Kierowca cysterny z paliwem chciał emerytury pomostowej. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2024 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił

apelację ubezpieczonego T.G. od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 1

lutego 2024 r., którym oddalono jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w Chorzowie z dnia 1 marca 2023 r. odmawiającej przyznania

ubezpieczonemu prawa do emerytury pomostowej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, ubezpieczony nie wykazał spełnienia

przesłanki określonej w art. 4 pkt 6 lub art. 49 pkt 3 ustawy o emeryturach

pomostowych, albowiem nie posiada na dzień 31 grudnia 2008 r. 15-letniego

I USK 164/25

2

okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w

rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych (art. 49 pkt 3), nie

wykonywał też po dniu 31 grudnia 2008 r. pracy w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach

pomostowych (art. 4 pkt 6). Wykonywana przez ubezpieczonego praca po dniu

31 grudnia 2008 r., szczegółowo opisana przez Sąd pierwszej instancji, nie

kwalifikuje się do żadnego z rodzajów prac w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze wymienionych w załączniku nr 1 lub 2 do ustawy o

emeryturach pomostowych. W szczególności nie wykonywał on pracy wymienionej

w załączniku nr 2 pod poz. 12 - pracy operatorów żurawi wieżowych, do obsługi

których są wymagane uprawnienia kategorii IŻ lub równorzędne oraz dźwignic

portowych lub stoczniowych. Jak prawidłowo ustalił Sąd Okręgowy ubezpieczony

nie posiadał uprawnień kategorii IŻ lub równorzędnych do obsługi żurawi

wieżowych i nigdy nie pracował na tego rodzaju żurawiach, nie pracował też na

dźwignicach portowych lub stoczniowych. Wykonywana przez T.G. praca operatora

żurawia samojezdnego nie jest pracą wymienioną w załączniku nr 1 lub 2 do

ustawy o emeryturach pomostowych. Podobne uwagi należy, zdaniem Sądu

Apelacyjnego, odnieść do pracy wykonywanej przez ubezpieczonego do dnia 31

grudnia 2008 r. na stanowisku kierowcy samochodu ciężarowego powyżej 3,5 t,

maszynisty ciężkich maszyn budowlanych, operatora żurawia samojezdnego -

również szczegółowo opisanej przez Sąd Okręgowy. Praca ta tak samo nie

kwalifikuje się do żadnego z rodzajów prac w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze wymienionych w załączniku nr 1 lub 2 do ustawy o

emeryturach pomostowych. Odnosząc się natomiast do pracy ubezpieczonego w

Przedsiębiorstwie Inżynieryjnym „K.” w K. jako kierowcy cysterny z paliwem (praca

wymieniona w załączniku nr 2 pkt 10 do ustawy o emeryturach pomostowych -

praca kierowców pojazdów przewożących towary niebezpieczne wymagające

oznakowania pojazdu tablicą ostrzegawczą barwy pomarańczowej, zgodnie z

przepisami Umowy europejskiej dotyczącej międzynarodowego przewozu

drogowego towarów niebezpiecznych (ADR), sporządzonej w Genewie dnia 30

września 1957 r.) nie była ona, jak słusznie stwierdził Sąd Okręgowy, wykonywana

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przez 15 lat przed dniem 1 stycznia 2009 r.

I USK 164/25

3

W zakładzie tym odwołujący się był zatrudniony od dnia 8 lipca 1987 r. do dnia 30

listopada 2000 r. i pomimo, iż zasadniczą część obowiązków pracowniczych

ubezpieczonego stanowiła praca polegająca na rozwożeniu cysterną paliwa na

poszczególne budowy to jednak ok. 10-15% czasu pracy poświęcał on na obsługę

dźwigu na budowach, a ponadto od 1995 r. objął też funkcję kierownika stacji paliw,

co wiązało się z koniecznością poświęcenia części czasu pracy na obowiązki

administracyjne.

