Kredyt we frankach z 2004 r. bez klauzul kursowych nie może trwać. SN oddalił skargę banku

Powodowie A.S. i R.S. w pozwie skierowanym przeciwko Bank S.A. w W.

domagali

się

ustalenia,

że umowa kredytu budowlano-hipotecznego z dnia 22 kwietnia 2004 r. zawarta przez

nich z poprzednikiem prawnym pozwanego, tj. Bank1 S.A. w K. jest nieważna oraz

zasądzenia

kwoty

125 930,61

zł

wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 112 738,87 zł

od dnia 11 maja 2020 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 13 191,74 zł

od dnia 26 maja 2021 r. do dnia zapłaty.

Wyrokiem z 8 kwietnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim:

I. ustalił, że umowa kredytu budowlano-hipotecznego zawarta

w dniu 22 kwietnia 2004 r. pomiędzy powodami a poprzednikiem prawnym

pozwanego,

tj.

Bank1

S.A.

w

K.

jest nieważna; II. zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę

125 930, 61 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 112 738,87 zł

od dnia 14 maja 2020 r. do dnia zapłaty i od kwoty 13 191,74 zł

od dnia 2 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty; III. oddalił powództwo w pozostałym

zakresie; IV. zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę 7128 zł

tytułem kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu

świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 22 kwietnia 2004 r. powodowie

jako konsumenci zawarli z Bank1 S.A. w K. umowę kredytu budowlano-hipotecznego

w kwocie 50 169 CHF z przeznaczeniem na budowę

domu wolnostojącego, z 360 - miesięcznym okresem kredytowania. Integralną część

umowy stanowiły załączniki, w tym załącznik nr […] zawierający postanowienia

dotyczące kredytów walutowych, tj. oświadczenie kredytobiorców o świadomości

ryzyka zmiany kursu waluty i faktu, że ryzyko to będzie ponoszone przez nich oraz,

że kwota kredytu lub transzy kredytu wypłacona zostanie w złotówkach według kursu

kupna waluty kredytu obowiązującego w banku w dniu wypłaty kredytu lub transzy

II CSKP 1/25

3

kredytu, zaś spłata kredytu polega na przeliczeniu na złote po kursie sprzedaży

waluty kredytu obowiązującym w banku zgodnie z tabelą kursów walut

Bank S.A. ogłaszaną w siedzibie banku na koniec dnia. Powodowie podpisali

dokument o ryzyku wynikającym ze zmiany kursu waluty i oświadczyli,

że są świadomi ponoszenia przez nich tego ryzyka.

Tabela kursów walut obowiązująca w banku - kredytodawcy w chwili wypłaty

transzy kredytu/spłaty raty kredytowej nie odnosiła się do żadnych możliwych

do zweryfikowania przez powodów wskaźników. Postanowienia umowy

nie były ustalane indywidualnie z powodami, lecz były one stosowane przez

bank w obrocie powszechnym, w jednakowym brzmieniu i stanowiły wzorzec

w rozumieniu art. 384 k.c. Powodowie nie znali wysokości przeliczników względem

nich stosowanych ani zasad, według których bank-kredytodawca ustalał sposób

przeliczenia waluty przy wypłacie/spłacie kredytu. Bank dokonywał tej operacji mocą

własnej jednostronnej decyzji.

Dla powodów najważniejsza była wysokość raty, a kredyt we franku

szwajcarskim był dla nich jedyną możliwością. W czasie rozmów z pracownikami

banku nikt nie przedstawiał im wykresów, symulacji ani też nie mówił

jak może zmieniać się kurs waluty. Powód zapytał, czy może spłacać kredyt należną

kwotą CHF zakupionych przez niego we własnym zakresie, ale otrzymał odpowiedź

odmowną. Miał wpłacać PLN i jego obowiązkiem było zabezpieczenie na rachunku

bankowym odpowiedniej kwoty wystarczającej na spłatę miesięcznej raty, której

wysokość ustalał już bank.

W dniu 19 stycznia 2005 r. strony podpisały aneks nr […], w którym wskazano

m.in., że kwota kredytu wynosi 61 794,20 CHF.

Kredyt został wypłacony powodom w czterech transzach,

a to po 16 722,96 CHF 28 kwietnia 2004 r. i 26 czerwca 2004 r., 16 723,08 CHF

3 sierpnia 2004 r. i w kwocie 11 625,20 CHF 27 stycznia 2005 r. W okresie

od 25 maja 2004 r. do 30 kwietnia 2020 r. powodowie spłacili kwotę 175 878,07 zł.

Dnia 19 grudnia 2018 r. powodowie złożyli przeciwko pozwanemu w Sądzie

Rejonowym dla Warszawy-Woli w Warszawie wniosek o zawezwanie do próby

ugodowej kwoty 96 006,47 zł, ale przedstawiciel banku nie stawił się na wyznaczony

II CSKP 1/25

4

termin posiedzenia. Z kolei 23 kwietnia 2020 r. powodowie skierowali do pozwanego

wezwanie do zapłaty kwoty 112 738,87 zł.

Sąd Okręgowy kwalifikując zawartą przez strony umowę kredytu jako umowę

kredytu denominowanego w CHF wyjaśnił, że powodowie wykazali istnienie interesu

prawnego w żądaniu ustalenia nieważności tej umowy, gdyż rozstrzygnięcie

w tym zakresie ma znaczenie zarówno dla aktualnych, jak i przyszłych (możliwych),

ale obiektywnie prawdopodobnych stosunków prawnych oraz ich praw (sytuacji

prawnej). W dalszej kolejności Sąd pierwszej instancji, po przytoczeniu treści

art. 353¹ k.c. i art. 58 § 1 i 2 k.c. stwierdził, iż w przypadku tego typu kredytu

powodowie już na etapie jej zawierania powinni być odpowiednio poinformowani

przez kredytodawcę o zasadach związanych ze spłatą kredytu. Takich informacji

powodowie od kredytodawcy nie otrzymali, a umowa nie określała też wprost kwoty

podlegającej zwrotowi, gdyż każda rata była zależna od obowiązującej

w dniu jej spłaty tabeli kursu waluty. W ocenie Sądu a quo w świetle

art. 69 ust. 2 pkt 2 pr. bank. oznaczenie kwoty i waluty kredytu powinno obejmować

zarówno kwotę kredytu wypłaconego kredytobiorcy, jak i kwotę podlegającą

zwrotowi. Uzależnienie kwoty zwrotu kredytu od decyzji tylko jednej ze stron umowy,

w dodatku strony silniejszej względem drugiej strony - konsumenta, prowadzi

do wniosku, że od samego początku nie było obiektywnego mechanizmu, który

pozwoliłby ustalić świadczenie kredytobiorców w sposób niezależny od decyzji

kredytodawcy. Tym samym comiesięczny wymiar rzeczywistej spłaty

w PLN raty wyrażonej w CHF za każdym razem zależał od decyzji banku co do kursu

CHF. Takie postanowienie stanowi niedozwoloną klauzulę umowną w rozumieniu art.

