Sąd Najwyższy nie przyjął skarg spółek w sporze o składki z umów zlecenia

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 sierpnia 2024 r.,

III AUa 2406/23 zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia

11 maja 2023 r., XIV U 542/19 w punkcie 1. w ten sposób, że zmienił decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddziału w Warszawie z 15 stycznia 2019 r.

I USK 243/26

2

w ten sposób, że podstawa wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia

społeczne M.W. z tytułu wykonywania pracy na podstawie umowy zlecenia zawartej

z płatnikiem W. sp. z o.o. sp. k. w likwidacji za luty 2016 r., maj 2016 r., lipiec 2016

r. i wrzesień 2016 r. wynosi po 4.055 złotych, oddalając odwołanie w pozostałym

zakresie (pkt I.); zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 2. w ten sposób, że zasądził

od W. sp. z o.o. sp. k. w likwidacji na rzecz organu rentowego zwrot kosztów

zastępstwa prawnego pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi

sądowemu w Sądzie Okręgowym w Warszawie (pkt II.); oddalił apelację w

pozostałym zakresie (pkt III.); zasądził od W. sp. z o.o. sp. k. w likwidacji na rzecz

organu rentowego zwrot kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu

apelacyjnym, pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu

w Sądzie Okręgowym w Warszawie.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła w części (do pkt I, II i IV) spółka oraz

spółka senior, zarzucając naruszenie art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 9 ust. ustawy

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( Dz. U. z

2023 r. poz. 1230); 2. 58 § 2 k.c.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano, że

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów. Skarżący podnieśli, że do dnia jej sporządzenia przed Sądem

Apelacyjnym rozpatrzonych zostało ponad 60 analogicznych spraw z apelacji

organu rentowego z udziałem innych ubezpieczonych, w których zapadały skrajnie

różne rozstrzygnięcia. Wszystkie sprawy dotyczyły analogicznych stanów

faktycznych (tyle, że z udziałem różnych ubezpieczonych), a apelacje organu

rentowego od wyroków wydawanych przez Sąd pierwszej instancji opierały się na

identycznych zarzutach (w tym na zarzucie naruszenia art 9 ust. 2 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Skarżące wskazały, że w analogicznych stanach faktycznych ten sam sąd w

części spraw uznawał, że fakt współpracy przez personel opiekuńczy ze skarżącym

oraz zainteresowanym stanowił obejście przepisów prawa w rozumieniu art. 58 § 1

k.c. w związku z art. 9 ust. 2 ustawy systemowej, w części zaś oceniał, że takie

działanie nie stanowiło obejścia przepisów prawa, gdyż było uzasadnione

istniejącymi uwarunkowaniami biznesowymi, rynkowymi i historycznymi.

I USK 243/26

3

W tej sytuacji na tle rozbieżności orzeczniczych w analogicznych sprawach z

udziałem tych samych stron istnieje potrzeba wykładni przepisu art. 58 § 1 k.c. w

związku z art. 9 ust. 2 ustawy systemowej, a w szczególności udzielenia

odpowiedzi na pytanie, czy zawarcie dwóch stosunków zobowiązaniowych stanowi

obejście przepisów prawa rozumieniu art. 58 § 1 k.c., a tym samym uzasadnione

pozostaje skoncentrowanie się wyłącznie na ustaleniu, że w wyniku tak

ukształtowanej współpracy powstaje zbieg tytułów ubezpieczeniowych, czy też

należy skoncentrować się na zweryfikowaniu istnienia logicznego i ekonomicznie

uzasadnionego celu dla zawarcia dwóch stosunków zobowiązaniowych i tym

samym powstaniu zbiegu tytułów ubezpieczeniowych nie należy nadawać

relewantnego znaczenia.

Mając na uwadze powyższe skarżące wniosły o zasądzenie od organu

rentowego na rzecz skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz o uchylenie

wyroku w części, tj. co do punktów I., II., III oraz V. wyroku oraz o przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną spółek, pozwany wniósł o jej oddalenie i

orzeczenie (na jego rzecz) zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie może być przyjęta do rozpoznania.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej został oparty na

przesłance wskazanej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. tj. potrzebie wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów.