W ocenie Sądu Apelacyjnego ubezpieczony legitymuje się wyłącznie

okresem pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 32 i art. 33 ustawy

emerytalnej, co nie uprawnia do przyznania spornego świadczenia. Sąd Apelacyjny

podkreślił nadto, że ocena konstytucyjności przepisów ustawy o emeryturach

pomostowych została dokonana w orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego, m.in.

w wyrokach: z dnia 16 marca 2010 r., K 17/09; z dnia 25 listopada 2010 r., K 27/09

oraz z dnia 3 marca 2011 r., K 23/09. Zauważył również, że Sąd Okręgowy w

całości dał wiarę zarówno zeznaniom świadków jak i wyjaśnieniom odwołującego

się.

Skargę kasacyjną oparto na:

- naruszeniu prawa materialnego, a mianowicie:

1) art. 4, art. 3 ust. 1 i 3 oraz art. 49 ustawy z dnia z dnia 19 grudnia 2008 r.

o emeryturach pomostowych oraz art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ustawa emerytalna) przez niewłaściwe

zastosowanie cytowanych przepisów w niniejszej sprawie i przyjęcie, jakoby

ubezpieczony nie pracował w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze i nie nabył prawa do emerytury pomostowej pomimo, iż ubezpieczony

spełnia przesłanki do nabycia takowego świadczenia wskazane w cytowanych

przepisach,

2) art. 2 Konstytucji w zakresie w jakim dokonano naruszenia zasady

ochrony praw nabytych, zasady niedziałania prawa wstecz oraz zasady zaufania

obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, a więc konstytucyjnych

zasad demokratycznego państwa prawnego, a które to naruszenie polega na

pozbawieniu ubezpieczonego uprawnień, które nabył przed 1 stycznia 2009 r.

poprzez wykonywanie pracy kwalifikowanej według stanu prawnego

I USK 164/25

4

obowiązującego w dacie jej wykonania jako praca w warunkach szczególnych i

zarazem gdyby miało mieć zastosowanie zgodnie z oceną Sądu a quo dobitnie

dowodziłoby o braku przestrzegania przez ustawodawcę zasad przyzwoitej

legislacji;

- naruszeniu przepisów postępowania mającym istotny wpływ na

rozstrzygnięcie sprawy, a mianowicie:

1) art. 227 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. przez oddalenie wniosku

ubezpieczonego o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu

bezpieczeństwa i higieny pracy zgłoszonego na rozprawie przed Sądem

Okręgowym w Katowicach w dniu 16 listopada 2023 r. (k. 312) zmierzającego do

ustalenia czy ubezpieczony wykonywał w ramach swoich dotychczasowych

obowiązków pracowniczych jakąkolwiek pracę w warunkach szczególnych po

1 stycznia 2009 r.

2) art. 233 § 1 w zw. z art. 391 oraz art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c., polegające

na przejęciu przez Sąd drugiej instancji za własne ustaleń faktycznych Sądu

Okręgowego, bez jakichkolwiek merytorycznych rozważań w kwestii zasadności

uznania pracy ubezpieczonego przy obsłudze dźwignicy - suwnicy, co skutkowało

tym, że zarzut apelacyjny w tym zakresie nie został rozpoznany.

Zdaniem ubezpieczonego zaskarżone orzeczenie w sposób oczywisty

narusza przepisy prawa materialnego, których wykładnia nie powinna budzić

żadnych wątpliwości i powinna być korzystana dla ubezpieczonego, który przecież,

co nie ulega żadnej wątpliwości, wykonywał szkodliwą pracę. Zdaniem skarżącego

skarga - w świetle zasady ochrony praw nabytych wynikających z art. 2 Konstytucji

- jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) i jako taka winna zostać

przyjęta przez Sąd Najwyższy do rozpoznania. Zaskarżony wyrok w sposób

nieuprawniony kwestionuje zasadność stosowania art. 49 ustawy do oceny kwestii

przesłanek nabycia świadczenia, o którym mowa w art. 4 ustawy o emeryturach

pomostowych w zw. z art. 3 ust. 1 i 3 ustawy lub art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS. Poprzez niewłaściwą wykładnię przepisów Sąd meriti dokonuje

ponownej oceny szkodliwości warunków pracy ubezpieczonego, które raz już były

ocenione, to jest były uznawane za szkodliwe w chwili, kiedy ubezpieczony

wykonywał pracę. Tego typu interpretacja przepisów, polegająca na uznaniu za

I USK 164/25

5

nieszkodliwe warunków pracy, która wcześniej była uznawana za szkodliwą, jest o

tyle krzywdząca dla osób, które wykonywały pracę w okresie obowiązywania

starych przepisów, że ocena szkodliwości obecnie jest dokonywana przez pryzmat

obecnych warunków pracy w tychże warunkach. Jednakże oczywistym jest, w

ocenie skarżącego, że z uwagi na postęp technologii, warunki pracy obecnie

nieszkodliwe nie były takimi wówczas, gdy faktycznie praca była wykonywana.

Sąd Najwyższy zważył:

Brak jest podstaw uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona (3989 § 1 k.p.c).

Ujęta w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka ma miejsce wtedy, gdy

zasadność podniesionych w niej zarzutów wynika prima facie, bez głębszej analizy

prawnej. Spełniające te wymogi naruszenie przepisów prawa powinno mieć postać

kwalifikowaną, dostrzegalną bez potrzeby wnikliwej analizy prawnej i zagłębiania

się w szczegóły sprawy. Dotyczy to więc jedynie uchybień przepisom prawa

materialnego albo procesowego, zarzucanym sądowi drugiej instancji, o

charakterze elementarnym polegających w szczególności na oparciu

rozstrzygnięcia na wykładni przepisu oczywiście sprzecznej z jednolitą i

ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa, na

zastosowaniu przepisu, który już nie obowiązywał, względnie na oczywiście

błędnym zastosowaniu określonego przepisu w ustalonym stanie faktycznym

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2015 r., IV CSK 263/15,

LEX nr 1940571). Nie chodzi zatem o takie naruszenie prawa, które może stanowić

podstawę skargi w rozumieniu art. 3984 k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 27 października 2016 r., III CSK 217/16, LEX nr 2156603). Przesłanką

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie

I USK 164/25

6

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Sam

zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie

prowadzi wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2015 r., II PK 112/15, LEX

nr 2025780). W rozpoznawanej sprawie skarżący upatruje oczywistej zasadności

skargi kasacyjnej de facto w niewłaściwej jego zdaniem wykładni art. 49 ustawy o

emeryturach pomostowej, sprowadzającej się do nieuznawania, w myśl obecnie

obowiązujących przepisów, za szkodliwej pracy, która była za taką uznawane pod

rządami uprzedniej regulacji.

Zauważyć należy, że w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że warunkiem

skutecznego ubiegania się o emeryturę pomostową w świetle wykładni językowej

art. 4 i 49 ustawy o emeryturach pomostowych jest legitymowanie się określonym

stażem pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze

(w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych lub przepisów

dotychczasowych) oraz kontynuowanie pracy w tych warunkach po wejściu w życie

ustawy o emeryturach pomostowych, a więc po 1 stycznia 2009 r. W przypadku,

kiedy osoba ubiegająca się o to świadczenie nie kontynuuje pracy w warunkach

szczególnych lub szczególnym charakterze i legitymuje się w związku z tym jedynie

stażem pracy w warunkach szczególnych według poprzednio obowiązujących

przepisów, to może nabyć prawo do „nowego” świadczenia jedynie wówczas, gdy

dotychczasowy staż pracy (okres prac) można kwalifikować jako prace w

warunkach szczególnych w rozumieniu dziś obowiązujących przepisów (art. 3 ust. 1

ustawy o emeryturach pomostowych) lub o szczególnym charakterze (art. 3 ust. 3

ustawy o emeryturach pomostowych). Innymi słowy, brak podstaw prawnych do

przyznania emerytury pomostowej takiemu ubezpieczonemu, którego

dotychczasowy okres pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym

charakterze dziś nie może być kwalifikowany w taki sposób (wyrok Sądu

Najwyższego z 13 marca 2012 r., II UK 164/11, OSNP 2013/5-6/62). Pogląd ten

został potwierdzony w późniejszym wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 września