385¹ § 1 k.c.

Sąd Okręgowy odwołał się również do przepisów dyrektywy Rady 93/13/EWG

z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) oraz orzecznictwa Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, podkreślając pierwszeństwo prawa unijnego

i konieczność dokonywania prounijnej wykładni obowiązujących przepisów. Zwrócił

też uwagę, że obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien

być wykonany przez kredytodawcę wobec konsumenta w sposób jednoznaczny

i zrozumiały, tak aby konsument, który nie posiada wiedzy ekonomicznej, wiedział,

II CSKP 1/25

5

że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu może spowodować, iż będzie on zmuszony

zwrócić kwotę wielokrotnie wyższą od tej, którą pożyczył, mimo regularnych

comiesięcznych spłat. W stanie faktycznym sprawy powodowie zostali pozbawieni

przez bank możliwości racjonalnego i świadomego podjęcia decyzji

o konsekwencjach zawarcia umowy w takim kształcie. W związku z tym w ocenie

Sądu pierwszej instancji istnieją podstawy do uznania spornej umowy kredytowej

za nieważną (na podstawie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353¹ k.c.

w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank.), ponieważ jej postanowienia pozwalały bankowi

kształtować wielkość zobowiązania powodów za pomocą ustalanej przez siebie

„Tabeli kursów walut”, zaś unieważnienie tej klauzuli umownej prowadziłoby

do zniknięcia (całkowitego zniesienia) ryzyka kursowego, gdy tymczasem klauzule

dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy i w konsekwencji

nie ma możliwości utrzymania tej umowy po wyeliminowaniu tych klauzul. W dalszej

kolejności Sąd a quo wskazał, że skoro powodowie wyrazili zgodę na przyjęcie przez

Sąd skutku nieważności umowy, to mogą oni dochodzić zwrotu wpłaconych

na rzecz pozwanego świadczeń wynikających z tej umowy, jako świadczeń

nienależnych w rozumieniu art. 410 § 2 k.c.

Sąd Okręgowy nie uznał za zasadny podniesiony przez pozwanego zarzut

przedawnienia. W kwestii rozpoczęcia biegu przedawnienia roszczenia konsumenta

przeciwko bankowi o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy

kredytowej Sąd pierwszej instancji powołał się na stanowisko Sądu Najwyższego

wyrażone w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21, iż termin ten może rozpocząć bieg dopiero po podjęciu przez

kredytobiorcę - konsumenta wiążącej decyzji co do sanowania niedozwolonej

klauzuli i co do akceptacji konsekwencji całkowitej nieważności umowy, ponieważ

dopiero wtedy można uznać, iż brak podstawy prawnej świadczenia

stał się definitywny.

Wyrokiem z 16 marca 2023 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił apelację

pozwanego i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji oraz podzielił ocenę prawną Sądu Okręgowego odnośnie

II CSKP 1/25

6

do niedozwolonego charakteru postanowień umownych i ich skutków

dla bytu prawnego umowy kredytu. Sąd odwoławczy nie zaakceptował natomiast

stanowiska Sądu Okręgowego w zakresie, w jakim nieważność umowy kredytowej

została wywiedziona z art. 353¹ k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. oraz z art. 58 § 1 k.c.

w zw. z art. 69 pr. bank.

Odnosząc się do zarzutów apelacyjnych naruszenia prawa materialnego

Sąd Apelacyjny wskazał, że pierwotna umowa kredytowa została zawarta 22 kwietnia

2004 r., a zatem przed przystąpieniem RP do UE (1 maja 2004 r.). W związku

z tym nie ma do niej zastosowania dyrektywa 93/13, natomiast dyrektywa

ta ma zastosowanie do aneksu do tej umowy z 19 stycznia 2005 r. Jednakże

w dacie zawarcia umowy kredytowej w jej pierwotnej postaci obowiązywał

już art. 385¹ i n. k.c., który został wprowadzony do krajowego porządku prawnego

ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów

oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny

(Dz. U. Nr 22, poz. 271) i miała ona na celu przedakcesyjne wdrożenie do polskiego

systemu prawnego dyrektywy 93/13. Dlatego też w ocenie Sądu ad quem mając

na uwadze także stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku

z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16 oraz konieczność zapewnienia jednolitej wykładni

przepisów k.c., znajdujących zastosowanie w niniejszej sprawie zarówno w okresie

przed wstąpieniem Polski do UE, jak i po tej akcesji, a także mając na względzie

zobowiązanie wynikające z art. 68 Układu Europejskiego ustanawiającego

stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską, z jednej strony, a Wspólnotami

Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi, z drugiej strony, sporządzonego

w Brukseli dnia 16 grudnia 1991 r. (Dz. U. z 1994 r., Nr 11, poz. 38)

oraz zobowiązanie do prowadzenia negocjacji akcesyjnych w dobrej wierze,

przy wykładni art. 385¹ i n. k.c. należy kierować się wskazówkami wynikającymi

z prawa unijnego oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że wobec konsumenckiego charakteru

przedmiotowej umowy kredytowej nie sposób było pominąć standardów ochrony

konsumentów, wynikającymi z norm zawartych w art. 76 Konstytucji RP, który

stanowi, że władze publiczne chronią konsumentów przed działaniami zagrażającymi

ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami

II CSKP 1/25

7

rynkowymi, zaś zakres tej ochrony określa ustawa. Z uwagi na istniejącą z natury

rzeczy nierównowagę informacyjną w stosunkach prawnych pomiędzy

konsumentami a przedsiębiorcami, art. 385¹ k.c., w kontekście norm

konstytucyjnych, należy interpretować jak najszerzej w celu zagwarantowania

konsumentowi właściwej ochrony prawnej. W konsekwencji Sąd drugiej instancji,

mając na względzie datę zawarcia umowy kredytu, stwierdził, że ocena zakresu

uprawnień powodów jako konsumentów w relacji z pozwanym bankiem powinna

uwzględniać szczególną ich ochronę wynikającą z porządku konstytucyjnego,

zaś do norm prawa unijnego oraz ich wykładni można odwoływać się jedynie

pomocniczo, a wspólnotowy dorobek prawny należy traktować jako wskazówkę

wykładniczą, tak aby interpretacja polskich przepisów, stanowiących implementację

dyrektywy 93/13, nie odbywała się w oderwaniu od prawa unijnego i od orzecznictwa

