilitacyjny?

4. Czy dla przypisania ubezpieczonemu tzw. „złej wiary” w rozumieniu art. 84

ust. 2 ustawy systemowej wystarcza ogólne pouczenie o możliwości utraty

świadczenia, czy też konieczne jest ustalenie, że w danych okolicznościach

faktycznych ubezpieczony rzeczywiście rozumiał, iż jego konkretne zachowanie - o

charakterze rehabilitacyjnym i incydentalnym - może zostać zakwalifikowane jako

praca zarobkowa pozbawiająca go prawa do świadczenia?

Organ rentowy w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o wydanie

postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

ewentualnie jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w

tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I USK 1044/26

7

Skarga kasacyjna odwołującej się nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej

merytorycznego rozpoznania, ponieważ nie można mówić o występowaniu w

niniejszej sprawie istotnego zagadnienia prawnego. Problematyka wykładni art. 17

ust. 1 ustawy zasiłkowej doczekała się już obszernego orzecznictwa Sądu

Najwyższego, które jest wystarczające do zastosowania wspominanego przepisu w

takich sprawach jak niniejsza. Przypomnieć należy, że odstąpienie od stosowania

art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej w sposób wynikający z jego literalnej wykładni,

zgodnie z którą jakakolwiek aktywność zarobkowa w okresie orzeczonej niezdolności

do pracy powinna skutkować utratą prawa do świadczenia miało miejsce w sprawach

dotyczących osób prowadzących działalność gospodarczą, w ramach której

zatrudnianie byli pracownicy, co wiązało się z koniecznością dokonywania przez taką

osobę – w okresie orzeczonej niezdolności do pracy – różnego rodzaju czynności

formalno-prawnych, do jakich jest ona zobowiązana jako pracodawca, podatnik i

płatnik składek (podpisywanie faktur, dokonanie zgłoszenia w ZUS, czy złożenie

deklaracji podatkowej lub składkowej, zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z

20 lutego 2024 r., III USK 350/23, LEX nr 3687141 i powołane tam orzecznictwo).

W sprawach dotyczących przedsiębiorców zaowocowało to linią orzeczniczą,

zgodnie z którą przy ocenie, czy doszło do wypełnienia przesłanek określonych w

art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, konieczna okazała się pewna „stopniowalność"

oceny zachowań osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą,

uwzględniająca specyfikę tej działalności. Taka osoba wykonywała w okresie

orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową w rozumieniu powołanego

przepisu będzie możliwe wówczas, gdy wykazuje się ona w tym okresie taką samą

lub zbliżoną aktywnością zawodową jak w okresach, w których była zdolna do

prowadzenia działalności. Natomiast gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy

osoba prowadząca pozarolniczą działalność ogranicza swoją normalną aktywność

wyłącznie do podejmowania sporadycznych, incydentalnych i wymuszonych, np.

regulacjami prawnymi, czynności takich jak złożenie podpisu na dokumencie,

zwłaszcza urzędowym, sporządzenie rachunku lub faktury, których niedopełnienie

prowadziłoby do niedochowania ustawowego lub umówionego z kontrahentem

terminu i które dodatkowo nie są sprzeczne z celem zwolnienia, oraz gdy ceduje

pozostałe czynności charakteryzujące prowadzoną przez nią działalność na inne

osoby (zatrudnionych, w tym celu zleceniobiorców lub ustanowionego na czas

trwania niezdolności do pracy pełnomocnika), należałoby przyjąć, że zastosowanie

I USK 1044/26

8

w stosunku do niej regulacji art. 17 ust. 1 ustawy nie jest uzasadnione (zob. np. wyrok

Sądu Najwyższego z 16 marca 2023 r., III USKP 38/22, LEX nr 3549917; wyrok Sądu

Najwyższego z 14 maja 2024 r., II USKP 123/23, LEX nr 3713580).

W odniesieniu do pracowników orzecznictwo Sadu Najwyższego poszło zaś

w tym kierunku, że nie jest pracą zarobkową w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy

zasiłkowej działalność uzasadniona potrzebą środowiskową, społeczną czy

publiczną, za którą otrzymuje się wynagrodzenie w okresie orzeczonej niezdolności

do pracy (wyrok z dnia 5 kwietnia 2016 r., II UK 171/15, OSNP 2017 Nr 11, poz. 150).