2012 r. (I UK 164/12, OSNP 2013/15-16/185), w którym Sąd zajął stanowisko, że

pojęcie "okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze,

I USK 164/25

7

w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 zawarte w art. 49 pkt 3 ustawy o emeryturach

pomostowych oznacza okres pracy wskazany w art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o

emeryturach pomostowych, bez wliczania do niego okresów pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 i 33 ustawy

emerytalnej. Pamiętać trzeba, że w ramach reformy systemu ubezpieczeń

społecznych ustawa emerytalna dążyła do stopniowej likwidacji możliwości

wcześniejszego przejścia na emeryturę przez odejście od rozbudowanego

dotychczas systemu świadczeń społecznych. Cel ustawy o emeryturach

pomostowych był dalej idący, gdyż chodziło o zawężenie grona uprawnionych do

emerytur z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze

do ściśle zamkniętego kręgu podmiotów, zdefiniowanych charakterem

wykonywanej pracy. Z tego względu ustawodawca odstąpił od szerokiego katalogu

prac zamieszczonych w dotychczasowych wykazach A i B, stanowiących załączniki

do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Z treści art. 3 ust. 1, 2 i 3 ustawy o

emeryturach pomostowych wynika, że ustawodawca nie definiował stanowisk

pracy, lecz skoncentrował się głównie na charakterze wykonywanej pracy,

określonej bardziej lub mniej ogólnie, choć niektóre prace określono precyzyjnie.

Ustawa o emeryturach pomostowych nie zawiera jednak ustawowych definicji

poszczególnych prac. Rezygnacja z prawnego definiowania poszczególnych prac,

przy uwzględnieniu głównego celu ustawy, pozwala na przyjęcie, że prace te, jako

pojęcia prawne powinny być interpretowane zgodnie ze wskazaniami wynikającymi

z art. 3 ust. 1 i 2 tej ustawy i nie mogą prowadzić do rozszerzenia kręgu

beneficjentów o osoby nią nieobjęte (wyrok Sądu Najwyższego z 22 listopada

2022 r., III USKP 136/21, OSNP 2023, nr 5, poz. 58).

Nieuprawniona będzie więc taka interpretacja przepisów ustawy o

emeryturach pomostowych, na podstawie której świadczenia nią przewidziane

nabywać będą pracownicy, którzy nie wykonywali prac, uznanych na gruncie tej

ustawy za wykonywane w warunkach szczególnych lub w szczególnym

charakterze, a jedynie prace podobne. Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny, w

ustawie o emeryturach pomostowych nastąpiła zasadnicza zmiana konstrukcyjna

określenia wykazów prac szczególnych, której celem było ich zobiektywizowanie; w

wykazach stanowiących załączniki do ustawy o emeryturach pomostowych zostały

I USK 164/25

8

wskazane jedynie te prace, które spełniają kryteria zawarte w art. 3 ust. 1 i 2 tej

ustawy (por. wyroki: z dnia 3 marca 2011 r., K 23/09, OTK-A 2011/2/8 czy z dnia

25 listopada 2010, K 27/09, OTK-A 2010/9/109). Prawo do emerytury pomostowej,

tak jak prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie ustawy emerytalnej,

