Kupno działek od posiadaczy, nie właścicieli, nie zablokowało uwłaszczenia rolnika. SN oddalił skargę

1. Postanowieniem z 14 grudnia 2021 r. Sąd Rejonowy w Przasnyszu, po

rozpoznaniu wniosku K.M., stwierdził, że małżonkowie E.M. i H.M. stali się z mocy

prawa na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o

uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, na prawach wspólności ustawowej

małżeńskiej,

z

dniem

4

listopada

II CSKP 100/23

2

1971 r. właścicielami nieruchomości rolnych położonych we wsi B. i C.

oznaczonych w ewidencji gruntów nr […] i nr […].

2. Postanowieniem z 21 kwietnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Ostrołęce oddalił

apelację uczestników postępowania A.P., G.P. i A.B. od powyższego

postanowienia.

3. Z ustaleń faktycznych Sądu Rejonowego zaakceptowanych przez Sąd

Okręgowy wynikało, że E.M. prowadził wspólnie z żoną H.M. gospodarstwo rolne w

przysiółku C. W skład tego gospodarstwa wchodziły również grunty rolne i leśne

położone we wsi B. i w przysiółku B. W 1961 r. W.G. zawarł z E.M. pisemną umowę

sprzedaży działki położonej we wsi B, przysiółek B., o nr […] W.K. zawarł natomiast

z E.M. pisemną umowę sprzedaży działki położonej w tej samej miejscowości o nr

[…]. W dniu 17 czerwca 1961 r. J.K., A.K., B.K. i N.O., spadkobiercy A. i A. K.

zawarli z E.M. pisemną umowę sprzedaży działki położonej we wsi B., stanowiącej

1 ha łąki.

E.M. objął powyższe działki w posiadanie już w 1958 r. i posiadał je aż do

chwili śmierci. Początkowo było to posiadanie zależne na podstawie ustnej umowy

dzierżawy zawartej z W.G. i W.K. Następnie w 1961 r. doszło do zawarcia

nieformalnych umów sprzedaży, wobec czego posiadanie E.M. przekształciło się

w posiadanie samoistne.

Początkowo znaczna część tych działek była uprawiana jako grunt orny, na

którym tylko miejscami rosły pojedyncze drzewa. Stopniowo areał ziemi uprawnej

kurczył się, a grunty pozostawione bez uprawy porastał samosiew sosnowy

i brzozowy. Wiosną 1972 r. Nadleśnictwo P. dokonało zalesienia części

nieruchomości o nr […], do czego doszło wskutek pomyłki i Nadleśnictwo to, po

ustnej interwencji E.M., opuściło przedmiotową działkę pozostawiając ją w dalszym

posiadaniu E.M. Po śmierci E.M. w dniu 8 maja 1983 r. posiadanie działek objętych

wnioskiem było kontynuowane przez jego następców prawnych, w pierwszej

kolejności przez wnioskodawcę K.M.

4. Sąd Okręgowy podzielił ocenę prawną dokonaną przez Sąd Rejonowy,

który uznał, że wniosek o stwierdzenie uwłaszczenia w trybie ustawy z dnia

26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (dalej:

II CSKP 100/23

3

u.u.w.g.r.”) zasługiwał na uwzględnienie, a jego podstawę prawną stanowi jej

art. 1 ust. 1 ustawy. Zdaniem Sądów meriti małżonkowie E.M. i H.M. stali się z

mocy prawa z dniem 4 listopada 1971 r. właścicielami działek nr […] i […],

ponieważ w tym dniu jako rolnicy byli posiadaczami samoistnymi tych gruntów,

które zostały nabyte na podstawie nieformalnych umów sprzedaży. Sądy meriti

wskazały ponadto, że w sprawie zostały spełnione również przesłanki nabycia

własności nieruchomości z mocy prawa określone w art. 1 ust. 2 u.u.w.g.r.,

ponieważ małżonkowie E.M. i H.M. posiadali działki o nr […] i […] jako posiadacze

samoistni przez okres przekraczający 10 lat przed dniem 4 listopada 1971 r.

5. W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania A.P. w całości zaskarżyła

postanowienie Sądu Okręgowego, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania. Uczestnik zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu

naruszenie następujących przepisów prawa materialnego:

1) art. 1 ust. 1 i 2 u.u.w.g.r. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,

że sprzedający w nieformalnej umowie sprzedaży na rzecz rolnika nieruchomości

podlegającej następnie uwłaszczeniu, mógł być posiadaczem samoistnym tej

nieruchomości, podczas gdy wykładnia ta jest oczywiście sprzeczna z jednolitą

i ugruntowaną już wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa, która

przyjmuje, że stroną umowy mającej na celu przeniesienie własności

nieruchomości wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego na rzecz rolnika mógł

być tylko właściciel nieruchomości, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego

zastosowania art. 1 ust. 1 u.u.w.g.r..