I USK 243/26

4

Odwołanie się do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania,

że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się

wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez

skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (postanowienia Sądu

Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365; 28 marca

2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; 25 lipca 2024 r., I CSK 3777/23, LEX nr

3740727). Skarżące obciążał obowiązek przedstawienia odrębnej i pogłębionej

argumentacji prawnej wskazującej na zaistnienie powołanej okoliczności

uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, zawierającej

szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości interpretacyjne

(postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09, LEX nr 570112;

12 grudnia 2008 r., II PK 220/06, LEX nr 950814). W przypadku, gdy w ramach

stosowania tych przepisów powstały już w orzecznictwie sądów określone

rozbieżności, skarżący powinien je przedstawić, jak też uzasadnić, że dokonanie

wykładni jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy (postanowienia Sądu

Najwyższego: z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; 11 stycznia

2008 r., I UK 283/07, LEX nr 448205; 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr

424365; 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, LEX nr 523522; 20 maja 2016 r., V CSK

692/15, LEX nr 2054493). Ponadto, ze względu na publicznoprawne funkcje skargi

kasacyjnej, skarżący powinien wykazać celowość dokonania wykładni konkretnego

przepisu przez Sąd Najwyższy ze względu na potrzeby praktyki sądowej

(postanowienia Sądu Najwyższego: z 14 grudnia 2012 r., III SK 29/12, LEX nr

1238124; 6 czerwca 2023 r., II PSK 64/22, LEX nr 3724324).

Skarżące wskazały potrzebę wykładni przepisu art. 58 § 1 k.c. w związku z

art. 9 ust. 2 ustawy systemowej. Przedstawienie okoliczności uzasadniających

rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na przesłankę potrzeby wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

I USK 243/26

5

które należy przytoczyć. Tymczasem ani samodzielna wykładnia art. 58 § 1 k.c., ani

w związku z treścią art. 9 ust. 2 ustawy systemowej nie budzi wątpliwości, o których

wspominają skarżący w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Do podnoszonych przez skarżących w skardze kasacyjnej kwestii w sprawie

wykładni przepisu art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 9 ust. 2 ustawy systemowej Sąd

Najwyższy odniósł się już w swoim orzecznictwie, w tym między innymi w wyroku z

25 kwietnia 2019 r. (I UK 110/18, LEX nr 2655519) oraz postanowieniach:

z 27 listopada 2019 r. (III UK 37/19, LEX nr 3584639); 13 maja 2020 r.

(III UK 202/19, LEX nr 3217351); 15 maja 2020 r. (III UK 207/19, LEX nr 322378),

23 czerwca 2020 r. (III UK 204/19, LEX nr 3154306), w których wskazał, że w

orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w sytuacji, gdy finalnym

odbiorcą usługi jest ten sam podmiot, a zleceniobiorca wykonuje czynności w tym

samym miejscu i czasie, to rozbicie tego zlecenia na dwie umowy, zawierane z

dwoma podmiotami bez jakiegokolwiek logicznego czy ekonomicznie

uzasadnionego celu, nie może być rozumiane inaczej niż jako działanie w celu

obejścia prawa - działanie pozorujące zbieg tytułów do ubezpieczenia społecznego.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 13 maja 2020 r. (III UK 203/19, LEX nr

3207811) zwrócił również uwagę, że zredagowanie dwóch umów zlecenia przez

podmioty o ścisłym powiązaniu osobowym i kapitałowym, obejmujących w istocie

tożsamy zakres obowiązków i wskazanie jako tytułu do objęcia ubezpieczeniami

społecznymi, tylko jednej z nich, należy traktować w świetle art. 9 ust. 2 ustawy

systemowej, jako obejście prawa w rozumieniu art. 58 § 1 k.c., którego celem jest

pozorowanie zbiegu tytułów ubezpieczenia społecznego i obniżenia kosztów

wynikających z obowiązku odprowadzania składek na obowiązkowe ubezpieczenia

społeczne. Takie intencyjne działania nie zasługują na ochronę jurysdykcyjną na

gruncie chybionych podstaw kasacyjnego zaskarżenia (art. 58 § 1 k.c. w związku z

art. 9 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

W wyroku z 27 czerwca 2013 r. (I UK 10/13, LEX nr 1391149) Sąd

Najwyższy wskazał, że zważa się na prawo do zawarcia określonej umowy, jeżeli

jednak była wykorzystywana instrumentalnie, to niewykluczone jest jej

zakwestionowanie jako podstawy (tytułu) podlegania ubezpieczeniom społecznym,

I USK 243/26

6

nie ze względu na pozorność (art. 83 k.c.), lecz ze względu na obejście prawa. To,

że zlecenie było wykonywane, nie wyłącza oceny dotyczącej ważności tego

zobowiązania, w tym przypadku jako podstawy ubezpieczenia społecznego.

