Wdowa domagała się emerytury męża z urzędu. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

Decyzją z 1 września 2023 r. (sygn. akt Nr […]), Zakład Ubezpieczeń

Społecznych […] Oddział w Łodzi, po rozpatrzeniu wniosku z 1 sierpnia 2023 r.

odmówił H.U. prawa do niezrealizowanego świadczenia po Z.U. Wskazując na

przepisy art. 136 i art. 116 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z FUS, organ rentowy zaznaczył, że w razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o

świadczenie określone ustawą, świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca się

małżonkowi, dzieciom, z którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a w

razie ich braku - małżonkowi i dzieciom, z którymi osoba ta nie prowadziła

wspólnego gospodarstwa domowego, a w razie ich braku - innym członkom rodziny

uprawnionym do renty rodzinnej lub na których utrzymaniu pozostawała ta osoba.

I USK 363/24

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych podniósł, że Z.U. do dnia zgonu nie złożył

wniosku o ustalenie prawa do emerytury po ukończeniu powszechnego wieku

emerytalnego, wobec czego brak jest podstaw do wypłaty emerytury po osiągnięciu

wieku emerytalnego w ramach niezrealizowanego świadczenia.

Sąd Okręgowy w Sieradzu IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

wyrokiem z 8 listopada 2023 r. (sygn. akt IV U 440/23), wydanym w sprawie H.U.,

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddział w Łodzi, o

niezrealizowane świadczenie, oddalił odwołanie.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego w Sieradzu wywiodła odwołująca, po

rozpoznaniu której Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych, wyrokiem z 15 marca 2024 r. (sygn. akt III AUa 1155/23), oddalił

apelację.

Skargę kasacyjną do wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi, do Sądu

Najwyższego wywiodła odwołująca, zaskarżając judykat w całości, zarzucając

rażące naruszenie prawa materialnego, polegające na błędnej wykładni oraz

niewłaściwym zastosowaniu przez Sąd przepisu prawa materialnego bez jego

wszechstronnego rozważenia, a dokładniej tj. art. 116 ust. 1a ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

poprzez jego błędną wykładnie i niezastosowanie, polegające na uznaniu, że prawo

do emerytury w obniżonym wieku, z tytuły pracy w szczególnych warunkach nie

uprawnia do wszczęcia postępowania z urzędu w sprawie przyznania emerytury,

podczas gdy, prawo do emerytury w obniżonym wieku, z tytułu pracy w

szczególnych warunkach winno być potraktowane na równi z prawem do

świadczenia przedemerytalnego lub zasiłku przedemerytalnego, w rozumieniu tego

przepisu, co winno skutkować wszczęciem postępowania z urzędu.

Wobec tak postawionych zarzutów skarżąca wniosła o:

1. uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi w innym

składzie, a w przypadku stwierdzenia podstaw — uchylenie w całości

również zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Sieradzu i przekazanie

sprawy do rozpoznania temu Sądowi;

I USK 363/24

3

2. ewentualnie, uchylenie zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie sprawy, co do

istoty;

3. zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych;

4. rozpoznanie sprawy na rozprawie.

Skarżąca w wywiedzionej skardze kasacyjnej wniosła także o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania, wskazując, że skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona oraz w sprawie wyłoniło się istotne zagadnienie prawne, które

potrzebuje wykładni przepisu art. 116 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, które budzi poważne rozbieżności w orzecznictwie sądów.

W uzasadnieniu wniosku skarżąca stwierdziła, że oczywista zasadność

skargi, wobec przedstawionego rażącego naruszenia przez Sąd Apelacyjnego w

Łodzi przepisów prawa. Sąd Apelacyjny dokonał bowiem błędnego zastosowania

art. 116 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego błędną

wykładnię. Błędne stanowisko Sądu Apelacyjnego, a także Sądu Okręgowego,

doprowadziło do wydania wadliwych orzeczeń, których wzruszenie w drodze skargi

kasacyjnej jest jedyną możliwością dla apelującej.

Pismem z 17 lipca 2024 r., skarżąca wykonując zobowiązanie Sądu do

uzupełnienia braków formalnych skargi kasacyjnej, w pierwszej kolejności wskazała

na wartość przedmiotu zaskarżenia, która po szczegółowym wyliczeniu zawartym w

ww. piśmie - jej zdaniem wyniosła 109.652,80 zł.

