Wiceprezes z połową udziałów w spółce. Sąd Najwyższy nie przyjął skargi ZUS

Decyzją z 20 kwietnia 2023 r. (znak 1025-8/2023) Zakład Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w Rzeszowie, na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 6

I USK 266/26

2

ust. 1 pkt 1 i 4, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 1 i 2 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 58 § 1,

art. 83 § 1 i art. 734 k.c. oraz art. 22 § 1 i art. 300 k.p. stwierdził, że H.Ż. z tytułu

wykonywania pracy, na podstawie umowy zlecenia u płatnika P. sp. z o.o. w R. nie

podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym, tj. emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu w okresie od 8 lipca 2022 r. do 31 lipca 2022 r. oraz jako pracownik

u płatnika składek P. sp. z o.o. w R. nie podlega ubezpieczeniom emerytalnemu,

rentowym,

chorobowemu

i

wypadkowemu

od

15 października 2021 r. do 31 maja 2022 r. i od 1 października 2022 r.

Sąd Okręgowy w Rzeszowie IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

wyrokiem z 25 września 2023 r. (sygn. akt IV U 706/23), wydanym w sprawie P. sp.

z o.o. w R. z odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

Rzeszowie, przy udziale H.Ż., o podleganie ubezpieczeniom społecznym, w

punkcie pierwszym wyroku zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził,

że H.Ż. jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika

składek P. sp. z o.o. w R., podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu,

rentowym, wypadkowemu od 8 lipca 2022 r. do 31 lipca 2022 r. oraz stwierdził, że

zainteresowany, jako osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę u płatnika

składek P. sp. z o.o. w R., podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu,

rentowym,

chorobowemu

i

wypadkowemu

od

15 października 2021 r. do 31 maja 2022 r. i od 1 października 2022 r. W punkcie

drugim Sąd Okręgowy zasądził od organu rentowego na rzecz P. sp. z o.o. w R.

kwotę 180 zł, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas, od dnia

uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Rzeszowie III

Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 7 listopada 2024 r. (sygn.

akt III AUa 747/23), oddalił apelację i zasądził od organu rentowego na rzecz

odwołującego, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

apelacyjnym, kwotę 240 zł z odsetkami, w wysokości odsetek ustawowych za

opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas, po upływie tygodnia od

dnia doręczenia przedmiotowego orzeczenia, do dnia zapłaty.

I USK 266/26

3

Skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego wywiódł organ rentowy,

zaskarżając w całości wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie, zarzucając:

1. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik

sprawy, a mianowicie:

1. art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., poprzez

wyprowadzenie przez Sąd Apelacyjny błędnego wniosku, w odniesieniu do

istotnych elementów podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, w

sposób sprzeczny z zasadami doświadczenia życiowego i logicznego

rozumowania a to:

1. nadanie zbyt marginalnego znaczenia faktowi, że L.P. był zatrudniony w

spółce P. sp. z o.o. na podstawie umowy o pracę. Jego przełożonym był H.Ż.

- co w konsekwencji miałoby oznaczać, że ubezpieczony H.Ż. ma być

równocześnie przełożonym drugiego ze wspólników i podległym mu

pracownikiem (zleceniobiorcą);

2. pominięcie, że do jednostronnego rozwiązania umowy zlecenia czy umowy o

pracę z zainteresowanym (rozwiązanie umowy z zachowaniem okresu

wypowiedzenia przez spółkę czy rozwiązanie umowy bez zachowania

okresu wypowiedzenia), konieczne było powołanie pełnomocnika uchwałą

zgromadzenia wspólników czy też ustanowienie rady nadzorczej również

powoływanej uchwałą zgromadzenia wspólników, a ta musiałaby zapaść

większością głosów, zatem zainteresowany musiałby również głosować za

jego powołaniem. Udział takiego wspólnika w głosowaniu nie jest

wykluczony na podstawie art. 244 k.s.h., zatem de facto rozwiązanie umowy

o pracę z zainteresowanym przez spółkę, w okresie sprawowania przez

niego funkcji w zarządzie, bez jego zgody i udziału było wyłączone;