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Powołując się na stosowne orzecznictwo Sądu Najwyższego Sąd Apelacyjny

wyjaśnił, że w ramach oceny abuzywnosci postanowienia umownego decydujące

znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje dane postanowienie

i dla kogo jest korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie to kształtuje prawa

i obowiązki konsumenta. Ponadto Sąd drugiej instancji wskazał, że kwestia

nieważności spornej umowy kredytowej nie powinna być wiązana wyłącznie

z niedozwolonym charakterem mechanizmu indeksacji ujętym w kontestowanych

postanowieniach umownych, ale także z abuzywnoscią „klauzuli ryzyka walutowego”

i ściśle z nią skorelowanej klauzuli indeksacyjnej, co implikowało konieczność

dokonania oceny sposobu realizacji przez kredytodawcę obowiązków

informacyjnych w stosunku do powodów i zweryfikowania, czy kredytodawca

umożliwił im określenie poziomu ryzyka kursowego, które wiązało się z przyjętym

w umowie mechanizmem ustalania wysokości świadczenia kredytobiorców w trakcie

wieloletniego wykonywania kontraktu. Zdaniem Sądu odwoławczego kredytodawca

nie wykazał, aby przedstawił powodom rzetelnie możliwość znacznych wahań kursu

waluty przyjętej za podstawę przeliczenia świadczenia, przy czym standard

informacyjny w obrocie konsumenckim nie jest pojęciem wprowadzonym

do krajowego porządku prawnego dopiero pod wpływem orzecznictwa Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach kredytów waloryzowanych walutą

II CSKP 1/25

8

obcą, lecz wynika on już z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 21 kwietnia 2004 r., K 33/03, wydanego na tle wykładni art. 76 Konstytucji RP.

Według Sądu odwoławczego wprawdzie art. 385¹ k.c. nie przewiduje sankcji

nieważności, ale sytuacja prawna wynikająca ze stwierdzenia abuzywności klauzuli

umownej powinna być oceniana przez pryzmat możliwości dalszego obowiązywania

umowy, zwłaszcza przy przyjęciu, że klauzula abuzywna o treści objętej sporem

jest postanowieniem określającym główne świadczenie stron umowy i jej eliminacja

wpływa istotne na treść stosunku zobowiązaniowego, co powoduje konieczność

weryfikacji następstw prawnych utrzymania w mocy umowy w pozostałej części.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego w obowiązującym systemie prawnym zarówno

na datę zawierania przedmiotowej umowy, jak i na chwilę orzekania, brak jest takich

regulacji, które pozwalałyby zastąpić zawarte w spornej umowie kredytowej

postanowienie o charakterze abuzywnym, powszechnie obowiązującymi przepisami

prawa, do których należy wskazany przez pozwanego art. 358 § 2 k.c., tym bardziej,

że przepis ten w obecnym kształcie wszedł w życie już po zawarciu przedmiotowej

umowy kredytu, a ponadto dotyczy wykonania zobowiązań, których przedmiotem

od samego początku była suma pieniężna wyrażona w walucie obcej, natomiast

umowa kredytowa z 22 kwietnia 2004 r. zakładała odwołanie do kursu waluty obcej

jedynie dla potrzeb jej waloryzacji, co uniemożliwia zastosowanie tego przepisu.

W takim stanie rzeczy Sąd ad quem zważywszy również na świadome

i konsekwentne żądania powodów (poinformowanych przez Sąd o konsekwencjach

takiego rozstrzygnięcia) wywodzonego z nieważności umowy, przyjął,

że brak jest podstaw do utrzymania umowy w mocy z pominięciem klauzul

walutowych.

Sąd drugiej instancji nie uwzględnił zgłoszonego przez pozwanego

w toku postępowania odwoławczego zarzutu zatrzymania. Przychylając

się do stanowiska, że umowa kredytu jest umową wzajemną w rozumieniu

art. 487 § 2 k.c. Sąd odwoławczy stwierdził, że warunkiem skorzystania przez

pozwanego z zarzutu zatrzymania jest wymagalność jego roszczenia, a tymczasem

pozwany bank nie doprowadził do stanu wymagalności swojej wierzytelności.

Poza tym zarzut zatrzymania może znaleźć zastosowanie tylko wówczas,

gdy świadczenia wzajemne stron nie są tożsame, natomiast w przypadku,

II CSKP 1/25

9

gdy obie strony są zobowiązane do spełnienia świadczeń pieniężnych, nie zachodzi

potrzeba zabezpieczenia spełnienie świadczenia wzajemnego, gdyż każdej stronie,

będącej nie tyko dłużnikiem, ale jednocześnie wierzycielem, przysługuje dalej idące

uprawnienie w postaci potrącenia wzajemnych wierzytelności, które prowadzi

do ich umorzenia. W tej sytuacji podniesienie przez pozwanego zarzutu zatrzymania

nastąpiło sprzecznie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa,

zwłaszcza, że powodowie zapłacili na rzecz pozwanego znacznie wyższą kwotę

od tej, która została im wypłacona jako kapitał kredytu.

W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji

w całości wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu

w Szczecinie do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie

i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa w całości. Zarzucił:

1) nieważność postępowania wskutek naruszenia art. 367 § 3 k.p.c.

w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 176 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności, poprzez rozpoznanie sprawy w składzie

1 sędziego w sytuacji gdy zgodnie z ustawą skład sądu przy rozpoznawaniu apelacji

to skład 3-osobowy; 2) naruszenie prawa materialnego, tj.: a) art. 56 k.c.

oraz art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 385¹ § 1 i 2 k.c. oraz art. 385² k.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 7 tej dyrektywy

w zw. z art. 288 TFUE oraz art. 2, art. 53 i art. 54 Traktatu akcesyjnego

w zw. z art. 2 i art. 8 Konstytucji RP w zw. z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP przez

dokonanie w oparciu o traktatową zasadę skuteczności oraz kryteria zawarte

w art. 385¹ § 1 i 2 k.c. i art. 385² k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy

93/13 oceny abuzywności postanowień umowy kredytu hipotecznego

z dnia 22 kwietnia 2004 r. oraz analizy skutków ich ewentualnej abuzywności

w sytuacji, gdy umowa kredytowa zawarta została przed akcesją Polski do Unii

Europejskiej i w konsekwencji przed wprowadzeniem do polskiego porządku

prawnego regulacji dyrektywy 93/13 oraz traktatowej zasady skuteczności, która

warunkuje zakaz uzupełniania luk powstałych na skutek kontroli indywidualnej

postanowień umownych w sytuacji, gdy naczelną zasadą polskiego porządku

prawnego jest zasada niedziałania prawa wstecz, a co za tym idzie w dacie zawarcia

umowy kredytu, wobec braku związania zasadą skuteczności nie istniała jakakolwiek

