Umowa o pracę zawarta w ciąży w S., praca w K. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2025 r. oddalił

apelację odwołującej się S. K. od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 26

maja 2021 r., którym oddalono odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w Krakowie z dnia 12 listopada 2019 r., stwierdzającej, że

I USK 263/25

2

odwołująca się, jako pracownik u płatnika składek P. S.A. SP.K., nie podlega

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu w okresie od dnia 1 kwietnia 2019 r. oraz orzekł o kosztach

procesu.

W wyrokach Sądów meriti przyjęto, że w spornym okresie odwołująca się nie

świadczyła na rzecz płatnika składek usług logopedycznych w warunkach

właściwych dla stosunku pracy. Charakter jej pracy w ramach umowy o pracę, którą

podpisała będąc w ciąży (dziecko urodziła w dniu 19 października 2019 r.), nie

różnił się od wykonywanej dotychczas na podstawie umowy o świadczenie usług

logopedycznych, choć zwiększył się zakres jej obowiązków. Mimo określenia

miejsca wykonywania pracy w S., oddalonych od K. około 500 km, odwołująca się

faktycznie wykonywała pracę głównie w K., co wynikało z ustnych ustaleń stron.

Odwołująca się nie zawarłaby umowy o pracę, gdyby pracę musiała świadczyć w

S., gdyż sprawuje opiekę nad dwójką dzieci w wieku 4 lat i 15 miesięcy.

Wykonywanie pewnych czynności związanych z usługami logopedycznymi samo w

sobie nie stanowi o realizacji pracowniczego zatrudnienia, skoro już przed dniem 1

kwietnia 2019 r. odwołująca się współpracowała z płatnikiem składek w zakresie

usług logopedycznych w ramach własnej działalności gospodarczej. Ponadto

podpisanie spornej umowy o pracę nie było motywowane zamiarem nawiązania

więzi prawnej wykonywanej na zasadach przewidzianych dla stosunku pracy, lecz

stworzeniem pozorów pracowniczego zatrudnienia, co było korzystne dla

odwołującej się, zamierzającej skorzystać ze świadczeń łączących się z

macierzyństwem, obliczonych z uwzględnieniem wysokiej podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie pracownicze, którą stanowiło przewidziane w umowie

wynagrodzenie za pracę, przekraczające w skali miesiąca 10.000 zł brutto. Skoro

nie doszło do faktycznej realizacji stosunku pracy, to nie powstał tytuł

obowiązkowego ubezpieczenia społecznego. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

analizowana umowa o pracę była nieważna (art. 83 k.c.) z powodu fikcyjności

złożonych przez strony oświadczeń woli, stwarzających jedynie pozór nawiązania

stosunku pracy.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła odwołująca się,

zaskarżając wyrok ten w całości i zarzucając mu naruszeniu przepisów

I USK 263/25

3

postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 378 § 1 w

związku z art. 382 k.p.c., przez nierozpoznanie apelacji w jej granicach oraz w

zakresie zarzutu naruszenia art. 58 § 1 i 2 k.c., będących podstawą rozstrzygnięcia

Sądu pierwszej instancji, przy jednoczesnym oparciu rozstrzygnięcia o art. 83 § 1

k.c., mimo podzielenia ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji dokonanych na

podstawie zebranego przez ten Sąd materiału dowodowego, z których wynika, że

zawarta umowa o pracę nie miała charakteru pozornego, lecz była nieważna na

podstawie art. 58 k.c. oraz naruszenie przepisów prawa materialnego, a

mianowicie: 1) art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 22 § 1 k.p. w związku z art. 300 k.p.,

przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że umowa o pracę była

nieważna, jako pozorna w sytuacji, gdy została ona ważnie zawarta (spełniono

wszystkie przesłanki nawiązania stosunku pracy), a praca była i jest rzeczywiście

wykonywana, co potwierdza ustalony w sprawie stan faktyczny; 2) art. 22 § 1 k.p.