3. wyprowadzenie z zeznań świadków, że zainteresowany faktycznie realizował

czynności wynikające z umowy zlecenie i umowy o pracę, podczas gdy

świadkowie nie mogli mieć wiedzy na temat faktycznego wykonywania pracy

przez zainteresowanego, konkretnych czynności i obowiązków, a nadto nie

mogli mieć wiedzy, co do tego, które z zadań były wykonywane w ramach

umowy o pracę czy umowy zlecenia, a które z racji pełnienia funkcji w

zarządzie;

I USK 266/26

4

4. naruszenie prawa materialnego: tj.:

1. art. 6 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 8 ust. 1 i art. 13 ust. 1 u.s.u.s. w związku z

art. 22 k.p., poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

posiadanie przez zainteresowanego 50 % udziałów w spółce z o.o. oraz

pełnienie funkcji wiceprezesa zarządu (przy zarządzie dwuosobowym) nie

wyklucza powstania podległości służbowej pomiędzy ubezpieczonym a

spółką, oraz realizowania przez spółkę kompetencji zleceniodawcy w

związku z zawarciem umowy zlecenia z takim wspólnikiem, podczas gdy

prawidłowa wykładnia prowadzi do wniosku, że w przypadku spółki

dwuosobowej i posiadania przez wspólników takiej samej liczby udziałów (i

głosów na zgromadzeniu wspólników) oraz pełnienia przez nich

równorzędnych funkcji w zarządzie spółki, wykluczona jest podległość

służbowa między takim wspólnikiem a spółką, w ramach zatrudnienia

pracowniczego czy też wykluczona jest możliwość realizowania przez spółkę

uprawień wynikających z pozycji zleceniodawcy takiego wspólnika. Sytuacja

gdzie każdy z tych wspólników zawiera ze spółką umowę o pracę, gdzie ma

być równocześnie przełożonym drugiego i podległym mu pracownikiem

wskazuje na iluzoryczność podporządkowania pracowniczego;

2. art. 6 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 8 ust. 1 i art. 13 ust. 1 u.s.u.s. w związku z

art. 22 k.p., poprzez ich błędną wykładnię polegającą na spłaszczeniu relacji

podległości pracowniczej wyłącznie do zagadnienia „nadzoru”, podczas gdy

opisana relacja nadrzędności pracodawcy zawiera w sobie zdecydowanie

szersze spektrum form oddziaływania, takich jak w sferze wykonywania

pracy, oceny jakości pracy, wydawania poleceń służbowych i kierowania

procesem pracy, nadawania priorytetów lub kolejności realizacji zadań przez

pracownika oraz rozliczania z jakości i terminowości pracy.

Wobec powyższego, skarżący organ rentowy wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie do

ponownego rozpoznania, z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego, w tym kosztach zastępstwa procesowego,

według norm przepisanych, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i

oddalenie odwołania P. sp. z o.o. w całości, a także zasądzenie od odwołującej na

I USK 266/26

5

rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego oraz kosztów

postępowania przed Sądem I i II instancji według norm przepisanych, z

ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia, od dnia

uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Skarżący organ rentowy wniósł także o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania wskazując, że jest ona oczywiście uzasadniona. Przywołaną przez

organ rentowy przesłankę przędsądu w uzasadnieniu wniosku motywuje tym, że w

jego ocenie Sąd Apelacyjny dopuścił się rażącego błędu, uznając, że między

zainteresowanym a odwołującą spółką mógł zaistnieć stosunek pracy lub stosunek

zlecenia. Organ rentowy zaznaczył, że sytuacja, w której dwaj równorzędni

wspólnicy (posiadający po 50% udziałów) są względem siebie jednocześnie

przełożonymi i podwładnymi, czyni podległość służbową iluzoryczną. Brak jest

zatem faktycznej kontroli i nadzoru. Ponadto, obowiązki zainteresowanego w

rzeczywistości stanowią przejaw zarządzania spółką i dominują nad rzekomym

stosunkiem pracy. Sygnalizowane przez organ rentowy naruszenie przepisów przez

Sąd Apelacyjny jest widoczne prima facie dla każdego prawnika, co uzasadnia -

zdaniem skarżącego merytoryczne rozpoznanie skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na wywiedzioną skargę kasacyjną odwołująca spółka wniosła

