Praca żony w kancelarii adwokata. SN nie przyjął skargi o ubezpieczenia

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

wyrokiem z 18 grudnia 2024 r., III AUa 964/23, oddalił apelację odwołującej się J.Ś.

i płatnika składek T.Ś. od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z 15 czerwca

2023 r., VIII U 445/23, oddalającego jego odwołanie od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Poznaniu z 30 listopada 2022 r.

stwierdzającej, że odwołująca się jako pracownik u płatnika składek podlegała

obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu od 8 października 2014 r. do 22 lipca 2016 r. oraz podlegała

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu jako

osoba współpracująca z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność od 23 lipca

2016 r.

I USK 308/26

2

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła odwołująca się. We

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazała, że istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości (art. 3989

§ 1 pkt 2 k.p.c.), ewentualnie w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne

(art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), ewentualnie skarga jest oczywiście uzasadniona

(art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.). Uzasadniając powyższy wniosek wskazała, że istotą

problemu, którego dotyczy niniejsza sprawa jest sposób wykładni art. 8 ust. 11

ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 350, dalej jako ustawa systemowa) zastosowany w

sprawie. Sąd stanął bowiem na stanowisku, że de facto każda forma współpracy

przy prowadzeniu działalności gospodarczej pomiędzy małżonkami skutkować

będzie zakwalifikowaniem tego, który nie prowadzi działalności gospodarczej, jako

osoby współpracującej. Sąd przy tym poczynił a priori domniemanie, że w małej

kancelarii praca każdego pracownika jest istotna, a następnie wyprowadził z niego

wniosek, iż przesądza to o tym, że żona płatnika składek jest osobą

współpracującą. Dalej skarżąca wskazała, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego

wskazuje się, że sąd powinien zbadać wszelkie okoliczności świadczenia pracy

przez małżonka i zastosować ich ocenę, w oparciu o obiektywne kryteria oraz

zbadać, czy podejmowane czynności nie mają charakteru wtórnego wobec głównej

działalności przedsiębiorstwa.

Dodatkowo skarżąca wskazała, że przedmiotowy problem materialnoprawny

można także zakwalifikować jako istotne zagadnienie prawne, którego rozwiązanie

wymaga pogłębionej analizy. Wydaje się, że konieczne jest przesądzenie, czy w

wypadkach, w których zarówno okoliczności faktyczne, jak i specyfika zawodu

świadczonego przez przedsiębiorcę w ramach wykonywanej działalności

gospodarczej wyklucza możliwość bezpośredniego wykonywania najważniejszych

czynności przez pracownika, małżonek tegoż przedsiębiorcy może być uznany za

osobę współpracującą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I USK 308/26

3

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na przyjęcie do merytorycznego

rozpoznania.

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż

tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2

k.p.c. Wiosek ten powinien zawierać profesjonalny wywód prawny nawiązujący do

wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. przesłanek przedsądu ze wskazaniem, które z

nich występują w sprawie i z uzasadnieniem stanowiska skarżącego

(postanowienie Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06).

Przede wszystkim skarżąca powołała się na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c. Odnosząc się do tej przesłanki przedsądu należy wskazać jakie przepisy

mają być przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego, co więcej, powinny one

należeć do katalogu przepisów, których naruszenie przez sąd drugiej instancji

zarzucono w ramach podstawy skargi (zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z 4 września 2002 r., I PKN 682/01, OSNP 2004 nr 12, poz. 211). Rzeczą

skarżącego jest wykazanie, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne

wątpliwości (ze sprecyzowaniem, na czym te poważne wątpliwości polegają), nie

doczekał się wykładni bądź niejednolita jego wykładnia wywołuje rozbieżności w

orzecznictwie sądów, które to orzecznictwo należy przytoczyć (por. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; z 9 czerwca

2008 r., II UK 37/08, LEX nr 494133; z 13 grudnia 2022 r., I USK 21/22, LEX nr

3556521; z 28 czerwca 2023 r., I USK 160/22, LEX nr 3575124). Oczywiste jest, że

budzący wątpliwości interpretacyjne przepis musi mieć zastosowanie w sprawie, a

jego wykładnia – mieć znaczenie dla jej rozstrzygnięcia. Przedmiotem

zainteresowania Sądu Najwyższego jest jednak sam przepis, a nie rozstrzygnięcie

konkretnego sporu. Stąd też wspomniane wątpliwości interpretacyjne powinny być

na tyle poważne, by ich wyjaśnienie nie sprowadzało się do prostej wykładni

I USK 308/26

4

przepisów. W tym wyraża się publicznoprawny charakter skargi kasacyjnej. Celem

realizowanym w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej jest bowiem ochrona

interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni przepisów prawa oraz

orzeczeń wydawanych przez sądy powszechne (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000 nr 7-8, poz. 147 i z 23

lutego 2023 r., III USK 163/22, LEX nr 3538161).

Tymczasem argumentacja skarżącej ogranicza się jedynie do twierdzenia,

że Sąd drugiej instancji dokonał błędnej wykładni art. 8 ust. 11 ustawy systemowej i

pominął ugruntowaną interpretację tego przepisu, co w konsekwencji doprowadziło

do uznania, że odwołująca się jest osobą współpracującą z płatnikiem składek.