oraz art. 11 k.p. w związku z art. 3531 k.c., przez ich błędną wykładnię polegającą

na stwierdzeniu, iż strony winny „udowodnić konieczność zatrudnienia skarżącej na

umowę o pracę”, co stanowi dodatkowy, nieznany ustawie, warunek skutecznego

nawiązania stosunku pracy, jak również narusza zasady swobody wyboru rodzaju

stosunku prawnego, w tym wyboru i nawiązania stosunku pracy oraz ustalenia jego

warunków przez strony; 3) art. 22 § 1 w związku z art. 29 § 2 zdanie pierwsze w

związku z art. 300 k.p. w związku z art. 74 § 1 k.c. oraz art. 77 § 1 k.c., przez ich

błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że zmiana ustalonego miejsca

świadczenia pracy wymaga dla swej ważności pisemnego aneksu, podczas gdy

forma pisemna umowy o pracę zastrzeżona jest wyłącznie do celów dowodowych;

4) art. 22 § 1 oraz § 11 k.p. w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1, art. 11

ust. 1, art. 12 ust. 1 oraz art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r.,

poz. 350, dalej jako ustawa systemowa), przez ich błędną wykładnię polegającą na

uznaniu, że nie został nawiązany stosunek pracy z uwagi m.in. na krótki czas

świadczenia pracy, stan ciąży, brak zmiany zakresu obowiązków, ustną zmianę

miejsca świadczenia pracy w stosunku do wskazanego w pisemnej umowy,

uprzednie świadczenie usług w ramach jednoosobowej działalności gospodarczej

oraz niewykazanie ekonomicznej konieczności zmiany formy zatrudnienia z umowy

I USK 263/25

4

o świadczenie usług na umowę o pracę, a tym samym, że skarżąca nie podlega

ubezpieczeniom społecznym jako pracownik, mimo iż praca była i nadal jest

wykonywana w sposób właściwy dla stosunku pracy, a wskazane wyżej

okoliczności nie stanowią ustawowych przesłanek nieważności nawiązania

stosunku pracy, a tym samym podlegania ubezpieczeniom społecznym jako

pracownik.

Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz

poprzedzającego go orzeczenia Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do

rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz o zasądzenie na jej rzecz zwrotu

kosztów postępowania, a także o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na

istniejącą potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości,

to jest art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. oraz art. 83 § 1 k.c., jak również na występujące

istotne zagadnienia prawne, wymagające zajęcia stanowiska przez Sąd Najwyższy

w następującym zakresie: a) czy art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. pozwalają na przyjęcie

przez Sąd drugiej instancji innej podstawy prawnej nieważności umowy (pozorność

w miejsce obejścia prawa oraz sprzeczności z zasadami współżycia społecznego)

niż przyjęta przez Sąd pierwszej instancji, mimo że z przyjętego za własny stanu

faktycznego ustalonego przez Sąd pierwszej instancji wynika, że umowa nie miała

charakteru pozornego; b) czy zgodnie z art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. dopuszczalne

jest całkowite pominięcie w uzasadnieniu wyroku zarzutu apelacji odnoszącego się

do naruszenia art. 58 § 1 i § 2 k.c. w sytuacji, gdy Sąd drugiej instancji dokonał