o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz zasądzenie od organu

rentowego na rzecz odwołującej spółki kosztów postępowania kasacyjnego (w tym

kosztów zastępstwa procesowego), względnie oddalenie skargi kasacyjnej i

zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej spółki kosztów

postępowania kasacyjnego (w tym kosztów zastępstwa procesowego).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego nie mogła zostać przyjęta do

merytorycznego rozpoznania.

Na wstępie przypomnienia wymaga, że skarga kasacyjna podlega badaniu

(na etapie przedsądu) w zakresie spełnienia przez nią warunków formalnych.

Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli

I USK 266/26

6

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi nieważność

postępowania lub jeżeli skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając

na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, czyli tak zwanego przedsądu,

ustawodawca zagwarantował, że skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny środek

zaskarżenia prawomocnych orzeczeń, będzie realizować funkcje publicznoprawne.

Ograniczenie przesłanek, wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. do czterech ma, w

konsekwencji, zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i

procesowo będzie uzasadnione jedynie w tych przypadkach, w których mogą być

zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga nie stanie się instrumentem

wykorzystywanym w każdej jednostkowej sprawie. Ostatecznie, nie w każdej

sprawie, nawet takiej, w której prawomocne orzeczenie zostało wydane w

warunkach błędu w subsumpcji, czy też wyniku wadliwej wykładni prawa, skarga

kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. W przeciwnym bowiem razie Sąd

Najwyższy stałby się, wbrew obowiązującym przepisom, sądem trzeciej instancji, a

jego zadaniem nie jest przecież dokonywanie korekty ewentualnych błędów w

zakresie stosowania, czy też wykładni prawa, w każdej indywidualnej sprawie.

Formułując wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania strona

skarżąca wskazała, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona –

przywołano więc przesłanki przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Zdaniem

skarżącego organu rentowego Sąd dopuścił się rażącego błędu uznając, że między

zainteresowanym, a odwołującą spółką, mógł zaistnieć stosunek pracy lub

stosunek zlecenia. Organ rentowy zaznaczył też, że sytuacja, w której dwaj

równorzędni wspólnicy (posiadający po 50% udziałów) są względem siebie

jednocześnie przełożonymi i podwładnymi, czyni podległość służbową iluzoryczną.

Brak jest zatem faktycznej kontroli i nadzoru.

Należy jednak zwrócić uwagę, że skarga kasacyjna, jej podstawy oraz

wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania, wraz z uzasadnieniem, stanowią w głównej

mierze polemikę z ustaleniami faktycznymi. Natomiast podstawą skargi kasacyjnej

nie mogą być zarzuty dotyczące ustalania faktów lub oceny dowodów, a Sąd

Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

I USK 266/26

7

zaskarżonego orzeczenia. Związanie to wyklucza nie tylko przeprowadzenie w

jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także badanie czy sąd drugiej instancji nie

przekroczył granic swobodnej ich oceny. Z tego punktu widzenia każdy zarzut

skargi kasacyjnej, nawet zarzucający naruszenia przepisów prawa materialnego,

który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji, z uwagi

na jego sprzeczność z art. 3983 § 3 k.p.c., jest a limine niedopuszczalny. Samo to

stanowi już podstawę do odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Przechodząc zaś do przesłanki oczywistej zasadności skargi kasacyjnej

(art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c), jej powołanie wymaga nie tylko przytoczenia okoliczność,

