Ślusarz bez dowodów pracy w szczególnych warunkach. SN nie przyjął jego skargi kasacyjnej

Decyzją z 31 sierpnia 2022 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

Sosnowcu, odmówił ubezpieczonemu K.M. prawa do rekompensaty, bowiem nie

udokumentował 15 lat pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

w warunkach szczególnych, na dzień 31 grudnia 2008 r. Organ rentowy podkreślił

I USK 351/24

2

w uzasadnieniu stanowiska, że w celu sprawdzenia uprawnień do rekompensaty

należy przedłożyć świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach.

Sąd Okręgowy w Sosnowcu VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

wyrokiem z 16 lutego 2023 r. (sygn. akt VII U 654/22), wydanym w sprawie K.M.,

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Sosnowcu, o prawo do

rekompensaty, oddalił odwołanie.

Na skutek apelacji ubezpieczonego, Sąd Apelacyjny w Katowicach III

Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 12 kwietnia 2024 r. (sygn.

akt III AUa 488/23), oddalił apelację.

Skargę kasacyjną do Sadu Najwyższego wywiódł ubezpieczony, zaskarżając

w całości wyrok Sąd Apelacyjnego w Katowicach, zarzucając rozstrzygnięciu

naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na zakres

rozstrzygnięcia, tj. art. 232 in fine k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. i art. 5 k.p.c.,

poprzez zaniechanie dopuszczenia z urzędu dowodu z opinii biegłego z zakresu

bezpieczeństwa i higieny pracy, nawet pomimo braku inicjatywy dowodowej

odwołującego, występującego w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika, a

także braku pouczenia odwołującego o konieczności przeprowadzenia takiego

dowodu, w związku z koniecznością wykazywania faktów, z których strona wywodzi

skutki prawne, w sytuacji gdy konieczność dopuszczenia takiego dowodu

pozwoliłaby na dokonanie ustaleń, czy praca wykonywana przez odwołującego w

okresie od 1 września 1972 r. do 31 stycznia 1992 r., na stanowisku ślusarza

narzędziowego w Z. w S., świadczona była w warunkach szczególnych,

uregulowanych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnych charakterze oraz w innych rozporządzeniach Rady Ministrów,

dotyczących kategorii zatrudniania i zarządzeniach właściwych ministrów, a

materiał dowodowy zaoferowany przez stronę, w postaci przesłuchania świadków

oraz przesłuchania odwołującego, uzasadniał dopuszczenie takiego dowodu.

W związku ze stawianym zarzutem, skarżący wniósł o:

1. uchylenie w całości wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania;

I USK 351/24

3

2. zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego, stosownie do norm przepisanych.

Skarżący wniósł także o przyjęcie skargi kasacyjnej wskazując, że w sprawie

niezbędne jest dokonanie wyczerpującej wykładni przepisów prawa, które budzą

poważne wątpliwości, a to wzajemnej relacji art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 232

k.p.c. i art. 5 k.p.c. w postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych.

W uzasadnieniu wniosku, skarżący wskazał, że konieczne rozstrzygnięcie,

co do kwestii bierności strony w postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych,

co do inicjatywy dowodowej, a w szczególności inicjatywy dowodowej polegającej

na dopuszczeniu i przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego, mającego

zasadnicze znaczenie z punktu widzenia ustalenia przysługującego

ubezpieczonemu prawa do uzyskania rekompensaty, czy emerytury pomostowej.

Zdaniem skarżącego opinia biegłego z zakresu ubezpieczeń społecznych, w

sytuacji występowania przez ubezpieczonego w procesie bez profesjonalnego

pełnomocnika, powinna zostać dopuszczona przez sąd rozpoznający sprawę z

urzędu, a takie działanie nie może być uznane za działanie naruszające zasady

bezstronności sądu i równości stron. Dlatego konieczne jest w ocenie skarżącego,

aby Sąd Najwyższy zajął się ww. problematyką, która jak twierdzi skarżący,

uzasadnia przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, organ rentowy wniósł o wydanie

postanowienia o odmowie przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, a w razie jej

przyjęcia – oddalenie, oraz w każdym z przypadków zasądzenie od skarżącego, na

rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu przed

Sądem Najwyższym, według norm przepisanych.

Wykonując zobowiązanie Sądu, skarżący pismem z 11 września 2024 r.

wskazał, że wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi 12.533 zł.

