Opiekunki delegowane do Niemiec. SN nie przyjął skargi ZUS o zaświadczenia A1

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Zabrzu decyzjami z dnia 19 i 21

listopada 2019 r. wycofał zaświadczenia A1 wydane płatnikowi składek P.P.,

potwierdzające, że odnośnie do ubezpieczonych: Z. G., J. D., B. D. i J. G.

zastosowanie znajdowało ustawodawstwo polskie i stwierdził, że ubezpieczeni nie

podlegają ustawodawstwu polskiemu w okresach szczegółowo wymienionych w

decyzjach.

Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 4 lutego 2022 r. zmienił

zaskarżone przez płatnika składek decyzje w ten sposób, że stwierdził brak

I USK 434/24

2

podstaw do wycofania zaświadczenia A1 potwierdzającego, że w okresach

określonych w tych decyzjach w stosunku do Z. G. (pkt 1), J. D. (pkt 2), B. D. (pkt 3)

i J. G. (pkt 4) zastosowanie znajdowało ustawodawstwo polskie oraz ustalił, że

ubezpieczeni podlegają ustawodawstwu polskiemu w okresach wskazanych w

decyzjach jako pracownicy delegowani przez płatnika składek.

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 18 lipca 2024 r. oddalił

apelację organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego.

W wyrokach Sądów meriti przyjęto, że nie było uzasadnionych podstaw do

ponownej weryfikacji wydanych płatnikowi składek zaświadczeń A1 i stwierdzenia,

że nie zachodziły przesłanki z art. 12 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie

koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U.UE.L 2004 r. Nr 166,

s. 1, dalej jako rozporządzenie nr 883/2004) uzasadniające odstępstwo od zasady

terytorialności (lex loci laboris), która przewidziana została w art. 11 ust. 3a tego

rozporządzenia, a w konsekwencji do stwierdzenia, że ubezpieczeni nie podlegali

ustawodawstwu polskiemu w okresach wskazanych w zaskarżonych decyzjach.

Organ rentowy dokonując oceny kryteriów relewantnych dla ustalenia czy

przedsiębiorstwo płatnika składek prowadzi znaczącą działalność w Polsce i

poprzestając w zasadzie na ustaleniach odnoszących się do obrotów osiąganych z

działalności w Polsce i w Niemczech, nie wziął w ogóle pod uwagę specyfiki

prowadzonej działalności gospodarczej. To, że wykazywane obroty

przedsiębiorstwa w Polsce w latach 2015-2017 były znikome w relacji do obrotów

uzyskiwanych z realizacji kontraktów w Niemczech oraz że w Polsce nie były

realizowane żadne tego typu kontrakty na opiekę nad osobami starszymi, nie daje

podstaw do przyjęcia, że przychody wypracowane z kontraktów zostały w całości

osiągnięte w wyniku działalności prowadzonej poza granicami Polski oraz że

działalność w kraju nie była działalnością znaczącą. Wręcz przeciwnie, charakter

działalności płatnika składek i poczynione ustalenia faktyczne wskazują na ścisły

związek prowadzonego przez płatnika przedsiębiorstwa z Polską i świadczą o tym,

że gdyby nie działalność rekrutacyjna, marketingowa i organizacyjna prowadzona w

Polsce, przedsiębiorstwo nie uzyskiwałoby żadnych dochodów. To przesądza

o uznaniu działalności na terenie Polski za „znaczącą” w rozumieniu art. 14 ust. 2

I USK 434/24

3

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia

16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie

koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U.UE.L 2009 r. Nr 284,

s. 1, dalej jako rozporządzenie nr 987/2009), pozwalając na przyjęcie, że w

przypadku ubezpieczonych spełnione zostały wszystkie przesłanki pozytywne

odstępstwa od zasady terytorialności, przewidziane w art. 12 ust. 1 rozporządzenia

nr 883/2004. Brak było również podstaw do przyjęcia, że ubezpieczeni byli wysyłani

do pracy w Niemczech, by zastąpić inne delegowane osoby. Sąd Apelacyjny uznał,

że osoby, których dotyczą zaskarżone decyzje wykonywały odrębne umowy o

świadczenie usług opieki, kolejno po innych osobach, w wyznaczonym

indywidualnie okresie i zakresie obowiązków. Nie były wysyłane za granicę w celu

zastąpienia innego delegowanego pracownika, wobec czego organ rentowy

bezpodstawnie wycofał wydane im zaświadczenia A1 i stwierdził, że nie podlegali

ustawodawstwu polskiemu w okresach wskazanych w zaskarżonych decyzjach.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł organ rentowy,

zaskarżając wyrok ten w całości i domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w

całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego, względnie uchylenia i

zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania oraz o zasądzenie na rzecz

skarżącego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych

za postępowanie przed Sądem pierwszej i drugiej instancji oraz przed Sądem

Najwyższym.