zmiany podstawy prawnej uznania umowy za nieważną na podstawie art. 83 § 1

k.c.; c) czy możliwe jest uznanie za nieważną umowy o pracę na podstawie art. 83

k.c. w związku z art. 300 k.p. (umowa pozorna) w sytuacji, gdy praca była

faktycznie wykonywana, a pozostałe przesłanki nawiązania stosunku pracy zostały

zrealizowane, z zastrzeżeniem, że strony umowy o pracę ustnie ustaliły inne

miejsce świadczenia pracy niż wskazane w pisemnej umowie; d) czy możliwe jest

zastosowanie przy badaniu ważności umowy o pracę wymogu udowodnienia

ekonomicznej konieczności zatrudnienia pracownika w sytuacji, gdy przepisy prawa

takiej przesłanki nie przewidują, a zawarcie stosunku pracy i ustalenie jego

warunków pozostawione jest swobodnej woli stron; e) czy w przypadku zawarcia w

I USK 263/25

5

miejsce umowy o świadczenie usług umowy o pracę konieczne jest wykazanie

przez strony tej umowy, że warunki wykonywania umowy oraz rodzaj świadczonych

usług uległy zmianie, nawet jeśli zawarcie umowy o pracę wiąże się ze zmianą

sposobu wykonywania obowiązków przez osobę zatrudnioną na świadczenie pracy

w warunkach określonych w art. 22 § 1 k.p., bez zmiany rodzaju wykonywanych

obowiązków; f) czy jest możliwe traktowanie na gruncie przepisów ubezpieczeń

społecznych umowy, która zgodnie z wolą stron miała być umową o pracę oraz

spełniającej wszystkie przesłanki nawiązania stosunku pracy, jako umowy o innym

charakterze (umowa o świadczenie usług), a jeśli tak, to na jakiej podstawie

prawnej do takiej kwalifikacji umowy uprawniony miałby być organ rentowy; g) czy

zgodne z obowiązującymi przepisami prawa jest stanowisko organu rentowego

oraz Sądów obu instancji sprowadzające się w istocie do twierdzenia, że nie jest

faktycznie możliwe nawiązanie ważnego stosunku pracy przez kobietę w ciąży z

uwagi na uprzywilejowanie pracowników w stosunku do osób zatrudnionych na

podstawie innych stosunków prawnych w zakresie podstawy wymiaru świadczeń z

tytułu choroby i macierzyństwa, czego skutkiem jest powszechne kwestionowanie

ważności takich umów przez organ rentowy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie

postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi do rozpoznania oraz o zasądzenie

od skarżącej na jego rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym celem instytucji przedsądu jest ustalenie, czy w skardze

kasacyjnej podniesiono okoliczności, których rozważenie przez Sąd Najwyższy

będzie wkładem w rozwój prawa i zapewnienie jednolitości jego sądowej wykładni.

Tylko wtedy wykazany zostaje publicznoprawny charakter skargi kasacyjnej

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2005 r., V CSK 70/05,

LEX nr 1405380; z dnia 30 października 2012 r., I PK 150/12, LEX nr 1675336;

z dnia 14 stycznia 2021 r., III PSK 2/21, LEX nr 3106014.). Wymaganie dotyczące

przedstawienia okoliczności uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do

I USK 263/25

6

rozpoznania ma umożliwić stronie wnoszącej skargę przekonanie Sądu

Najwyższego o istnieniu przesłanek, na których opiera się wstępne badanie skargi

pod kątem przyjęcia (dopuszczenia) jej do rozpoznania (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2006 r., II CSK 65/06, LEX nr 189753). Dla

spełnienia obowiązku określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. konieczne jest

przedstawienie argumentacji przekonującej o potrzebie przyjęcia skargi do

rozpoznania przez Sąd Najwyższy. W przedmiotowej sprawie wniosek o przyjęcie

do rozpoznania skargi kasacyjnej został oparty na dwóch przesłankach, tj.

wystąpieniu w sprawie istotnego zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.)

oraz potrzebie wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.).

W przypadku powoływania się na występowanie w sprawie istotnego

zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) jako przesłankę przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania, w uzasadnieniu wniosku winno zostać sformułowane

zagadnienie prawne oraz przedstawione argumenty prawne, które wykażą

możliwość różnorodnej oceny zawartego w nim problemu. Chodzi więc o

przedstawienie wyraźnych wątpliwości co do określonego przepisu (normy) lub

zespołu przepisów (norm), albo szerzej i bardziej ogólnie - wątpliwości co do

pewnego uregulowania prawnego (instytucji prawnej). Sformułowane zagadnienie

winno odwoływać się w sposób generalny i abstrakcyjny do treści przepisu, który

nie podlega jednoznacznej wykładni, a którego wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy

przyczyni się do rozwoju jurysprudencji i prawa pozytywnego (zob. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2015 r., I PK 19/15, LEX nr 2021941 czy

z dnia 19 maja 2022 r., I USK 422/21, LEX nr 3439438). Zgodnie ze stanowiskiem

wyrażonym w judykaturze, skarżący ma w tym zakresie obowiązek wywiedzenia i

uzasadnienia występującego w sprawie problemu prawnego w sposób zbliżony do

tego, jaki jest przyjęty przy przedstawianiu zagadnienia prawnego przez sąd

odwoławczy na podstawie art. 390 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 9 maja 2006 r., V CSK 75/06, LEX nr 1102817; z dnia 19 marca 2012 r., II PK

296/11, LEX nr 1214580; z dnia 11 czerwca 2013 r., II UK 71/13, LEX nr 1331300).