Za taką działalność Sąd Najwyższy uznał udział w akcjach ratowniczych członków

ochotniczej straży pożarnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2009 r., I UK

351/08); wykonywanie przez przedstawiciela Skarbu Państwa czynności członka

rady nadzorczej w „realizującej misję publiczną” T.P. SA (wyroku z dnia 6 lutego 2014

r., II UK 274/13 (OSNP 2015 Nr 4, poz. 58); udział w posiedzeniach spółdzielni

mieszkaniowej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2009 r., I UK 140/09,

LEX nr 564767); udział ubezpieczonego w sesjach rady miejskiej (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 6 czerwca 2023 r., II USKP 40/22, LEX nr 3567545), czy

sprawowanie nadzoru lub dozoru przez kuratora społecznego i otrzymywanie z tego

tytułu na podstawie art. 90 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach

sądowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1095 z późn. zm.) ryczałtu stanowiącego

zwrot kosztów związanych z pełnieniem tej funkcji (wyrok Sądu Najwyższego z 10

kwietnia 2024 r., III USKP 112/23, OSNP 2025, nr 9, poz. 90).

W niniejszej sprawie „wskazanie” terapeutyczne co do podjęcia zatrudnienia

nie wynikało z decyzji lekarza prowadzącego odwołującą się w ramach

leczenia/rehabilitacji związanych z pobieraniem świadczenia rehabilitacyjnego, lecz

z przekonania samej odwołującej się. Nie była to działalność motywowana

wzglądami o doniosłości społecznej, środowiskowej czy publicznej w myśl

powołanego wyżej orzecznictwa. Ponadto, odwołująca się podjęła zatrudnienie na

podstawie umowy o pracę na pełny etat, co wyklucza potraktowanie takiej aktywności

zarobkowej jako incydentalnej, ograniczonej czasowej czy wymuszonej

koniecznością wykonania obowiązków publicznoprawnych w myśl powołanego

wyżej orzecznictwa.

Odnosząc się natomiast do kwestii pouczenia, Sąd Najwyższy stwierdza, że

– w pierwszej kolejności – kwestia pouczenia ubezpieczonego jest kwestią natury

faktycznej a nie prawnej. To od okoliczności danego stanu faktycznego zależy, czy

I USK 1044/26

9

sąd uzna, że decyzja organu rentowego zawierała stosowne pouczenie oraz czy było

to pouczenie zrozumiałe dla ubezpieczonego (w odniesieniu do świadczenia

rehabilitacyjnego oraz ewentualnego wpływu choroby na rozumienie pouczenia zob.

wyrok Sądu Najwyższego z 6 września 2017 r., I UK 376/16, LEX nr 2389591, a

ogólnie w odniesieniu do ustalania, czy ubezpieczony był pouczony zob. także

postanowienia Sądu Najwyższego z 17 listopada 2025 r., III USK 138/24, LEX nr

3953074; z 27 marca 2025 r., III USK 58/24, LEX nr 3854342; wyrok Sądu

Najwyższego z 27 marca 2025 r., III USKP 57/24, LEX nr 3848007). Skoro w

niniejszej sprawie Sąd drugiej instancji takie ustalenie co do pouczenia poczynił, to

jest ono wiążące dla Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym. W drugiej

kolejności należało uwzględnić, że jest to zagadnienie normowane przez art. 84 ust.

2 pkt 1 a nie art. 84 ust. 2 ustawy systemowej, który to przepis (art. 84 ust. 2 pkt 1)

nie został powołany w podstawach skargi, zatem jego ewentualne wadliwe wykładnia

lub zastosowanie nie mogłyby stanowić przedmiotu wypowiedzi Sądu Najwyższego

jako sądu kasacyjnego z uwagi na związanie podstawami skargi. Po trzecie, zarówno

w przypadku zwolnienia lekarskiego jak i korzystania ze świadczenia

rehabilitacyjnego, które przyznawane jest osobom, które wyczerpały okres zasiłkowy

a mimo to nie odzyskały zdolności do pracy (art. 18 ust. 1 ustawy zasiłkowej),

oczywiste jest, że w okresie niezdolności do pracy i pobierania takiego świadczenia

nie można wykonywać działalności zarobkowej, i kwestia ta nie wymaga

szczególnego pouczenia (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 17 marca 2021 r., II

USKP 30/21, OSNP 2022, nr 1, poz. 9).

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

postanowienia.

[r.g.]