II CSKP 1/25

10

przeszkoda do uzupełnienia luki umownej po stwierdzeniu abuzywności

jej postanowień; b) art. 385¹ § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 3 k.c.

w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank. w zw. z art. 56 i art. 65 k.c. przez przyjęcie,

że na skutek eliminacji klauzul przeliczeniowych umowa kredytu hipotecznego

z 22 kwietnia 2004 r., ale również umowa kredytu w ujęciu abstrakcyjnym musi

upaść, podczas gdy przyjęcie obiektywnego kryterium oceny okrojonej

o kwestionowane zapisy umowy kredytu powinno prowadzić do wniosku,

że występują wszystkie elementy konstrukcyjne, niezbędne dla istnienia

zobowiązania kredytowego, a także jego wykonywania, zaś Sądy obu instancji

nie dokonały wykładni oświadczeń woli ani innych ustaleń faktycznych, które

pozwalałyby ustalić, że w przypadku braku klauzul przeliczeniowych strony

były gotowe (bądź nie) zawrzeć umowę w formie nadanej na skutek dokonanej

w toku postępowania kontroli pod kątem abuzywności i w konsekwencji zarówno

przez pryzmat formy umowy kredytu, jak również wykładni oświadczeń woli stron

Sądy obu instancji nieprawidłowo i dowolnie ustaliły skutek nieważności umowy

kredytu, co przekłada się na końcową treść wyroku; c) art. 358 § 2 k.c.

w zw. z art. 56 k.c. w zw. z art. 65 k.c. przez niezastosowanie art. 358 § 2 k.c.

dla określenia treści zobowiązania wynikającego z umowy kredytu co stanowiłoby

przejaw sprawiedliwego i zrównoważonego rozkładu praw i obowiązków stron

tej umowy, a nadto doprowadziłoby do zaradzenia niekorzystnym skutkom

unieważnienia umowy kredytu dla konsumenta poprzez zastosowanie kursu

średniego walut obcych ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski (dalej: „NBP”);

d) art. 24 w zw. z art. 32 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku

Polskim, względnie art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe, przez

ich niezastosowanie, podczas gdy Sąd drugiej instancji, w sytuacji stwierdzenia

abuzywności klauzuli denominacyjnej, powinien był dążąc do utrzymania umowy

kredytu w mocy odwołać się do obowiązujących wzorców ustawowych, nakazujących

przyjęcie możliwości spłacania przez powodów zadłużenia w oparciu o średni kurs

CHF ustalony przez NBP co jest szczególnie uzasadnione w kontekście

pełnomocnictwa jakiego powodowie udzielili pozwanemu do obciążania rachunku

bankowego prowadzonego w PLN z tytułu zobowiązania wyrażonego w walucie

obcej, w konsekwencji powinny znaleźć zastosowanie zasady przeliczania określone

II CSKP 1/25

11

przez NBP, jako podmiot uprawniony na podstawie ustawy do organizowania

rozliczeń pieniężnych wynikających z konieczności ustalenia kursu złotego do walut

obcych; e) art. 455 k.c. w zw. z art. 481 k.c. w zw. z art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.

przez uznanie, że skorzystanie z zarzutu zatrzymania gdy obydwie strony

są zobowiązane do spełnienia świadczeń pieniężnych nie jest dopuszczalne bowiem

nie zachodzi potrzeba zabezpieczenia spełnienia świadczenia wzajemnego,

gdyż każdej ze stron przysługuje dalej idące uprawnienie - potrącenie wzajemnych

wierzytelności, a ponadto warunkiem skorzystania z zarzutu zatrzymania

jest uprzednia wymagalność roszczenia, w sytuacji gdy z przepisów nie wynika

konieczność uprzedniego wezwania do spełnienia świadczenia oraz nie wynika,

by możliwość skorzystania z oświadczenia o potrąceniu wierzytelności wyłączała

możliwość skorzystania z zarzutu zatrzymania, a sama zaś funkcja zarzutu

zatrzymania ma charakter obronny bowiem nie polega na dochodzeniu własnego

roszczenia ani na jego kompensowaniu z roszczeniem zasądzonym wyrokiem

na rzecz kredytobiorcy, w przeciwieństwie do zarzutu potrącenia i dokonywania takiej

czynności kompensacyjnej, a w konsekwencji gdyby Sąd Apelacyjny uwzględnił

zarzut zatrzymania, to doszedłby do wniosku, że skuteczne złożenie oświadczenia

o skorzystaniu przez pozwanego z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia

pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia co ostatecznie

powinno doprowadzić Sąd drugiej instancji do zmiany wyroku Sądu pierwszej

instancji poprzez oddalenie powództwa w części obejmującej żądanie zasądzenia

odsetek ustawowych za opóźnienie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Kolegialność składu orzekającego, będąca ugruntowaną zasadą

w postępowaniach odwoławczych, zapewnia wyższy standard kontroli odwoławczej,

pozwala bowiem na kształtowanie się decyzji w drodze dyskursu i ścierania

stanowisk, umacnia bezstronność, niezależność i niezawisłość orzekania

oraz zwiększa legitymację rozstrzygnięcia sądu w odbiorze społecznym,

a tym samym jest pożądana z punktu widzenia właściwej ochrony praw stron

i uczestników postępowania (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 1 lipca 2021 r.,

III CZP 36/20, OSNC 2021, nr 11, poz. 74 i powołane tam judykaty). W związku

z pandemią COVID - 19 ustawą z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych

II CSKP 1/25

12

rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem

COVID - 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

(dalej: „ustawa covidowa”), w wersji obowiązującej od 3 lipca 2021 r.