Oznacza to w praktyce, iż zagadnienie prawne musi odpowiadać określonym

wymaganiom, a mianowicie: 1) być sformułowane w oparciu o okoliczności

I USK 263/25

7

mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd

ustaleń (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 1996 r., II UR 5/96,

OSNAPiUS 1997 nr 3, poz. 39 i postanowienie z dnia 7 czerwca 2001 r., III CZP

33/01, LEX nr 52571, z dnia 5 lipca 2023 r., I CSK 6182/22, LEX nr 3578533),

2) być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, by umożliwić Sądowi

Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej

subsumcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 15 października 2002 r., III CZP 66/02, LEX nr 57240; z dnia

22 października 2002 r., III CZP 64/02 LEX nr 77033 i z dnia 5 grudnia 2008 r.,

III CZP 119/08, LEX nr 478179, z dnia 13 lipca 2023r., I CSK 2570/22, LEX nr

3582702), 3) pozostawać w związku z rozpoznawaną sprawą i 4) dotyczyć

zagadnienia budzącego rzeczywiście istotne (a zatem poważne) wątpliwości.

Istotność zagadnienia prawnego konkretyzuje się zaś w tym, że w danej sprawie

występuje zagadnienie prawne mające znaczenie dla rozwoju prawa lub znaczenie

precedensowe dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw.

Twierdzenie o występowaniu istotnego zagadnienia prawnego jest

uzasadnione tylko wtedy, kiedy przedstawiony problem prawny nie został jeszcze

rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne poglądy w tym

zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów konstruujących to

zagadnienie (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 12 marca 2010 r.,

II UK 400/09, LEX nr 577468, z dnia 7 lutego 2019 r., I UK 29/18, LEX nr 2617355,

z dnia 27 kwietnia 2021 r., II PSK 68/21, LEX nr 3252281). Poza tym przyjmuje się,

że powołanie się na tę okoliczność wymaga, obok sformułowania tego zagadnienia,

także przytoczenia związanych z nim konkretnych przepisów prawnych, wskazania,

dlaczego jest ono istotne oraz przedstawienia argumentacji wskazującej na

rozbieżne oceny prawne (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia

2015 r., II PK 217/14, LEX nr 678073; z dnia 14 stycznia 2016 r., II CSK 382/15,

LEX nr 2090999; z dnia 18 maja 2023 r., II USK 409/22, LEX nr 3566016).

Skarżąca istotności zagadnienia prawnego upatruje w trzech aspektach, po

pierwsze, w pytaniu o uprawienie organu rentowego oraz sądów powszechnych do

badania ekonomicznej konieczności zatrudnienia pracownika, po drugie, w pytaniu

o uprawnienie organu rentowego do kwestionowania rodzaju umowy ustalonej

I USK 263/25

8

przez strony i po trzecie, w pytaniu o możliwość zawierania umów o pracę z

kobietami w ciąży. Należy jednak zauważyć, że Sąd Najwyższy wielokrotnie już w

swoich orzeczeniach odnosił się do zagadnień wskazywanych przez skarżącą.

I tak – udzielając odpowiedzi na wątpliwość zawartą w trzecim pytaniu –

należy nadmienić, że w wyroku z dnia 11 stycznia 2006 r. , II UK 51/05 (OSNP

2006 nr 23-24, poz. 366), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prawo nie zakazuje

zatrudniania kobiet w ciąży, a przeciwnie, odmowa zatrudnienia kobiety tylko z tej

przyczyny, że jest w ciąży, byłaby uznana za dyskryminację (art. 183a § 1 i art. 183b

§ 1 pkt 1 k.p.) wobec czego zawarcie umowy o pracę w okresie ciąży, nawet gdyby

głównym motywem było uzyskanie zasiłku macierzyńskiego nie jest naganne, ani

tym bardziej sprzeczne z prawem (por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9

sierpnia 2005 r., III UK 89/05, OSNP 2006, nr 11-12, poz. 192 czy z dnia 6 lutego

2006 r., III UK 156/05, LEX nr 272549). Innymi słowy, macierzyństwo nie może

stanowić argumentu uzasadniającego umniejszenie praw publicznych, w tym w

sferze ubezpieczeń społecznych. Znaczy to tyle, że uprawniony jest test negatywny

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2020 r., II UK 278/18, LEX nr

3221439).