Skarżący zarzucił w skardze naruszenie przepisów postępowania, mogące

mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to - art. 378 § 1 i art. 382 w związku z

art. 328 § 2 k.p.c., przez nierozpoznanie i nie odniesienie się przez Sąd drugiej

instancji do zarzutów apelacji dotyczących naruszania prawa procesowego, w

szczególności w zakresie braku oceny faktycznego świadczenia przez

ubezpieczonych zleceń na terytorium Polski w zakresie czynności promocyjno-

reklamowych o charakterze informacyjno-rekrutacyjnym prowadzonych na terenie

Polski oraz naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie: - art. 12 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 i art. 14 ust. 2

I USK 434/24

4

rozporządzenia nr 987/2009, przez ich niewłaściwe zastosowanie, będące

następstwem tego, że Sąd pierwszej instancji w celu ustalenia, czy płatnik składek

w spornym okresie prowadził znaczną część działalności w Polsce, nie zbadał

wszystkich kryteriów charakteryzujących tę działalność, czego dalszą

konsekwencją było błędne przyjęcie, że prowadził znaczną część działalności w

Polsce; - art. 11 ust. 3a w związku z art. 13 rozporządzenia nr 883/2004, przez jego

nieprawidłowe zastosowanie do stanu faktycznego sprawy; - art. 6 ust. 1 pkt 4,

art. 12 ust. 1 oraz art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 350 ze zm.,

dalej ustawa systemowa), przez niewłaściwe zastosowanie w wyniku naruszenia

art. 750 w związku z art. 734 § 1 k.c., przez zastosowania przepisów prawa

materialnego do niedostatecznie ustalonego stanu faktycznego, czyli wadliwą

subsumpcję, co wobec braku stosownych ustaleń uzasadnia kasacyjny zarzut

naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został oparty na

podstawie art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., bowiem według skarżącego istnieje rozbieżność

w orzecznictwie polegająca na rozstrzyganiu w sposób odmienny spraw w oparciu

o art. 12 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 i art. 14 ust. 2 rozporządzenia nr

987/2009 w wyniku odmiennej oceny dwóch pojęć, a to „znaczna część

działalności” oraz „zastępowanie innej osoby” (delegowanie w celu zastępstwa inne

osoby).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia w celu jej

merytorycznego rozpoznania.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

Podstawowym celem instytucji przedsądu jest ustalenie, czy w skardze kasacyjnej

I USK 434/24

5

podniesiono okoliczności, których rozważenie przez Sąd Najwyższy będzie

wkładem w rozwój prawa i zapewnienie jednolitości jego sądowej wykładni. Tylko

wtedy wykazany zostaje publicznoprawny charakter skargi kasacyjnej (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 9 listopada 2005 r., V CSK 70/05, LEX nr

1405380; z dnia 30 października 2012 r., I PK 150/12, LEX nr 1675336; z dnia

14 stycznia 2021 r., III PSK 2/21, LEX nr 3106014). Wymaganie dotyczące

przedstawienia okoliczności uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania ma umożliwić stronie wnoszącej skargę przekonanie Sądu

Najwyższego o istnieniu przesłanek, na których opiera się wstępne badanie skargi

pod kątem przyjęcia (dopuszczenia) jej do rozpoznania (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2006 r., II CSK 65/06, LEX nr 189753).

Dla spełnienia obowiązku określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. konieczne jest

przedstawienie argumentacji przekonującej o potrzebie przyjęcia skargi do

rozpoznania przez Sąd Najwyższy. Ponadto dopuszczenie i rozpoznanie skargi

kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w

których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne. Nie w każdej zatem

sprawie, nawet w takiej, w której rozstrzygnięcie oparte jest na błędnej subsumpcji

czy wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania.

Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą korygowanie

ewentualnych błędów w zakresie stosowania czy wykładni prawa w każdej

indywidualnej sprawie (por. postanowienie Sądu Najwyższego: z dnia 14 września

2016 r., V CSK 143/16, LEX nr 2135552; z dnia 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16,

LEX nr 2069457; z dnia 1 grudnia 2015 r., I PK 71/15, LEX nr 2021944).