(por. art. 4 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 1090), postanowiono,

że w czasie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii

ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania tego z nich, który

obowiązywał jako ostatni, w sprawach rozpoznawanych według przepisów k.p.c.

w pierwszej i drugiej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego,

z wyjątkiem spraw rozpoznawanych w składzie jednego sędziego i dwóch ławników;

prezes sądu mógł zarządzić rozpoznanie sprawy w składzie trzech sędziów, jeśli

uznał to za wskazane ze względu na szczególną zawiłość sprawy lub precedensowy

jej charakter (zob. art. 15 zzs¹ ust. 1 pkt 4, uchylony art. 28 pkt 2 ustawy

z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy -

Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego

oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 1860). Na gruncie tych przepisów

w judykaturze Sądu Najwyższego wypowiedziano pogląd, że odstępstwo od zasady

kolegialności składu sądu odwoławczego nie jest równoznaczne z oczywistym

naruszeniem art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (zob. uzasadnienie postanowienia

z 29 kwietnia 2022 r., III CZP 77/22). Ostatecznie w związku z licznymi

rozbieżnościami w orzecznictwie, Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów

z 26 kwietnia 2023 r. - zasada prawna - III PZP 6/22, wyjaśnił, że rozpoznanie sprawy

cywilnej przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego ukształtowanym

na podstawie art. 15zzs¹ ust. 1 pkt 4 ustawy covidowej ogranicza prawo

do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), ponieważ

nie jest konieczne dla ochrony zdrowia publicznego (art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji

RP) i prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.), przy czym

zastrzegł, że przyjęta w tej uchwale wykładnia prawa obowiązuje od dnia jej podjęcia.

Z uwagi jednak na datę wydania zaskarżonego wyroku brak jest podstaw

do uwzględnienia zarzutu nieważności, opartego na braku dochowania wymogu

kolegialności składu orzekającego w drugiej instancji.

II CSKP 1/25

13

2. Sąd Odwoławczy trafnie wskazał, że ze względu na datę zawarcia spornej

umowy kredytowej (22 kwietnia 2004 r.) nie mają do niej wprost zastosowania

przepisy dyrektywy 93/13 oraz ich wykładnia dokonywana przez Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, natomiast ocena zakresu uprawnień powodów

jako konsumentów w relacji z pozwanym bankiem powinna uwzględniać szczególną

ich ochronę wynikającą z porządku konstytucyjnego, zaś do norm prawa unijnego

oraz ich wykładni można odwoływać się jedynie pomocniczo. Z uwagi jednak

na to, że strony zawarły 19 stycznia 2005 r. aneks nr […] do tej umowy kredytowej,

a zatem już po formalnym przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej (1 maja 2004 r.)

jego postanowienia podlegają przepisom dyrektywy 93/13 oraz ich wykładni

dokonywanej przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Na podstawie

tego aneksu kwota kredytu została podwyższona o 11 625,20 CHF. W odniesieniu

więc do tej kwoty kredytu, tj. powyższej 50 169 CHF nie ulega wątpliwości,

że nie zasługują na uwzględnienie zarzuty kasacyjne eksponujące dopuszczalność

zastąpienia luki powstałej po wyeliminowaniu abuzywnych klauzul przeliczeniowych

przepisami dyspozytywnymi, a także zarzuty kasacyjne, których przedmiotem

jest rozstrzygnięcie zgłoszonego przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym

zarzutu zatrzymania oraz rozstrzygnięcie o roszczeniu odsetkowym powodów.

Wprawdzie orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

ewoluowało na gruncie przepisów dyrektywy 93/13, jednak dla rozstrzygnięcie

niniejszej skargi kasacyjnej (w zakresie objętym powołanym wyżej aneksem

do umowy kredytowej) decydujące znaczenie ma aktualna wykładnia Sądu unijnego

przepisów tej dyrektywy.

W wyroku z 3 października 2019 r., C- 260/18, Trybunał Sprawiedliwości Unii

Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, należy interpretować

w ten sposób, że: - stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie,

spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które

się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze

ogólnym, przewidującym, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej

są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności

lub ustalonych zwyczajów (w tym kontekście Trybunał nawiązał do wskazanych

przez krajowy sąd pytający przepisów art. 56 i art. 354 k.c.), które nie stanowią

II CSKP 1/25

14

przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony

umowy wyrażą na to zgodę, a zatem możliwość zastąpienia abuzywnych

postanowień umownych, która stanowi wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą

dana umowa pozostaje wiążąca dla stron tylko wtedy, gdy może ona nadal

obowiązywać bez zawartych w niej nieuczciwych warunków, jest ograniczona

do przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mających

zastosowanie, jeżeli strony wyraża na to zgodę i opiera się w szczególności na tym,

że takie przepisy nie zawierają nieuczciwych warunków; - nie stoi on na przeszkodzie

temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych

warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego

według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej

waluty, przyjął zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal

obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby

zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy; - stoi on na przeszkodzie

utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie prowadziłoby

do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnienie

wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie wyraził zgody

na takie utrzymanie w mocy.

W kolejnym wyroku z 8 września 2022 r., C - 80/21, C - 81/21 i C - 82/21,

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie

orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może, po stwierdzeniu

nieważności nieuczciwego warunku znajdującego się w umowie zawartej między

konsumentem a przedsiębiorcą, która to nieważność nie pociąga za sobą

nieważności tej umowy w całości, zastąpić ten warunek przepisem dyspozytywnym

prawa krajowego, a ponadto stoją na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie

z którym sąd krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku

umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów

tego warunku, które nadają mu nieuczciwy charakter, w związku z czym warunek

ten pozostaje, po usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny, jeżeli takie

usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma wpływ na jego

istotę, czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego.

II CSKP 1/25

15

W konsekwencji możliwość zastąpienia niedozwolonego postanowienia

umownego, w tym typowych klauzul kursowych (odsyłających do tabel bankowych)

wchodzi w rachubę tylko, gdy, po pierwsze, po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa

nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa

krajowego, z tym, że wola stron umowy nie ma znaczenia; po drugie, całkowity

upadek umowy naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje,

w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili

zaistnienia sporu, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów

konsumenta oraz zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca

jest wola w tym przedmiocie konsumenta; i po trzecie, istnieje przepis dyspozytywny

albo przepis mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę,

który mógłby zastąpić wyłącznie niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając

utrzymanie umowy z korzyścią dla konsumenta. W sytuacji, gdy powyższe przesłanki

są spełnione klauzula abuzywna zostaje zastąpiona i umowa zostaje utrzymana

w mocy. Natomiast, gdy przesłanki zastąpienia nie są spełnione, umowa

jest w całości nieskuteczna, chyba że konsument wyrazi zgodę na niedozwolone

postanowienie, przywracając mu jednostronnie skuteczność (zob. też wyroki

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2017 r., C - 70/17,

C- 179/17, Abanca Corporation Bancaria SA, v. Albertowi Garcii Santosowi i Bankia

SA, v. Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i in. i z 3 października 2019 r., C - 260/18

Justyna Dziubak, Kamil Dziubak v. Raiffeisen Bank International AG oraz

z dnia 18 listopada 2021 r., C - 212/20).