Natomiast co do wątpliwości skarżącej odnośnie do badania - przez organ

rentowy oraz sąd powszechny - ekonomicznej konieczności zatrudnienia

pracownika należy przypomnieć chociażby postanowienie z dnia 7 lutego 2023 r.,

II USK 695/21 (LEX nr 3522714), w którym Sąd Najwyższy podkreślił, że sądy -

analizując przesłankę czy doszło do podjęcia i wykonywania pracy w charakterze

pracownika i to, czy pracodawca przyjmował świadczenie pracy - biorą pod uwagę

rzeczywiste zapotrzebowanie pracodawcy na zatrudnienie kolejnego pracownika,

jak również biorą pod uwagę to, czy utworzenie nowego miejsca pracy

(zaangażowanie nowego pracownika) było ekonomicznie uzasadnione. Istotną

kwestią jest to, czy pracodawca miał fundusze na zatrudnienie (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2022 r., II USK 573/21, LEX nr 3352099).

Na pytanie, czy organ rentowy pozostaje uprawniony do kwestionowania

rodzaju umowy ustalonej przez strony należy udzielić także odpowiedzi twierdzącej,

co znajduje potwierdzenie m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca

2014 r., II UK 454/13 (LEX nr 1495840), w którym potwierdzone zostało, że Zakład

I USK 263/25

9

Ubezpieczeń Społecznych, który stwierdza podleganie ubezpieczeniu społecznemu,

może - bez względu na nazwę umowy i jej postanowienia wskazujące na charakter

stosunku prawnego, którym strony zamierzały się poddać - ustalić rzeczywisty jego

charakter i istniejący tytuł ubezpieczenia. Ocena umowy z punktu widzenia art. 3531

k.c. wymaga więc skutecznego zaprzeczenia przez organ rentowy, że układając

swą relację w formie umowy o dzieło, strony ustaliły ją w sposób odpowiadający

właściwości tego stosunku prawnego i wykazania, że łączył je inny stosunek

prawny. W orzecznictwie Sądu Najwyższego analizowana była również

dopuszczalność badania przez organ rentowy ważności określonych postanowień

umów (o pracę i cywilnoprawnych, na podstawie których świadczona jest praca) i

możliwość ingerencji w treść stosunku prawnego ustalonego przez jego strony. Sąd

Najwyższy odniósł się do dopuszczalności badania wysokości wynagrodzenia,

które na potrzeby ubezpieczeń społecznych jest punktem odniesienia dla

wysokości składek i przyszłych świadczeń. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie

jest ograniczony wyłącznie do zakwestionowania faktu wypłacenia wynagrodzenia

w ogóle lub we wskazanej kwocie ani tylko prawidłowości wyliczenia, lecz może

ustalać stosunek ubezpieczenia społecznego na ściśle określonych warunkach,

będąc niezwiązanym nieważną czynnością prawną (w całości lub w części) (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2021 r., III USK 5/21, LEX nr

3106206).

Odnosząc się z kolei do przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.,

jaką jest potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości

lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie, to przepisy mające być

przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego powinny należeć do katalogu przepisów,

których naruszenie przez sąd drugiej instancji zarzucono w ramach podstawy

skargi (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2002 r., I PKN

682/01, OSNP 2004 nr 12, poz. 211). Rzeczą skarżącego jest zaś wykazanie, że

określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości (ze sprecyzowaniem,

na czym te poważne wątpliwości polegają), nie doczekał się wykładni bądź

niejednolita jego wykładnia wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów, które to

orzecznictwo należy przytoczyć (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28

marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; z dnia 9 czerwca 2008 r., II UK 37/08,

I USK 263/25

10

LEX nr 494133; 13 grudnia 2022 r., I USK 21/22, LEX nr 3556521; z dnia

28 czerwca 2023 r., I USK 160/22, LEX nr 3575124). Oczywiste jest, że budzący

wątpliwości interpretacyjne przepis musi mieć zastosowanie w sprawie, a jego

wykładnia – mieć znaczenie dla jej rozstrzygnięcia. Przedmiotem zainteresowania

Sądu Najwyższego jest jednak sam przepis, a nie rozstrzygnięcie konkretnego

sporu. Stąd też wspomniane wątpliwości interpretacyjne powinny być na tyle

poważne, by ich wyjaśnienie nie sprowadzało się do prostej wykładni przepisów.