Twierdzenia te stanowią jedynie polemikę z ustaleniami dowodowymi i oceną

dowodów dokonaną przez Sądy orzekające w sprawie, co zgodnie z art. 3983 § 3

k.p.c. uchyla się spod kontroli kasacyjnej, gdyż niedopuszczalna jest argumentacja

skargi, której podstawę stanowi zakwestionowanie ustaleń faktycznych i ocena

materiału dowodowego sprawy. Ustalenia te wskazują, że ocena czy pomoc

świadczona przez małżonka może być uznawana za współpracę w rozumieniu

art. 8 ust. 11 ustawy systemowej, stanowiącą w myśl art. 6 ust. 1 pkt 5 tej ustawy

podstawę do objęcia tej osoby obowiązkowymi ubezpieczeniami: emerytalnym i

rentowymi, wymaga uprzedniego zbadania stanu faktycznego nie tylko w zakresie

charakteru i rodzaju czynności podejmowanych przez członka rodziny, ale także

czasu potrzebnego na ich wykonanie, ich wartości i zorganizowania.

Sąd Najwyższy jednolicie przyjmuje, że za współpracę przy prowadzeniu

działalności gospodarczej powodującą obowiązek ubezpieczeń: emerytalnego i

rentowych uznać można tylko taką pomoc udzieloną przedsiębiorcy przez jego

małżonka, która ma charakter stały i bez której stanowiące majątek wspólny

małżonków dochody z tej działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki zapewnia

współdziałanie przy tym przedsięwzięciu. Takie rozumienie współpracy przy

prowadzeniu działalności gospodarczej odpowiada bowiem celom ustawy

systemowej wyrażającym się przymusem ubezpieczenia, na zasadzie równości,

wszystkich zarobkujących własną pracą (niezależnie od podstawy jej świadczenia).

W wyroku z dnia 20 maja 2008 r., II UK 286/07 (OSNP 2009 nr 17-18, poz. 241),

Sąd Najwyższy podkreślił, iż ustawa systemowa nie zawiera legalnej definicji

I USK 308/26

5

"współpracy przy prowadzeniu działalności", a przy interpretacji tego sformułowania

nie można abstrahować od obowiązków małżonków wynikających w Kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego, a także od ratio objęcia współpracowników

obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, jakim jest jak najszersze zabezpieczenie

obywateli na wypadek wystąpienia ryzyk ubezpieczeniowych, co jednak nie

prowadzi do konstatacji, że w każdej sytuacji wykonywania określonego zadania

(pracy) przez małżonka osoby prowadzącej działalność gospodarczą, na rzecz

małżonka - przedsiębiorcy, dla celów prowadzonej przez niego działalności musi i

może być kwalifikowana jako współpraca przy prowadzeniu tej działalności,

wymagająca objęcia obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Podobny pogląd

wyraził Sąd Najwyższy również w wyroku z 24 lipca 2009 r., I UK 51/09 (LEX nr

529767). Cechami konstytutywnymi pojęcia "współpraca przy działalności

gospodarczej", o której mowa w art. 8 ust. 11 ustawy systemowej są występujące

łącznie - istotny ciężar gatunkowy działań współpracownika, które nie mogą mieć

charakteru wtórnego, bezpośredni związek z przedmiotem działalności

gospodarczej, stabilność i zorganizowanie oraz znaczący czas i częstotliwość

podejmowanych robót (por. wyrok Sądu Najwyższego z 6 stycznia 2009 r., II UK

134/08, OSNP 2010 nr 13-14, poz. 170 oraz z 6 marca 2019 r., II UK 508/17,

OSNP 2019 Nr 12, poz. 146).

Stąd też, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 23 kwietnia 2010 r., II UK

315/09 (LEX nr 604215), fikcja prawna ustanowiona art. 8 ust. 2 ustawy

systemowej ma zastosowanie tylko do takiej osoby, która spełnia wszystkie kryteria

określone w art. 8 ust. 11 tej ustawy, a w tym warunek współpracy przy

prowadzeniu pozarolniczej działalności rozumianej jako wykonywanie prac takiego

rodzaju, rozmiarze i częstotliwości, że mają one istotny wymiar ekonomiczny i

organizacyjny dla tej działalności.

Z ustaleń poczynionych w sprawie, którymi Sąd Najwyższy jest związany

(art. 39813 § 2 k.p.c.) wynika, że odwołująca wykonywała znaczną część czynności

pozwalającą na prawidłowe funkcjonowanie kancelarii i co za tym idzie pracę

adwokata, jednocześnie znaczenie tych czynności dla prowadzonej działalności

niewątpliwie było bardzo istotne, bowiem pozwalało płatkowi składek (mężowi

odwołującej się) na prowadzenie działalności gospodarczej (kancelarii adwokackiej),

I USK 308/26

6

zgodnie z obowiązującymi przepisami wynikającymi z Prawa o Adwokaturze.

Realizacja tych czynności przez odwołującą miała znaczenie na usprawnienie

działalności płatnika składek jako adwokata i prowadzona była stale i

systematycznie.

Z powyższych względów skarga również nie jest oczywiście uzasadniona.

Strona skarżąca nie zdołała zatem wykazać, że zachodzi potrzeba

rozpoznania przez Sąd Najwyższy wniesionej przez nią skargi kasacyjnej, wobec

czego na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

[SOP]