W świetle dyrektywy 93/13, pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść

konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych mających

zastosowania w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić,

czy i, w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają

konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach

krajowych; aby ustalić, czy ta równowaga powstaje „w sprzeczności z wymogami

dobrej wiary”, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób

sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby

dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału

II CSKP 1/25

16

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2013 r., C - 415/11, Mohammed Aziz

v. Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona i Monresa).

Konsument jest stroną słabszą w stosunku do przedsiębiorcy, zarówno

pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień

poinformowania. Z tej przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje,

że nieuczciwe warunki nie będą wiążące dla konsumenta. Jest to przepis

bezwzględnie wiążący, który zmierza do zastąpienia formalnej równowagi praw

i obowiązków stron, ustanowionych w umowie, równowagą rzeczywistą, która

przywraca równość stron. Sąd krajowy zobowiązany jest do zbadania z urzędu,

czy dane warunki umowne wchodzące w zakres stosowania dyrektywy

mają nieuczciwy charakter i by dokonawszy takiego badania, zniwelował brak

równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą (zob. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 czerwca 2009 r., C - 243/08, Pannon GSM,

motywy 31,32, z 14 czerwca 2012 r., C - 618/10, Banco Espanol de Credit SA, v.

Joaquin Calderon Camino, motywy 39, 40, 42,43, a także wyrok z 3 marca 2020 r.,

C - 125/18, Gomez del Moral Guasch, motyw 62).

Z art. 3 i 5 dyrektywy 93/13, a także z pkt 1 lit. j i l oraz pkt 2 lit. b i d załącznika

do tej dyrektywy wynika, że „do celów przestrzegania wymogu przejrzystości

zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa wskazuje w sposób przejrzysty

powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty obcej, a także związek między

tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach

dotyczących uruchomienia kredytu, tak aby konsument mógł przewidzieć, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tego faktu

konsekwencje ekonomiczne”. Zwrot „w innych warunkach” oznacza, że w momencie

zawarcia umowy, konsument powinien móc przewidzieć to, co będzie w momencie

spłaty poszczególnych rat miesięcznych. Ocena świadomości konsumenta

przy zawieraniu umowy jest możliwa jedynie w ramach kontroli incydentalnej,

a wszelkie wątpliwości co do spełnienia przez bank wymogu przejrzystości powinny

być interpretowane na korzyść konsumenta (zob. też uzasadnienie wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 kwietnia 2014 r., C - 26/13, sprawa Árpad

Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt).

II CSKP 1/25

17

W wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19 Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują skutek

w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę,

mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy

kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca

nie mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku

do konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych

negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków.

W celu zadośćuczynienia wymaganiu ich transparentności,

nie jest wystarczająca ogólna informacja przedsiębiorcy pozwalająca konsumentowi

na zrozumienie, że w zależności od zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy

walutą rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne

konsekwencje dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie

mu ewentualnych wahań kursów wymiany. Konsument powinien być jasno

poinformowany, że podpisując umowę kredytu denominowanego w walucie obcej,

ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które

z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia

w przypadku silnej deprecjacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyrok

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19,

C - 782/19, VP i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A

oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A., Procureur

de la Republique oraz wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

W kwestii dopuszczalności skorzystania przez przedsiębiorcę w sporze

z konsumentem z zarzutu zatrzymania również wypowiadał się Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Mianowicie w postanowieniu z 8 maja 2024 r.,

C - 424/22, Trybunał stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa

krajowego, zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez

instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi

na nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez

tę instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej

II CSKP 1/25

18

konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono

od wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne wynikające

ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru tych warunków, od równoczesnego

zaofiarowania przez tego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości

świadczenia otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie

wspomnianej umowy, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy.

Ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, Trybunał stwierdził,

że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób,

że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na przewidziane

w niej abuzywne postanowienia, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa

krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi

z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez tego konsumenta przed sądem

oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie

w mocy tego abuzywnego warunku, oraz że jest świadomy konsekwencji uznania

nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie umowy za nieważną. Z kolei

w wyroku z 14 grudnia 2023 r., C- 28/22, Trybunał wyjaśnił, że w razie stwierdzenia

nieważności umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem,

konsument jest uprawniony do domagania się od przedsiębiorcy zwrotu świadczeń

spełnionych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy oraz odsetek za opóźnienie

od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania

tego zobowiązania, po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu

tego świadczenia.

3. Jeśli zaś chodzi o umowę kredytu z 22 kwietnia 2004 r. w pierwotnej postaci,

to należy wyjść od tego, że mają do niej zastosowanie obowiązujące już wówczas

przepisy art. 385¹ § 1 i n. k.c., które zostały wprowadzony do kodeksu cywilnego

ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów

oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny,

i były wynikiem implementacji do polskiego porządku prawnego właśnie dyrektywy

93/13. Stanowiło to realizację powołanego przez Sąd drugiej instancji Układu

Europejskiego ustanawiającego stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską,

a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi. W art. 68 strony Układu

Europejskiego uznały, że istotnym warunkiem wstępnym integracji gospodarczej

II CSKP 1/25

19

Polski ze Wspólnotą jest zbliżanie istniejącego i przyszłego ustawodawstwa Polski

do istniejącego we Wspólnocie i Polska zobowiązała się do podejmowania wszelkich

starań w celu zapewnienia zgodności jej przyszłego ustawodawstwa

z ustawodawstwem Wspólnoty, m.in. w zakresie ochrony konsumentów

(zob. art. 69).

Należy wskazać, że również orzecznictwo Sądu Najwyższego w odniesieniu

do przepisów art. 385¹ § 1 i n. k.c. ewoluowało, ale dla rozstrzygnięcie niniejszej

skargi kasacyjnej (w zakresie postanowień umowy kredytowej z 22 kwietnia 2004 r.

w pierwotnej wersji) decydujące znaczenie ma aktualna wykładnia tego Sądu

przepisów art. 385¹ § 1 i n. k.c.

Stosownie do art. 385¹ § 1 i 3 k.c. postanowienia umowy zawieranej

z konsumentem nieuzgodnione z nim indywidualnie nie wiążą go, jeśli kształtują jego

prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając

jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień

określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli

zostały sformułowane jednoznacznie. Nieuzgodnione indywidualnie

są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego

wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca

umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta.

Przepis ten odpowiada brzmieniu art. 3 ust. 1 i ust. 2 zd. 1 oraz art. 4 ust. 2

dyrektywy 93/13, zgodnie z którymi warunki umowy, które nie były indywidualnie

negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami

dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw

i obowiązków ze szkodą dla konsumenta, z tym że ocena nieuczciwego charakteru

warunków umowy nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji

ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów i usług, o ile te zostały

wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. Warunki umowy zawsze zostaną uznane

za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej

i kontrahent nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały

przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy

standardowej.