W tym wyraża się publicznoprawny charakter skargi kasacyjnej. Celem

realizowanym w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej jest bowiem ochrona

interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni przepisów prawa oraz

orzeczeń wydawanych przez sądy powszechne (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000 nr 7-8, poz. 147

czy z dnia 23 lutego 2023 r., III USK 163/22, LEX nr 3538161).

Skarżąca we wniosku upatruje potrzeby wykładni art. 378 § 1 oraz art. 382

k.p.c., jak również art. 83 § 1 k.c. i konieczności wyjaśnienia przez Sąd Najwyższy,

czy możliwe jest uznanie za pozorną umowy, która była faktycznie wykonywana.

Wyjaśnienie takie poczynione zostało m.in. w postanowieniu z dnia 4 czerwca

2020 r., III UK 437/19 (LEX nr 3028936), w którym to Sąd Najwyższy wskazał, że

złożenie oświadczenia woli dla pozoru w rozumieniu art. 83 § 1 k.c. oznacza, iż

osoba oświadczająca wolę nie chce, aby powstały skutki prawne, jakie zwykle

prawo łączy ze składanym oświadczeniem. Natomiast czynność prawna mająca na

celu obejście ustawy w ujęciu art. 58 § 1 k.c. polega na takim ukształtowaniu jego

treści, która z punktu widzenia formalnego nie sprzeciwia się ustawie, ale w

rzeczywistości zmierza do zrealizowania celu ustawowo zakazanego. Czynność

zmierzająca do obejścia prawa nie może więc być jednocześnie czynnością

pozorną, gdyż pierwsza zostaje rzeczywiście dokonana, zaś druga jest jedynie

symulowana. Zakładając, że nie można przyjąć pozorności oświadczeń woli o

zawarciu umowy o pracę, gdy pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a

pracodawca świadczenie to przyjmował.

Sąd Najwyższy w takich przypadkach wskazuje na dopuszczalność

rozważania, czy w danym przypadku zawarcie umowy zmierzało do obejścia

prawa, zwłaszcza, jeżeli jedynym celem umowy było umożliwienie pracownikowi

I USK 263/25

11

skorzystania ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 14 marca 2001 r., II UKN 258/00, OSNP 2002 nr 21, poz. 527;

z dnia 23 lutego 2005 r., III UK 200/04, OSNP 2005 nr 18, poz. 292). Natomiast gdy

umowa o pracę jest przez strony rzeczywiście wykonywana, nie może być mowy o

pozorności, co jednak nie wyklucza możliwości badania czy zawarcie umowy nie

zmierzało do obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c.), które rodzi jej nieważność (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2010 r., I UK 261/09, LEX nr 577825).

Nie można zgodzić się ze skarżącą, że wykonywanie pewnych czynności

wynikających z umowy powinno jednocześnie prowadzić do ustalenia, jakiego

rodzaju umowa została między stronami zawarta, ponieważ sąd ubezpieczeń

społecznych orzekając w sprawie z odwołania od decyzji organu rentowego o

niepodleganiu obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z konkretnego tytułu

(np. stosunku pracy), nie ma w każdym przypadku obowiązku orzekania o

podleganiu tym ubezpieczeniom na innej podstawie (np. umowy o świadczenie

usług), niewymienionej w zaskarżonej decyzji (art. 83 ust. 2 ustawy systemowej w

związku z art. 4779 § 1 k.p.c., zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia

2016 r., I UK 156/15, OSNP 2017, nr 12, poz. 166 czy postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 30 marca 2017 r., II UK 285/16, LEX nr 3543742).

Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi do rozpoznania, orzekając o kosztach postępowania

kasacyjnego w myśl reguły z art. 98 § 1 w związku z art. 39821 k.p.c.

[a.ł]