że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, ale również wykazania, iż

przesłanka ta rzeczywiście zachodzi. Oznacza to, że strona skarżąca musi

wskazać, w czym (w jej ocenie) wyraża się „oczywistość” zasadności skargi oraz

podać argumenty wykazujące, że rzeczywiście skarga jest uzasadniona w sposób

oczywisty. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu

(przepisów) nie prowadzi bowiem wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona. Strona skarżąca powinna więc w wywodzie prawnym

wykazać kwalifikowaną postać naruszenia przepisów prawa materialnego lub

procesowego, polegającą na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 75; z 26

kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z 9 marca 2012 r., I UK 370/11, LEX

nr 1215126 i z 1 stycznia 2012 r., I PK 104/11, LEX nr 1215774). Ponadto, przez

oczywistą zasadność skargi kasacyjnej rozumie się sytuację, w której zaskarżone

orzeczenie sądu drugiej instancji w sposób ewidentny narusza konkretne przepisy

prawa. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 30 listopada 2012 r., I UK 414/12,

LEX nr 1675171).

Problemem, który został opisany przez organ rentowy, zajmował się

wielokrotnie Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie. Należy zwrócić uwagę na

ukształtowaną linię orzeczniczą, która wyjaśnia elementy stosunku pracy określone

w art. 22 k.p., w kontekście zatrudnienia w spółkach kapitałowych. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego dopuszcza się pracownicze zatrudnianie na stanowiskach

członków zarządu wspólników wieloosobowych spółek z ograniczoną

I USK 266/26

8

odpowiedzialnością (por. uchwałę z dnia 8 marca 1995 r., I PZP 7/95, OSNAPiUS

1995 Nr 18, poz. 227 oraz wyroki: z 16 grudnia 1998 r., II UKN 394/98, OSNAPiUS

2000 Nr 4, poz. 159; z 2 lipca 1998 r., II UKN 112/98, OSNAPiUS 2000 Nr 2, poz.

66; z 14 marca 2001 r., II UKN 268/00, LEX nr 551026; z 23 października 2006 r., I

PK 113/06, Prawo Pracy 2007 nr 1, s. 35; z 7 kwietnia 2010 r., II UK 357/09, LEX nr

987623, oraz z 3 sierpnia 2011 r., I UK 8/11, OSNP 2012 nr 17-18, poz. 225,

Monitor Prawniczy 2012 nr 17, s. 941, z glosą A. Piszczek i W. Szlawskiego;

z 15 września 2021 r., I USKP 44/21, OSNP 2022 Nr 9, poz. 91 oraz z 18 listopada

2021 r., III USKP 82/21,LEX nr 3275201 czy z 26 stycznia 2021 r., I USKP 68/21,

OSNP 2022, Nr 12, poz. 124 i powołane tam orzecznictwo oraz literatura

przedmiotu). Możliwe jest także zatrudnienie wspólników wieloosobowych spółek z

ograniczoną odpowiedzialnością na podstawie umów o pracę na stanowiskach

wykonawczych, gdyż w takim przypadku wspólnika nie można traktować jako

podmiotu, którego praca polega na obrocie jego własnym kapitałem (por. wyroki

Sądu Najwyższego: z 16 grudnia 2008 r., I UK 162/08, LEX nr 491093; z 9 czerwca

2010 r., II UK 33/10, LEX nr 598436 oraz z 12 maja 2011 r., II UK 20/11, OSNP

2012 nr 11- 12, poz. 145; z 16 grudnia 2016 r., II UK 517/15, LEX nr 2191456; w

literaturze por. przykładowo: T. Duraj: Podporządkowanie pracownika pracodawcy

w aspekcie czasu pracy - wybrane problemy, Zeszyty Prawnicze 2012 nr 4, s. 123;

T. Duraj: Koncepcja „autonomicznego podporządkowania” - konflikt pomiędzy

autonomią pracownika a jego podporządkowaniem pracodawcy (w:) Aksjologiczne

podstawy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, pod red. M. Skąpskiego i K.