II CSKP 1/25

20

W stanie faktycznym sprawy nie ulega najmniejszej wątpliwości, że sporne

postanowienia umowne, w tym klauzula przeliczeniowa i klauzula ryzyka

walutowego, nie były indywidualnie uzgadnianie z powodami.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego kwalifikacja świadczeń głównych

z perspektywy powołanego przepisu nie jest jednolita i przyjmowane są różne kryteria

wyróżnienia świadczeń podstawowych, aczkolwiek uwypukla się potrzebę

sytuacyjnej analizy łączącego strony stosunku prawnego i punktem wyjścia tej oceny

są w przeważającej mierze świadczenia należące do kategorii przedmiotowo

istotnych w ramach powstałego między stronami stosunku cywilnego. W części

orzeczeń, świadczenia podstawowe są identyfikowane wyłącznie z elementami

przedmiotowo istotnymi danego stosunku prawnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 8 czerwca 2004 r., I CK 635/03, niepubl., z dnia 8 listopada 2012 r.,

I CSK 49/12, OSNC 2013, nr 6, poz. 76 i z dnia 30 września 2015 r., I CSK 800/14,

OSNC 2016, nr 9, poz. 105). W innych judykatach wskazuje się na różnice między

pojęciem essentialia negotii a postanowieniami określającymi główne świadczenia

stron (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12,

niepubl.). W tym nurcie lokuje się też wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 (niepubl.), w którym podkreślono, że główne

świadczenia umowne stron, to te które decydują o istocie związania stron

kontraktem, czyli o tym, co dla stron umowy jest najważniejsze. Ocena pojęcia

„świadczenia głównego” wymaga wąskiej interpretacji i powinna w tej materii

kierować się kryteriami obiektywnymi, a nie subiektywnymi, w kontekście

przeświadczenia stron umowy (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, nr 7-8, poz. 79,

z dnia 2 kwietnia 2015 r., I CSK 257/14, niepubl. i z dnia 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17, niepubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że w kontekście

konstrukcji kredytów denominowanych do waluty obcej, świadczenia główne stron

w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. są definiowane przez postanowienia dotyczące

powiązanych ze sobą klauzul przeliczeniowych i klauzul ryzyka walutowego

(np. wyroki z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

II CSKP 1/25

21

z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22, z 28 października 2022 r.,

II CSKP 910/22).

Postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli

kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny

i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie

spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji

indywidualnych. Natomiast w celu ustalenia, czy klauzula rażąco narusza interesy

konsumenta, należy wziąć przede wszystkim pod uwagę, czy pogarsza

ona jego położenie prawne w stosunku do tego, które, w braku odmiennej umowy,

wynikałoby z przepisów prawa, w tym dyspozytywnych (zob. uzasadnienie uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17).

W konsekwencji rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza

nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków

wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji

ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15,

OSNC - ZD 2017 , nr 1, poz. 9, z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14,

z 30 września 2015 r., I CSK 800/14 i z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12).

Stosownie do art. 385² k.c. oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi

obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę

jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku

z umową obejmującą postanowienia będące przedmiotem oceny

(por. też art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13).

Sporna umowa kredytu została zawarta przed zmianą ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe, dokonaną ustawą

z dnia 29 lipca 2011 r., którą wprowadzono uregulowania, iż umowa o kredyt

denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, powinna zawierać

szczegółowe zasady określenia sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut,

na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz

i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasady przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty

kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a pr. bank.), a także, iż w przypadku takich umów kredytu,

II CSKP 1/25

22

kredytobiorca może dokonywać spłaty rat kapitałowo-odsetkowych bezpośrednio

w tej walucie (art. 69 ust. 3 pr. bank.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego w odniesieniu do kredytów zawieranych

przed tą nowelizacją prawa bankowego zostało już wyjaśnione, że dopuszczalne

jest zaciągnięcie zobowiązania kredytowego w walucie obcej z równoczesnym

zastrzeżeniem, że wypłata i spłata kredytu będzie dokonywana w walucie krajowej,

z tym że tego rodzaju zastrzeżenie dotyczy wyłącznie sposobu wykonania

zobowiązania, a zatem nie powoduje zmiany waluty wierzytelności

(zob. wyroki z 25 marca 2011 r., IV CSK 377/10 i z 29 kwietnia 2015 r.,

V CSK 445/14). Jednak mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, który

pozostawia bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi

obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera

jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy

w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą

niedozwoloną w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134,

z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18,

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

Abuzywność klauzul ryzyka walutowego, wiąże się zasadniczo

z problematyką nieudzielenia konsumentowi przed zawarciem umowy kredytu

wystarczających informacji dotyczących zagrożeń związanych z ich zastosowaniem.

W uzasadnieniu powołanego już wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18,

Sąd Najwyższy wskazał, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko

związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego

oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka

wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje

to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, na nabycie

nieruchomości stanowiącej z reguły dorobek życia przeciętnego konsumenta,

mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku

w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem,

tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej

II CSKP 1/25

23

umowy. Wystawiał on bowiem na nieograniczone ryzyko kursowe kredytobiorców,

którzy nie mieli zdolności kredytowej do zaciągnięcia kredytu złotówkowego, czego

bank jako profesjonalista był świadom, oferując tego rodzaju produkt celem

zwiększenia popytu na swoje usługi. W takim stanie rzeczy przedkontraktowy

obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany

w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły

posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju

kredytu jest bardzo ryzykowne.

Ponadto dla powodów jedyną możliwością było zaciągnięcie kredytu

waloryzowanego w CHF, a tymczasem zgodnie z art. 70 ust. 1 pr. bank., bank

uzależnia przyznanie kredytu od zdolności kredytowej kredytobiorcy, przez którą

rozumie się zdolność do spłaty zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach

określonych w umowie. Zważywszy na to, że zaciągnięty przez powodów kredyt,

ze względu na jego charakter, był obciążony znacznym ryzykiem walutowym,

koniecznym było zbadanie ich sytuacji finansowej pod kątem możliwości spłaty

kredytu w razie, gdyby kurs CHF wzrósł w stosunku do waluty krajowej, skutkując

wzrostem wysokości rat kredytowych i tym samym wzrostem ich obciążenia

finansowego, skoro powodowie uzyskiwali wynagrodzenie za pracę w złotówkach.

Wobec tego, nawet gdyby spłacali kredyt bezpośrednio w CHF, to i tak zmuszeni

byliby do wydatkowania PLN w celu zakupu CHF. W związku z czym, wzrost kursu

CHF w stosunku do PLN miał bezpośrednie przełożenie na sytuację ekonomiczną

powodów, zaś pozwany bank zawierając sporna umowę nie dokonał prospektywnej

analizy ich zdolności kredytowej.