Zastosowanie klauzuli nieważności z art. 58 § 1 k.c. jest szczególne, a zarazem

szerokie, gdyż ocenie poddaje się skutki różnych zdarzeń i czynności prawnych.

Badaniu podlega więc causa umowy, w szczególności, czy umowa była konieczna

w przypadku ubezpieczonego jako źródło utrzymania, czy też chodziło tylko o

przedmiotowe wykorzystanie przepisów o ubezpieczeniu społecznym i stworzenie

formalnej podstawy ubezpieczenia, tak aby zawarcie umowy zlecenia za jedyny cel

miało unikanie płacenia składek na ubezpieczenia społeczne z prowadzonej

równolegle działalności gospodarczej. Takiego celu nie usprawiedliwia zasada

wolności umów, gdyż nie jest nieograniczona nawet w prawie cywilnym (art. 3531

k.c.), tym bardziej gdy nie można stwierdzić pozorności umowy (art. 83 § 1 k.c.),

lecz szczególne działanie może być kwalifikowane jako obejście prawa albo jako

niezgodne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1 i 2 k.c.; M.

Kuśmierczyk, Obejście prawa na gruncie ubezpieczeń społecznych jako czynność

nieważna w rozumieniu art. 58 § 1 k.c., Doradztwo podatkowe 2023, nr 5, s. 69 i

n.).

Judykatura wypracowała wspólne stanowisko, zgodnie z którym

instrumentalne (przedmiotowe) wykorzystanie przepisów ubezpieczeń społecznych

dla unikania wyższych składek na ubezpieczenia społeczne może skutkować

nieważnością zawartej umowy zlecenia, gdy jej celem jest obejście przepisów

prawa (art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 9 ust. 2 ustawy systemowej; wyroki Sądu

Najwyższego: z 17 kwietnia 2009 r., I UK 314/08, OSNP 2010, nr 21-22, poz. 272;

19 stycznia 2010 r., I UK 261/09, LEX nr 577825; 5 lipca 2012 r., I UK 101/12,

LEX nr 1250560; 7 stycznia 2013 r., I UK 372/12, LEX nr 1303200; 19 lipca 2023 r.,

III USK 450/22, Legalis nr 2967970).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że

skarżące nie wykazały istnienia powołanych przyczyn przedsądu. Problem w

wykładni powołanych przez skarżącą we wniosku przepisów został rozstrzygnięty w

judykaturze. Wobec niewykazania istnienia powołanej przesłanki przedsądu Sąd

I USK 243/26

7

Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Sąd Najwyższy oddalił wniosek organu rentowego o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego, ponieważ w odpowiedzi na skargę kasacyjną jego

pełnomocnik wniósł o wydanie orzeczenia o oddaleniu skargi kasacyjnej. Z treści

wniosku zgłoszonego w odpowiedzi na skargę kasacyjną wynika natomiast, że

pełnomocnik organu rentowego domagał się zasądzenia kosztów postępowania

kasacyjnego w związku z oddaleniem skargi kasacyjnej i odmową przyjęcia jej do

rozpoznania. Wobec tego koszty odpowiedzi na skargę kasacyjną, w której nie

wskazano argumentów za odmową przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie

mogą być uznane za koszty celowej obrony w rozumieniu art. 98 § 1 w związku z

art. 391 § 1 k.p.c. (postanowienia Sądu Najwyższego: z 20 sierpnia 2014 r., II CSK

77/14, OSNC 2015 nr 7-8, poz. 91; 13 stycznia 2015 r., V CSK 353/14, LEX nr

1628961; 11 grudnia 2018 r., II PK 278/17, LEX nr 259338; 21 lutego 2019 r., II PK

38/18, Legalis nr 1875466; 5 lipca 2023 r., II USK 646/21, Legalis nr 2958754).

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na

podstawie art. 98 § 1 k.p.c., 98 § 11 k.p.c. a contrario, art. 108 § 1 k.p.c. w związku

z art. art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821 k.p.c.

[it]

[a.ł]