Następnie w piśmie znalazły się uzupełnienia, że skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona, co do wysokości otrzymywanej przez Z.U. emerytury.

Natomiast w dalszej części pisma, skarżąca wskazała, że dodatkowo w sprawie

pojawiło się zagadnienie prawne, które potrzebuje wykładni przepisu art. 116 ust.

1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS: czy w sytuacji osiągnięcia przez osobę

pobierającą emeryturę w obniżonym wieku, z tytułu pracy w warunkach

szczególnych powszechnego wieku emerytalnego, postępowanie o przyznanie

emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego, na podstawie

art. 116 ust 1a ustawy o emeryturach lub rentach z FUS winno być wszczęte z

I USK 363/24

4

urzędu? Jak wskazuje skarżąca, zagadnienie to budzi poważne rozbieżności w

orzecznictwie sądów.

Pismem z 30 września 2024 r., skarżąca wniosła do Sądu Najwyższego o

pominięcie przedstawionych przez organ rentowy wyliczeń, z uwagi na ich

niespójność i nierzetelność, oraz o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z

zakresu rachunkowości, na okoliczność prawidłowego wyliczenia prawidłowego

wymiaru należnej Z.U. emerytury.

Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

postanowieniem z 7 października 2024 r. (sygn. akt III WSC U 42/24; III AUa

1155/23), ustalił wartość przedmiotu kasacyjnego zaskarżenia z zastosowaniem

art. 19 k.p.c. na kwotę 15.208 zł, jako sumę różnicy pomiędzy pobraną emeryturą

wcześniejszą, a oczekiwaną emeryturą powszechną, wyliczoną z zastosowaniem

art. 25 i 26 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszym postępowaniu nie mogła zostać

przyjęta do dalszego rozpoznania.

Na wstępie należy przypomnieć, że skarga kasacyjna podlega badaniu (na

etapie przedsądu) w zakresie spełnienia przez nią warunków formalnych. Zgodnie z

art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi nieważność

postępowania lub jeżeli skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając

na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, czyli tak zwanego przedsądu,

ustawodawca zagwarantował, że skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny środek

zaskarżenia prawomocnych orzeczeń, będzie realizować funkcje publicznoprawne.

Ograniczenie przesłanek, wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. do czterech ma, w

konsekwencji, zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i

procesowo będzie uzasadnione jedynie w tych przypadkach, w których mogą być

I USK 363/24

5

zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga nie stanie się instrumentem

wykorzystywanym w każdej jednostkowej sprawie. Ostatecznie, nie w każdej

sprawie, nawet takiej, w której prawomocne orzeczenie zostało wydane w

warunkach błędu w subsumpcji, czy też wyniku wadliwej wykładni prawa, skarga

kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. W przeciwnym bowiem razie Sąd

Najwyższy stałby się, wbrew obowiązującym przepisom, sądem trzeciej instancji, a

jego zadaniem nie jest przecież dokonywanie korekty ewentualnych błędów w

zakresie stosowania, czy też wykładni prawa, w każdej indywidualnej sprawie.

Formułując wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania strona

skarżąca z jednej strony wskazała, że skarga jest oczywiście uzasadniona –

przywołała więc przesłankę zawartą w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., z drugiej natomiast

strony podniosła, że w sprawie pojawiło się zagadnienie prawne, które potrzebuje

wykładni przepisu art. 116 ust. 1 a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, które budzi poważne rozbieżności

w orzecznictwie sadów – chodzi więc o przesłanki przedsądu określone w art.

art. 3989 § 1 pkt 1 i pkt 2 k.p.c. Należy więc zauważyć, że tak sformułowany

wniosek świadczy o jego bezzasadności. Nie można bowiem twierdzić, że skarga

jest oczywiście uzasadniona - co oznacza oczywistą bezzasadność zaskarżonego

orzeczenia, a więc niewymagającą jakichkolwiek dociekań lub analiz, a

jednocześnie wskazywać na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego, czy też konieczność dokonania wykładni przepisów - wymagających z

natury rzeczy pogłębionych rozważań (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 lipca

2019 r., III CSK 148/19, LEX nr 2751796 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z

26 kwietnia 2018 r., IV CSK 577/17, LEX nr 2497710). Tego typu argumentacja,

nawet w sytuacji podnoszenia jej w sposób „ewentualny”, podważa zasadność

wniosku.