W sprawie wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej został

oparty na potrzebie wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości

lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Odnosząc się do tej przesłanki przedsądu należy wskazać, że przepisy

mające być przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego powinny należeć do

katalogu przepisów, których naruszenie przez sąd drugiej instancji zarzucono w

ramach podstawy skargi (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 września

2002 r., I PKN 682/01, OSNP 2004 nr 12, poz. 211). Rzeczą skarżącego jest zaś

wykazanie, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości

I USK 434/24

6

(ze sprecyzowaniem, na czym te poważne wątpliwości polegają), nie doczekał się

wykładni bądź niejednolita jego wykładnia wywołuje rozbieżności w orzecznictwie

sądów, które to orzecznictwo należy przytoczyć (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; z dnia

9 czerwca 2008 r., II UK 37/08, LEX nr 494133; z dnia 13 grudnia 2022 r., I USK

21/22, LEX nr 3556521; z dnia 28 czerwca 2023 r., I USK 160/22, LEX nr

3575124). Oczywiste jest, że budzący wątpliwości interpretacyjne przepis musi

mieć zastosowanie w sprawie, a jego wykładnia – mieć znaczenie dla jej

rozstrzygnięcia. Przedmiotem zainteresowania Sądu Najwyższego jest jednak sam

przepis, a nie rozstrzygnięcie konkretnego sporu. Stąd też wspomniane wątpliwości

interpretacyjne powinny być na tyle poważne, by ich wyjaśnienie nie sprowadzało

się do prostej wykładni przepisów. W tym wyraża się publicznoprawny charakter

skargi kasacyjnej. Celem realizowanym w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej

jest bowiem ochrona interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni

przepisów prawa oraz orzeczeń wydawanych przez sądy powszechne (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC

2000 nr 7-8, poz. 147 i z dnia 23 lutego 2023 r., III USK 163/22, LEX nr 3538161).

Skarżący we wniosku wskazał na istniejącą rozbieżność w orzecznictwie

polegają na rozstrzyganiu w sposób odmienny spraw w oparciu o art. 12 ust. 1

rozporządzenia nr 883/2004 i art. 14 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 w wyniku

odmiennej oceny dwóch pojęć, a to „znaczna część działalności” oraz

„zastępowanie innej osoby” (delegowanie w celu zastępstwa inne osoby) oraz że w

sprawach z odwołań od decyzji o tym samym stanie faktycznym i prawnym

rozpoznawanych przez sądy powszechne oraz TSUE zapadają odmienne wyroki,

co rodzi potrzebę dokonania przez Sąd Najwyższy wykładni przepisów prawnych,

które stanowiły podstawę rozstrzygnięcia w sprawie, a także stanowią podstawę

kasacyjną. Tymczasem pojęcie „znaczna część działalności”, na które wskazuje we

wniosku skarżący było już przedmiotem wykładni dokonywanej przez Sąd

Najwyższy, który w wyroku 7 sędziów z dnia 18 listopada 2015 r., II UK 100/14

(OSNP 2016, nr 7, poz. 88; zob. też: Studia i analizy Sądu Najwyższego. Przegląd

Orzecznictwa za rok 2015, pod red. J. Kosonogi, Warszawa 2016; E. Maniewska:

Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego - ustawodawstwo właściwe

I USK 434/24

7

mające zastosowanie do pracownika delegowanego, PiZS 2016 nr 3, s. 36; M.J.

Zieliński: Wybrane problemy interpretacyjne w zakresie podlegania ustawodawstwu

właściwemu na podstawie unijnych przepisów o koordynacji systemów

zabezpieczenia społecznego, Ubezpieczenia Społeczne. Teoria i praktyka 2017 nr

3, s. 21; K. Schiffter: Praktyczne aspekty stosowania ustawy o delegowaniu

pracowników w ramach świadczenia usług, Monitor Prawa Pracy 2017 nr 5, s. 241;

T. Bakalarz: Praca marginalna w kontekście ustalenia ustawodawstwa właściwego

z zakresu zabezpieczenia społecznego, PiZS 2018 nr 1, s. 32; D. Miąsik: Instytucja

pytań prejudycjalnych do Trybunału Sprawiedliwości w praktyce Sądu Najwyższego

RP, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2020 nr 1, s. 6), wyjaśnił, że w

celu ustalenia, że przedsiębiorstwo prowadzi normalną działalność w rozumieniu

art. 12 ust. 1 rozporządzenia nr 883/04 czy też znaczną część działalności innej niż

zarządzanie wewnętrzne w rozumieniu art. 14 ust. 1 rozporządzenia nr 987/09

należy uwzględniać wszystkie kryteria charakteryzujące jego działalność oraz

charakter przedsiębiorstwa delegującego. Wykładnię prawa przyjętą w tym wyroku

Sąd Najwyższy podzielił w kolejnych orzeczeniach (por. wyroki: z dnia 14 czerwca

2017 r., II UK 383/16, LEX nr 2326161; z dnia 5 października 2016 r., II UK 229/15,