2) art. 1 ust. 2 u.u.w.g.r.przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż

przesłanka samoistnego posiadania niezbędna do stwierdzenia uwłaszczenia

zachodzi również w sytuacji, kiedy przedmiotową nieruchomość użytkowali w dacie

4 listopada 1971 r. nie tylko rolnik ale również inne podmioty prawne, co jest

sprzeczną z literalną i funkcjonalną wykładnią tego przepisu, który wskazuje że

rolnik musiał posiadać nieruchomości jako samoistny posiadacz nieprzerwanie od

lat pięciu lub dziesięciu lat.

6. W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawca wniósł o jej oddalenie

oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

II CSKP 100/23

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

7. Na wstępie rozważań należy podkreślić, że podstawą skargi kasacyjnej

nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów

(art. 3983 § 3 k.p.c.), a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Zakaz ten

dotyczy zarówno zarzutów wprost, jak i pośrednio kwestionujących ustalenia

faktyczne sądów meriti (zob. wyrok SN z 7 czerwca 2024 r., II CSKP 1176/22).

8. Pierwszy zarzut kasacyjny dotyczył błędnej wykładni i błędnego

zastosowania art. 1 ust. 1 u.u.w.g.r., zgodnie z którym nieruchomości wchodzące

w skład gospodarstw rolnych i znajdujące się w dniu wejścia w życie u.u.w.g.r.

w samoistnym posiadaniu rolników stają się z mocy samego prawa własnością tych

rolników, jeżeli oni sami lub ich poprzednicy objęli te nieruchomości

w posiadanie na podstawie zawartej bez prawem przewidzianej formy umowy

sprzedaży, zamiany, darowizny, umowy o dożywocie lub innej umowy

o przeniesienie własności, o zniesienie współwłasności albo umowy o dział

spadku. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego stroną umowy

mającej na celu przeniesienie własności nieruchomości wchodzącej w skład

gospodarstwa rolnego na rzecz rolnika mógł być tylko właściciel nieruchomości

(zob. postanowienie SN z 18.01.2001 r., V CKN 195/00). Rację ma skarżący,

że z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd Okręgowy wynika, że E.M. w 1961

r. zawarł nieformalne umowy kupna - sprzedaży z posiadaczami samoistnymi

działek, a nie z ich właścicielami. Stąd też wskazany zarzut kasacyjny okazał się

zasadny, ponieważ sądy meriti błędnie przyjęły, że art. 1 ust. 1 u.u.w.g.r. ma

zastosowanie również do umów zawartych ze zbywcami niebędącymi właścicielami

nieruchomości. Jednakże zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia

w zakresie art. 1 ust. 1 u.u.w.g.r. odpowiada prawu, ponieważ

– jak trafnie ustaliły sądy meriti - małżonkowie E.M. i H.M. posiadali działki o nr […]

i […] jako posiadacze samoistni przez okres przekraczający 10 lat przed dniem 4

listopada 1971 r. i w ten sposób spełnili przesłanki nabycia własności

II CSKP 100/23

5

nieruchomości

z

mocy

prawa

określone

w art. 1 ust. 2 u.u.w.g.r.

9. Drugi zarzut kasacyjny dotyczący naruszenia art. 1 ust. 2 u.u.w.g.r.

nawiązuje wprost do ustaleń faktycznych sądów meriti w zakresie samoistnego

charakteru posiadania nieruchomości przez E.M. Skarżący, formułując ten zarzut,

stara się podważyć ustalenia faktyczne, na których opiera się zaskarżone

postanowienie, co jest niedopuszczalne na etapie rozpoznawania skargi

kasacyjnej. Sądy meriti jednoznacznie ustaliły, że E.M. posiadał działki objęte

wnioskiem jako posiadacz samoistny przez okres przekraczający 10 lat przed

dniem 4 listopada 1971 r. Zgodnie z powołanym wyżej art. 39813 § 2 k.p.c. Sąd

Najwyższy

jest

związany

tym

ustaleniem

faktycznym

i sfera ta nie jest objęta kontrolą kasacyjną, ponieważ spór o ocenę

poszczególnych dowodów i ustalenie stanu faktycznego nie może być przenoszony

do postępowania przed Sądem Najwyższym, który jest sądem prawa

a nie sądem faktu. Stąd też tak sformułowany zarzut skargi okazał się

nieuzasadniony.

10. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., oddalił skargę kasacyjną i orzekł o kosztach

postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 520 § 1 k.p.c.

Krzysztof Grzesiowski

Kamil Zaradkiewicz

Maciej Kowalski

(G.N.-J.)

[a.ł]