Przechodząc do wskazanych we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania przesłanek przedsądu podkreślenia wymaga, że odwołanie się do

oczywistej zasadności skargi kasacyjnej wymaga nie tylko powołania się na

okoliczność, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, ale również

wykazania, iż przesłanka ta rzeczywiście zachodzi. Oznacza to, że strona skarżąca

musi wskazać, w czym (w jej ocenie) wyraża się „oczywistość” zasadności skargi

I USK 363/24

6

oraz podać argumenty wykazujące, że rzeczywiście skarga jest uzasadniona w

sposób oczywisty. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego

przepisu (przepisów) nie prowadzi bowiem wprost do oceny, że skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona. Strona skarżąca powinna więc w wywodzie prawnym

wykazać kwalifikowaną postać naruszenia przepisów prawa materialnego lub

procesowego, polegającą na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 75; z 26

kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z 9 marca 2012 r., I UK 370/11, LEX

nr 1215126 i z 1 stycznia 2012 r., I PK 104/11, LEX nr 1215774). Ponadto, przez

oczywistą zasadność skargi kasacyjnej rozumie się sytuację, w której zaskarżone

orzeczenie sądu drugiej instancji, w sposób ewidentny narusza konkretne przepisy

prawa (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 30 listopada 2012 r., I UK 414/12,

LEX nr 1675171). Takiej okoliczności strona skarżąca jednak nie wykazała – nie

wykazała bowiem naruszenia przez Sąd odwoławczy (a tym bardziej naruszenia

kwalifikowanego) przepisów prawa materialnego lub procesowego. Zaznaczyć

należy, że przywoływanie na potwierdzenie wystąpienia tej przesłanki przedsądu

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. w sprawie o sygn. akt.

SK 140/20, stwierdzającym niezgodność art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z

2023 r., poz. 1251) z Konstytucją RP, jest całkowicie chybione. Przywołany wyżej

przepis nie był bowiem podstawą zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji organu

rentowego i w związku z tym nie był objęty przedmiotem postępowania sądowego.

Spór w niniejszej sprawie dotyczył wyłącznie ustalenia, czy Zakład Ubezpieczeń

Społecznych był zobowiązany z urzędu do przeliczenia świadczenia Z.U., w

związku z osiągnięciem przez niego powszechnego wieku emerytalnego (art. 136 i

art. 116 ustawy emerytalnej). Niezrozumiałe jest przy tym, dlaczego strona

skarżąca, jako podstawę wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania (jej

oczywistej zasadności), wskazuje przepis prawa materialnego (art. 25 ust. 1b

ustawy rentowej), którego to przepisu nie wymienia w ogóle jako podstawy

kasacyjnej. Sąd Najwyższy, uznając nawet za zasadny wniosek sformułowany na

etapie przedsądu, nie mógłby w toku merytorycznego rozpoznawania skargi

I USK 363/24

7

kasacyjnej rozważać jego naruszenia - rozpoznając skargę kasacyjną w granicach

zaskarżenia oraz w granicach podstaw (art. 39813 § 1 k.p.c.).

Jeżeli natomiast chodzi o powoływanie się na występowanie w sprawie

istotnego zagadnienia prawnego, jako przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania, w uzasadnieniu wniosku winno zostać sformułowane zagadnienie

prawne oraz powinny zostać przedstawione argumenty prawne, które wykażą

możliwość różnorodnej oceny zawartego w nim problemu. Zgodnie ze

stanowiskiem wyrażonym w judykaturze, skarżący ma w tym zakresie obowiązek

wywiedzenia i uzasadnienia występującego w sprawie problemu prawnego, w

sposób zbliżony do tego, jaki jest przyjęty przy przedstawianiu zagadnienia

prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie art. 390 k.p.c. (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z: 19 marca 2012 r., II PK 296/11, LEX nr 1214580; 11 czerwca

2013 r., II UK 71/13, LEX nr 1331300; 16 maja 2018 r., III UK 151/17, LEX nr

2553867; 12 maja 2021 r., I USK 163/21, LEX nr 3252537). Oznacza to w praktyce,

że zagadnienie prawne musi odpowiadać określonym wymaganiom, a mianowicie:

(1) być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym

sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (wyrok Sądu Najwyższego

z 17 kwietnia 1996 r., II UR 5/96, OSNAPiUS 1997 nr 3, poz. 39 i postanowienie z 7

czerwca 2001 r., III CZP 33/01, LEX nr 52571, z 5 lipca 2023 r., I CSK 6182/22,

LEX nr 3578533), (2) być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, by

umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi,

niesprowadzającej się do samej subsumcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu

(por. A. Góra-Błaszczykowska, Środki zaskarżenia w postępowaniu cywilnym.