LEX nr 2155192; z dnia 27 lipca 2017 r., II UK 505/16, LEX nr 2342175; z dnia

14 września 2017 r., II UK 596/16, LEX nr 2376897; z dnia 31 sierpnia 2017 r.,

III UK 183/16, LEX nr 2390695 oraz z dnia 14 maja 2025 r., III USKP 34/25, LEX nr

3866063). Z tym, że kryteria te powinny być dostosowane do każdego konkretnego

przypadku i uwzględniać charakter działalności prowadzonej przez

przedsiębiorstwo w państwie, w którym ma ono siedzibę. Tym samym kwestię tę

ocenia instytucja właściwa, a w razie sporu właściwe sądy, dokonując określonych

ustaleń faktycznych (zob. K. Ślebzak (w:) Koordynacja systemów zabezpieczenia

społecznego. Komentarz, Warszawa 2012, art. 12). Taki sam pogląd, co

przedstawiony wyżej, wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 października

2013 r., II UK 170/13 (OSNP 2014 nr 12, poz. 171).

Z kolei odnośnie do pojęcia „zastępowanie innej osoby” to podkreślenia

wymaga, że w wyroku z dnia 15 listopada 2017 r., III UK 182/16 (LEX nr 2428254),

Sąd Najwyższy, powołując wspólne oświadczenie Parlamentu Europejskiego, Rady

i Komisji w sprawie art. 4 ust. 3g stwierdził, że „fakt, czy miejsce, do którego

I USK 434/24

8

delegowany pracownik zostaje czasowo przydzielony w celu wykonywania swojej

pracy w ramach świadczenia usług, było zajmowane przez tego samego lub innego

(delegowanego) pracownika w jakichkolwiek innych poprzednich okresach, stanowi

tylko jeden z możliwych elementów, które należy uwzględnić przy dokonywaniu

ogólnej oceny. Sam fakt, że może być on jednym z elementów, w żaden sposób nie

powinien być interpretowany jako wprowadzający zakaz ewentualnego zastąpienia

delegowanego pracownika innym delegowanym pracownikiem lub jako utrudniający

możliwość takiego zastąpienia, co może być swoiste w szczególności dla usług,

które są świadczone sezonowo, cyklicznie lub powtarzalnie”. Wobec tego wykładnia

pojęcia „zastępowanie innej osoby” powinna być dostosowana do każdego

konkretnego przypadku i uwzględniać charakter pracy pracownika oddelegowanego.

Tym samym kwestię tę – analogicznie jak w przypadku pojęcia „znaczna część

działalności” – ocenia instytucja właściwa, a w razie sporu właściwe sądy,

dokonując określonych ustaleń faktycznych. Sąd Apelacyjny ustalił natomiast, co

wiąże Sąd Najwyższy (art. 39813 § 2 k.p.c.), że oddelegowywanie na krótsze

okresy, kolejno po sobie, wynikało z systemu pracy przyjętego dla prawidłowej

realizacji opieki nad starszymi osobami. Rotacja opiekunów była więc uzasadniona

specyfiką pracy, która z uwagi na szczególną uciążliwość, nie mogła być

wykonywana przez jedną osobę przez długi okres. Także stan zdrowia starszych

osób powodował, iż zawieranie umów krótkoterminowych było w tym przypadku

celowe i uzasadnione. Osoby, których dotyczą zaskarżone decyzje nie były

wysyłane w celu zastąpienia innych opiekunów, lecz były oddelegowane do

realizacji niezależnych kontraktów.

W konsekwencji powyższych rozważań, nie można uznać, że zachodzi

konieczność wykładni wskazanych we wniosku przepisów, skoro Sąd Najwyższy

zajął już stanowisko w kwestii przedstawianej we wniosku o przyjęcie skargi i

wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne

okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 10 kwietnia 2018 r., I CSK 733/17, LEX nr 2495968; z dnia

10 kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr 2525398; z dnia 19 kwietnia 2018 r.,

I CSK 709/17, LEX nr 2486162; z dnia 23 maja 2018 r., I CSK 33/18, LEX nr

2508114).

I USK 434/24

9

Nie można także pominąć, że Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skarg

kasacyjnych tego samego skarżącego w sprawach dotyczących innych

ubezpieczonych tego samego płatnika skłdek postanowieniem z dnia 18 września

2024 r., I USK 151/24 (LEX nr 3765824) i z dnia 25 lutego 2025 r., I USK 418/24

(LEX nr 3842505).

Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

[a.ł]