stanowi przywilej i wyjątek od zasady powszechnego wieku emerytalnego, zaś

przepisy wprowadzające wyjątek od ogólnych zasad nabywania prawa do

emerytury nie powinny być wykładane w sposób rozszerzający. W prawie

ubezpieczeń społecznych z zasady przepisy powinny być wykładane w sposób

ścisły z wyraźną dominacją wykładni literalnej. Nie powinno się więc stosować do

nich zasadniczo wykładni celowościowej, funkcjonalnej lub aksjologicznej w

opozycji do wykładni językowej, jeżeli ta ostatnia prowadzi do jednoznacznych

rezultatów interpretacyjnych, a zatem nie można ich poddawać ani wykładni

rozszerzającej, ani zwężającej, modyfikującej (por. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 25 czerwca 2008 r., II UK 315/07, LEX nr 496396; z dnia 23 października

2006 r., I UK 128/06, LEX nr 221705; z dnia 29 stycznia 2008 r., I UK 239/07,

OSNP 2009 nr 7-8, poz. 103; z dnia 4 marca 2008 r., II UK 129/07, OSNP 2009 nr

11-12, poz. 155; z dnia 19 maja 2009 r., III UK 6/09, LEX nr 509028; z dnia 25

października 2016 r., I UK 386/15, LEX nr 2169474). Oznacza to konieczność

przyjęcia, że w art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych, a tym samym

w wykazach stanowiących załączniki nr 1 i 2 do tej ustawy, ustawodawca w sposób

ścisły i wyczerpujący uregulował rodzaje prac wykonywanych w szczególnych

warunkach i o szczególnym charakterze. Wymienione w nich prace stanowią

katalog zamknięty, który nie podlega uzupełnieniu, co oznacza, że cech pracy

„o szczególnym charakterze" lub „w szczególnych warunkach" nie mogą posiadać

inne prace, choćby sposób ich wykonywania i ich jakość mogła obniżyć się z

wiekiem (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 22 czerwca 2021 r., II USK

202/21, LEX nr 3352460; z dnia 24 sierpnia 2021 r., LEX nr 3344305, czy wyrok

Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2011 r.,

IV SA/Po 335/11, LEX nr 863891). W tym świetle bez znaczenia dla rozstrzygnięcia

pozostają przywołane przez skarżącego okoliczności, iż „Ubezpieczony przez cały

wymiar czasu pracy przed 2009 rokiem narażony był zatem na bezpośrednie

wdychanie spalin, których szkodliwość jest powszechnie znana. Gdyby spaliny nie

I USK 164/25

9

były szkodliwe, to wówczas nie umieszczano by w ówczesnych pojazdach

mechanicznych żadnych dodatkowych katalizatorów spalin. Wiedzą obecnie

powszechną jest to, że spaliny silnika Diesla są przyczyną zarówno ostrych, jak i

przewlekłych szkodliwych zmian w układzie oddechowym, głównie w postaci astmy

oraz w układzie sercowo-naczyniowym. Są też czynnikiem mutagennym i

rakotwórczym - grupa 2A wg Międzynarodowej Organizacji Badań nad Rakiem

(…)”.

Ocenie Sądu Najwyższego wymykają się rozważania skarżącego dotyczące

odmowy przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego. Po pierwsze nie wiadomo, czy

dowód ten miałby odnosić się do pracy wykonywanych przed czy po 2009 r. („co do

kwalifikacji charakteru prac po 2009 r. (…) Uznanie takowe co najwyżej powinno

być poprzedzone dowodem z opinii biegłego choć z przedstawionych powyżej

poglądów naukowych wynika jednoznacznie szkodliwość pracy ubezpieczonego

przed 1 stycznia 2009 r.”). Poza tym skarżący nie łączy go we wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania z naruszeniem konkretnie wskazanych przepisów

postępowania, wskazując przy tym wyraźnie, że oczywistej zasadności skargi

upatruje w naruszeniu przepisów prawa materialnego.

Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu rozstrzygnięto na podstawie reguły

z art. 98 § 1 k.p.c. i art. 99 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.

[A.P.]

[a.ł]