Komentarz do art. 367-42412 k.p.c., Warszawa 2014, komentarz do art. 3989

wraz z przytoczonym orzecznictwem; postanowienia Sądu Najwyższego:

z 15 października 2002 r., III CZP 66/02, LEX nr 57240; z 22 października 2002 r.,

III CZP 64/02, LEX nr 77033 i z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08, LEX nr 478179, z

13 lipca 2023 r., I CSK 2570/22, LEX nr 3582702), (3) pozostawać w związku z

rozpoznawana sprawą i (4) dotyczyć zagadnienia budzącego rzeczywiście istotne

(a zatem poważne) wątpliwości. Istotność zagadnienia prawnego konkretyzuje się

zaś w tym, że w danej sprawie występuje zagadnienie prawne mające znaczenie

dla rozwoju prawa lub funkcje precedensowe dla rozstrzygnięcia innych podobnych

I USK 363/24

8

spraw. Twierdzenie o występowaniu istotnego zagadnienia prawnego jest

uzasadnione tylko wtedy, kiedy przedstawiony problem prawny nie został jeszcze

rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub gdy istnieją rozbieżne poglądy w tym

zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów konstruujących to

zagadnienie (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 12 marca 2010 r., II UK

400/09, LEX nr 577468, z 7 lutego 2019 r., I UK 29/18, LEX nr 2617355 i z 27

kwietnia 2021 r., II PSK 68/21, LEX nr 3252281). Także w tym przypadku strona

skarżąca nie wykazała istnienia przywoływanej przez siebie przesłanki przedsądu.

Natomiast odwołanie się do potrzeby wykładni przepisów prawnych,

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne

wątpliwości, nie doczekał się wykładni, albo niejednolita wykładnia wywołuje

wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie, w odniesieniu

do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob.

postanowienia Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, Legalis nr

127030; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, Legalis nr 2701754 i z 9 września

2022 r., I CSK 1494/22, Legalis nr 2741242). Stronę skarżącą obciąża obowiązek

przedstawienia odrębnej i pogłębionej argumentacji prawnej, wskazującej na

zaistnienie powołanej okoliczności uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania, zawierającej szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne

wątpliwości interpretacyjne (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 lipca

2009 r., I CSK 111/09, LEX nr 570112 i z 29 września 2022 r. I CSK 3496/22,

Legalis nr 2790349). Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w

art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o

wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie

wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich

dotychczasowej wykładni, podania w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na

czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty

charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z

punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi

kasacyjnej. Strona skarżąca we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie zdołała jednak wykazać, że w niniejszej sprawie mamy do

I USK 363/24

9

czynienia z przepisem prawnym, który nie doczekała się wykładni i wywołuje

rzeczywiste wątpliwości w orzecznictwie. Nie wskazała nawet żadnych orzeczeń

sądowych mających świadczyć o rozbieżności poglądów w tym zakresie.

Generalną zasadą prawa emerytalno-rentowego jest zasada wnioskowości.

Zgodnie z art. 116 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, postępowanie w sprawach świadczeń wszczyna się na podstawie

wniosku zainteresowanego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Z literalnego

brzmienia art. 116 ust. 1a tej ustawy, wynika obowiązek organu rentowego

wszczęcia z urzędu postępowania o emeryturę, w sytuacjach w nim wymienionych -

nie dotyczy on więc sytuacji, w której ubezpieczony pobiera wcześniejszą

emeryturę. Mąż skarżącej nie pobierał ani zasiłku, ani świadczenia

przedemerytalnego, lecz wcześniejszą emeryturę. Jak na to słusznie zwrócił uwagę

Sąd odwoławczy, żaden przepis ustawy nie nakazywał - w sytuacji pobierania

wcześniejszej emerytury, tak jak miało to miejsce w przypadku męża skarżącej -

automatycznego (bez wniosku uprawnionego) przekształcenia tego świadczenia na

emeryturę.

Z tych względów Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji, zgodnie z

art. 3989 § 2 k.p.c.

DS.

[a.ł]