Zgodnie z art. 385¹ § 2 k.c. niedozwolone postanowienie umowne nie wiąże

konsumenta, co uzasadnia jego bezskuteczność od samego początku, którą sąd

uwzględnia z urzędu (uchwała Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2007 r.,

III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87, wyrok Sądu Najwyższego

z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13), z tym że abuzywność niektórych postanowień

umownych zawieranych z udziałem konsumentów, nie oznacza, że cała umowa

jest nieważna; strony są związane umową w pozostałym zakresie. Co prawda

art. 385¹ § 2 k.c. nie zawiera takiego zastrzeżenia, jak art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13,

iż w razie abuzywności postanowień umownych umowa będzie nadal obowiązywała

II CSKP 1/25

24

w pozostałej części o ile będzie to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych

warunków, ale nie oznacza to, że na gruncie prawa krajowego (chodzi o wykładnię

tego przepisu bez uwzględnienia regulacji dyrektywnej 93/13 ze względu

na datę zawarcia takiej umowy) z uwagi na charakter i rodzaj abuzywności danego

postanowienia umownego zawsze możliwe będzie prawnie dalsze obowiązywanie

umowy po wyeliminowaniu z niej wadliwych postanowień, zwłaszcza gdy wadliwe

postanowienie umowne stanowi o istocie danej umowy, zaś zastąpienie

jej przepisem dyspozytywnym nie jest możliwe, gdyż takowych brak, względnie

jest to możliwe, ale prowadzić będzie do przekształcenia umowy, a w konsekwencji

do wypaczenia jej sensu i istoty.

Nie można dokonać wykładani umowy kredytowej na podstawie art. 65 k.c.

lub art. 56 k.c. w ten sposób, że po usunięciu z niej postanowień abuzywnych w celu

ustalenia zgodnego zamiaru stron co do zasad ustalenia kursu waluty

denominacyjnej, nastąpi odwołanie się do rynkowej wartości waluty waloryzacyjnej,

gdyż sprowadzałoby się to w istocie do modyfikacji klauzuli waloryzacyjnej,

a w konsekwencji do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania

do wartości rynkowej waluty denominacyjnej.

W wyroku z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Sąd Najwyższy, odwołując

się też w uzasadnieniu do wcześniejszych wybranych judykatów Sądu Najwyższego

uznał, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej

klauzule kształtujące mechanizm indeksacji (stanowiące część mechanizmu

indeksacyjnego, określającego sposób oznaczenia kursu miarodajnego

dla przeliczenia walutowego) identyfikują główne świadczenie kredytobiorcy.

Za upadkiem takiej umowy przemawia także i to, że po wyeliminowaniu klauzul

kursowych w kredycie indeksowanym do waluty obcej, nie wiadomo, w jakiej

wysokości mają być spłacane raty, skoro były one wyrażone w walucie obcej,

co czyni umowę niewykonalną.

Tak samo sytuacja przedstawia się w odniesieniu do kredytu

denominowanego, gdyż wyłączenie niedozwolonych klauzul kursowych powoduje,

że umowa nie określa zasad ustalania kursów, według, których stosownie do natury

kredytu denominowanego, kwota kredytu wyrażona w walucie obcej miała

II CSKP 1/25

25

być przeliczona na walutę krajową, w której kredyt jest wypłacany, a raty kredytu

wyrażone w walucie obcej - przeliczane na walutę krajową, w której kredytobiorca-

konsument miał spłacać kredyt. W konsekwencji nie da się ustalić, czy kredytobiorcy

wypłacono odpowiednią sumę pieniężną w walucie krajowej, ani jaka powinna

być wysokość rat w złotówkach w poszczególnych terminach płatności, co także taką

umowę czyni niewykonalną.

W tych okolicznościach, skoro zawarta przez strony umowa kredytu obejmuje

postanowienia dotyczące klauzul kursowych (a zarazem przeliczeniowych),

mających charakter świadczeń głównych w rozumieniu art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c.,

to nie można zgodzić się ze stanowiskiem pozwanego, że wyeliminowanie klauzuli

denominacyjnej, określającej jedynie mechanizm przeliczenia kwoty wypłaconego

kredytu i kwoty każdej ze spłacanych rat, spowoduje, że po stronie powódek nadal

aktualne pozostaje zobowiązanie do zwrotu kredytu wyrażonego w CHF,

z uzgodnionym oprocentowaniem zmiennym według stawki LIBOR 3M.

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się,

że wyeliminowanie ryzyka kursowego charakterystycznego dla umowy kredytu

powiązanego z walutą obcą, byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją

umowy, że umowę taką należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie

i charakterze, co prowadzi do wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul

utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe

co przemawia za jej całkowitą nieważnością (zob. wyrok z 19 grudnia 2025 r.,

II CSKP 671/23 i powołane w jego uzasadnieniu judykaty).

Jeżeli zaś chodzi o problematykę skuteczności podniesienia zarzutu

zatrzymania na gruncie przepisów prawa krajowego, to aktualnie w orzecznictwie

Sądu Najwyższego dominuje stanowisko, że możliwość podniesienia zarzutu

potrącenia, jako dalej idącego w zestawieniu z prawem zatrzymania, wyłącza

potrzebę zgłoszenia zarzutu zatrzymania. Potrącenie realizuje m.in. funkcję

egzekucyjną prowadząc w drodze jednostronnej czynności potrącającego

i bez konieczności zaangażowania organów państwa do przymusowego

zaspokojenia należności przysługującej potrącającemu i wówczas odpada potrzeba

oddziaływania na dłużnika (wierzyciela wzajemnego) w celu skłonienia go do zapłaty,

II CSKP 1/25

26

a także ryzyko niewypłacalności (zob. wyroki z 19 grudnia 2025 r., II CSKP 671/23

oraz z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814 k.p.c.,

a o kosztach postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 98 § 3 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 398²¹ k.p.c., przy uwzględnieniu § 2 pkt 6

w zw. z § 10 ust. 4 pkt. 2 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie

(jedn. tekst: Dz. U. z 2023, poz.1964). Orzeczenie o odsetkach od zasądzonych

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym znajduje

uzasadnienie w art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art. 19 ust. 1 i art. 31 ustawy

z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614) oraz przy uwzględnieniu

§ 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 sierpnia 2014 r. w sprawie

określenia brzmienia klauzuli wykonalności.

Władysław Pawlak

Grzegorz Misiurek

Dariusz Zawistowski

[PG]

[SOP]