Pismem z 31 października 2024 r., wykonując zobowiązanie Sądu, co do

uzupełnienia braków formalnych skarżący powtórzył wniosek ze skargi kasacyjnej o

przyjęcie jej do rozpoznania, wskazując podstawę prawną, tj. art. 3989 § 1 k.p.c.,

sygnalizując problematykę przeprowadzania przez sąd dowodu z urzędu z opinii

biegłego z zakresu ubezpieczeń społecznych, w sytuacji braku inicjatywy

I USK 351/24

4

dowodowej po stronie odwołującego, występującego przed sądem bez

profesjonalnego pełnomocnika.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wnioskodawcy nie mogła zostać przyjęta do rozpoznania.

Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę

kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne,

jeżeli istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi

nieważność postępowania lub jeżeli skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Nakładając na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej

przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, czyli tak zwanego

przedsądu, ustawodawca zagwarantował, że skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny

środek zaskarżenia prawomocnych orzeczeń, będzie realizować funkcje

publicznoprawne. Ograniczenie przesłanek, wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. do

czterech ma, w konsekwencji, zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania ustrojowo i procesowo będzie uzasadnione jedynie w tych

przypadkach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a

skarga nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej jednostkowej

sprawie. Ostatecznie, nie w każdej sprawie, nawet takiej, w której prawomocne

orzeczenie zostało wydane w warunkach błędu w subsumpcji, czy też wyniku

wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania.

W przeciwnym bowiem razie Sąd Najwyższy stałby się, wbrew obowiązującym

przepisom, sądem trzeciej instancji, a jego zadaniem nie jest przecież dokonywanie

korekty ewentualnych błędów w zakresie stosowania, czy też wykładni prawa, w

każdej indywidualnej sprawie. Podkreślenia wymaga także, że wniosek o przyjęcie

skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie podlegają analizie na etapie przedsądu,

natomiast przytoczone podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero

po przyjęciu skargi do rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania.

Oba te elementy muszą być więc przez skarżącego wyodrębnione, oddzielnie

przedstawione i uzasadnione. Skarga kasacyjna powinna być tak zredagowana i

I USK 351/24

5

skonstruowana, aby Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać w uzasadnieniu jej

podstaw pozostałych elementów konstrukcyjnych skargi, ani tym bardziej się ich

domyślać (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 maja 2022 r., I USK 434/21,

Legalis nr 2740849).

Strona skarżąca w wywiedzionej przez siebie skardze kasacyjnej wskazała,

że w niniejszej sprawie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie – przywołała więc przesłankę zawartą

w art. art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Zdaniem strony skarżącej rozbieżność miałaby

polegać na zróżnicowanym stosowaniu przez Sądy inicjatywy dowodowej

podejmowanej z urzędu, w zakresie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego, w

sprawach o emeryturę pomostową i konieczności udzielania stronom,

występującym w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika pouczeń, co do

konieczności podejmowania przez nie aktywności dowodowej, celem wykazywania

okoliczności prawnie doniosłych. Należy w tym miejscu przypomnieć, że odwołanie

się do potrzeby wykładni przepisów prawnych, budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że

określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się

wykładni, albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez

skarżącego rozbieżności w orzecznictwie, w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, Legalis nr 127030; z 28 marca

2007 r., II CSK 84/07, Legalis nr 2701754 i z 9 września 2022 r., I CSK 1494/22,

Legalis nr 2741242). Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i

pogłębionej argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej

okoliczności, uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

zawierającej szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości

interpretacyjne (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 lipca 2009 r., I CSK

111/09, LEX nr 570112 i z 29 września 2022 r. I CSK 3496/22, Legalis nr 2790349).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.

wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa,

których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym

orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni,

I USK 351/24

6

podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości

polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich

rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia

wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Strona

skarżąca we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie zdołała

jednak wykazać, że w niniejszej sprawie mamy do czynienia z przepisem prawnym,

który nie doczekał się wykładni i wywołuje rzeczywiste wątpliwości w orzecznictwie.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się co do wykładni art. 232 k.p.c. i

orzecznictwo w tym zakresie uznać należy za ugruntowane. Przepis art. 232 zdanie

pierwsze k.p.c. w ogóle nie może zostać naruszony przez sąd apelacyjny, ponieważ

adresowany jest do stron procesu, a nie do sądu. W postępowaniu przed sądem

regułą jest przeprowadzanie dowodów na wniosek stron, a dopuszczanie ich z

urzędu stanowi wyjątek od tej zasady. Stosowanie tego wyjątku pozostawione jest

dyskrecjonalnej władzy sądu, na co wyraźnie wskazuje użyty w art. 232 zdanie

drugie k.p.c. zwrot „sąd może”. Z tego powodu nieprzeprowadzenie dowodu z

urzędu z reguły nie stanowi uchybienia, które mogłoby skutecznie zostać wytknięte

w skardze kasacyjnej. Zaniechanie przez sąd dopuszczenia dowodu z urzędu,

może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, jeżeli w wyniku tego

zaniechania nie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności sporne, istotne dla

rozstrzygnięcia sprawy – z taką sytuacja nie mamy jednak do czynienia w niniejszej

sprawie.

Również z przepisu art. 5 k.p.c. (podobnie jak z art. 212 § 2 k.p.c.) nie

wynika powinność sądu o charakterze ogólnego obowiązku udzielania, w każdym

wypadku pouczeń osobom stającym przed sądem, tylko dlatego, że występują bez

profesjonalnego pełnomocnika. Udzielenie pouczenia zależy od oceny i uznania

sądu uwiarygodnionego konkretną sytuacją procesową i staje się powinnością sądu

tylko w sytuacjach zupełnie wyjątkowych, kiedy zachodzi potrzeba zapobieżenia

nierówności podmiotów toczącego się postępowania, a więc wówczas, gdy strona z

uwagi na swoją nieporadność i stopień skomplikowania sprawy nie jest w stanie

zrozumieć istoty prowadzonego postępowania i podjąć w związku z tym

stosownych czynności procesowych. Ponadto, co do art. 5 k.p.c. trzeba wskazać,

że przepis ten nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, lecz

I USK 351/24

7

konieczne jest przytoczenie przepisów, które zostały naruszone, wskutek

zaniedbania przez sąd orzekający powinności określonej w art. 5 k.p.c. i mogły

jednocześnie wywrzeć wpływ na wynik sprawy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z

15 stycznia 2025 r., II CNPP 2/23, Legalis nr 3201078 oraz postanowienia Sądu

Najwyższego z: 31 stycznia 2024 r., II USK 88/23, Legalis nr 3044678; 5 grudnia

2024 r., III USK 368/23, Legalis nr 3168652; 12 lutego 2025 r., II PSK 76/24, Legalis

nr 3201525; 8 kwietnia 2025 r., I CSK 2663/23, Legalis nr 3211407 i 17 kwietnia

2025 r., I CSK 1228/24, Legalis nr 3213451).

Podkreślenia wymaga także, że kwestionowanie ustaleń stanu faktycznego

dokonanych przez sądy powszechne jest niedopuszczalne na etapie postępowania

kasacyjnego. Wynika to wprost z art. 39813 § 2 w zw. z art. 3983 § 3 k.p.c.,

ograniczających kognicję Sądu Najwyższego w tym zakresie. A nadto, w sytuacji,

gdy skarga kasacyjna nie zarzuca obrazy jakiegokolwiek przepisu prawa

materialnego, stanowiącego podstawę wyrokowania sądu odwoławczego, to w

konsekwencji nie jest możliwa ocena, czy naruszenie przepisów prawa

procesowego, wskazanych przez nią w podstawie kasacyjnej, mogło mieć -

rzeczywiście - istotny wpływ na wynik sprawy, czego wymaga art. 3983 § 1 pkt 2

k.p.c. Nie chodzi przy tym o czysto teoretyczną możliwość takiego wpływu, lecz o

wykazanie, że w okolicznościach danej sprawy ten wpływ był (mógł być) realny, a

można to stwierdzić dopiero wówczas, gdy w skardze zostanie podniesiony

adekwatny w konkretnych okolicznościach faktycznych zarzut obrazy prawa

materialnego (zob. m. in. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2025 r.,

I PSK 31/25, Legalis nr 3262621).

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Orzeczenie o kosztach

postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c.,

w kwocie ustalonej na podstawie § 10 ust. 4 pkt 2 w związku z § 9 ust. 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat

za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1935), a w zakresie odsetek

art. 98 § 11 k.p.c.

DS.

[a.ł]

I USK 351/24

8