Ślebzaka, Poznań 2014, s. 101; S. Koczur: Differentia specifica

„podporządkowania” właściwego dla stosunku pracy a umów cywilnoprawnych,

Monitor Prawa Pracy 2015 nr 2, s. 68; R. Tanajewska: Charakter majątkowy i

korporacyjny praw wynikających z udziału w spółce z o.o., Studia Prawnoustrojowe

2016 (32), s. 71; M. Czarnecki: Kwestionowanie ważności umowy o pracę przez

ZUS w aspekcie prawidłowości ustalania obowiązku ubezpieczenia społecznego,

Krytyka Prawa. Niezależne studia nad prawem 2016 nr 3, s. 20; K. Ślebzak:

Kontrola przez ZUS ważności umów o pracę stanowiących tytuł do ubezpieczenia

społecznego - wybrane zagadnienia, PiZS 2017 nr 2, s. 29).

I USK 266/26

9

W orzecznictwie wyjaśniono również (wyrok Sądu Najwyższego z 18 lipca

2023 r., III USKP 83/22, OSNP 2024 Nr 1, poz. 12), że zatrudnienie wspólników

dwuosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w tym także na

stanowiskach zarządczych, stanowi pracowniczy tytuł ubezpieczeniowy, gdy z

ustaleń faktycznych dotyczących okoliczności rzeczywiście realizowanego stosunku

prawnego, na podstawie którego wspólnik wykonywał czynności na rzecz spółki,

wynika, że był on poddany zarówno ekonomicznej zależności od swojego

pracodawcy, jak i formalnemu nadzorowi sprawowanemu przez zgromadzenie

wspólników, na którym podjęcie uchwał wymagało uzyskania takiej kwalifikowanej

większości głosów, że posiadane przez wspólnika-zarządcę udziały własnościowe

jako wspólnika większościowego nie dawały mu statusu wspólnika dominującego,

który mógłby samodzielnie decydować w sprawach istotnych dla spółki (wyrok

Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2008 r., I UK 162/08, LEX nr 491093). Jednakże,

w przypadku ustalenia, że pozycja prawna dominującego wspólnika spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością jest zbieżna z pozycją prawną jedynego

wspólnika, uzasadnione jest kwestionowanie więzi prawnopracowniczej między

dominującym wspólnikiem a spółką. Decydują w tym przypadku te same względy

aksjologiczne (jedność kapitału i pracy), ekonomiczne (brak odpłatności pracy,

fikcja odrębności majątkowej) oraz prawne (brak możliwości wydawania wiążących

poleceń, wyłączne decydowanie o funkcjonowaniu zakładu pracy w kontekście

ryzyka pracodawcy) co w przypadku spółki jednoosobowej sensu stricto (wyrok

Sądu Najwyższego z 15 września 2021 r., I USKP 44/21, OSNP 2022 Nr 9, poz.

91). Z powyższego wynika, że o zastosowaniu art. 22 k.p. w danej sprawie

decyduje stan faktyczny (wyroki Sądu Najwyższego: z 27 stycznia 2022 r., II USKP

137/21; z 10 kwietnia 2018 r., II UK 10/17, LEX nr 24900052; z 17 kwietnia 2024 r.,

I USKP 17/24, LEX nr 3705070).

Z ustaleń dokonanych przez Sąd drugiej instancji, którymi Sąd Najwyższy

jest związany, wynika jednoznacznie, że zawarte między stronami umowy miały

charakter rzeczywisty (podyktowane były rzeczywistymi potrzebami) i miały na celu

faktyczne świadczenie pracy w warunkach podporządkowania. W ocenie Sądu

Apelacyjnego okoliczności opisane w stanie faktycznym sprawy nie dawały

I USK 266/26

10

podstaw ku temu, by uznać, że doszło do stworzenia pozornych, jedynie formalno-

prawnych podstaw dla objęcia ochroną prawną.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 §

2 k.p.c., odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, orzekając o kosztach

postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 108 § 1, art. 98 § 1, 11 k.p.c. w związku z

art. 39821 k.p.c. w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 i w związku z § 9 ust. 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz.U. 2026 r., poz. 215).

DS.

[a.ł]