Skarga banku w sprawie kredytu frankowego oddalona, w części odrzucona

Wyrokiem z 2 marca 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił wyrok

Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 12 lipca 2021 r. w ten sposób, że ustalił

nieważność umowy kredytu hipotecznego z 28 marca 2008 r. zawartej między

powodami M.K. i G.Z. a pozwanym Bank spółką akcyjną w W. (pkt 1); oddalił apelację

powodów w pozostałym zakresie (pkt 2); zniósł wzajemnie między stronami koszty

postępowania apelacyjnego (pkt 3).

Z zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny ustaleń faktycznych Sądu

Okręgowego wynikało, że 28 marca 2008 r. powodowie zawarli z pozwanym umowę

kredytu hipotecznego, na mocy której udzielono im kredytu w wysokości

149 098,11 zł indeksowanego do CHF, z przeznaczeniem na zakup bliżej

określonego lokalu mieszkalnego. Umowa ta została zawarta na wzorcu

przygotowanym przez bank. Kredyt został wypłacony w złotych (PLN) przy

jednoczesnym przeliczeniu wypłaconej kwoty na CHF, według kursu zakupu tej

waluty obowiązującym w banku w dniu wypłaty środków. Spłata kredytu następowała

w PLN w ratach zgodnie z harmonogramem; wysokość raty w PLN wynikała

z przeliczenia kursu sprzedaży CHF obowiązującego w banku w dniu wpływu

środków na rachunek kredytu. Wraz z wnioskiem kredytowym powodowie złożyli na

druku przygotowanym przez bank oświadczenie, że dokonują wyboru kredytu

„nominowanego w walucie obcej”, mając pełną świadomość ryzyka związanego

z tym produktem, a w szczególności tego, że niekorzystna zmiana kursu waluty

spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu oraz wzrost całego zadłużenia.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji, że

wprowadzona do umowy klauzula indeksacyjna została uzgodniona indywidualnie.

Powodowie nie zostali również należycie poinformowani o ryzyku kursowym,

a pozwany bank stosował własną tabelę kursów walut, co uniemożliwiało im kontrolę

zastosowanego kursu CHF.

Sąd Apelacyjny, odmiennie niż Sąd pierwszej instancji, przyjął, że nie ma

podstaw do rozróżnienia klauzul indeksacyjnych i kursowych; stwierdził, że pod

kątem abuzywności należy ocenić cały mechanizm indeksacji zastosowany

II CSKP 1037/23

3

w umowie. Przyjął, że zawarte w umowie kredytu klauzule waloryzacyjne

kształtowały prawa i obowiązki powodów jako konsumentów w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały ich interesy oraz uznał je za niedozwolone

postanowienia umowne (art. 3851 § 1 k.c.). Postanowienia te wpływały w istotny

sposób na obowiązki kredytobiorców. Uwzględniając stanowisko powodów, którzy

świadomie zaakceptowali konsekwencje stwierdzenia nieważności umowy, Sąd

drugiej instancji, odmiennie niż Sąd Okręgowy, przyjął, że nie ma podstaw do

utrzymania umowy kredytu w mocy po usunięciu z niej klauzul abuzywnych.

Sąd drugiej instancji wskazał, że wobec skutecznego podniesienia przez

pozwanego zarzutu potrącenia dokonał stosownego rozliczenia między stronami, na

skutek czego nie było podstaw do uwzględnienia powództwa w zakresie dotyczącym

żądania zapłaty. W konsekwencji oddalił apelację powodów w tym zakresie.

Pozwany zaskarżył powyższy wyrok w całości a w skardze kasacyjnej zarzucił

naruszenie:

1) art. 3851 § 1, art. 3851 § 2 i art. 358 § 2 k.c. przez ich błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że bezskuteczność pewnych postanowień umownych

powoduje, iż umowa zawierająca nieuczciwe warunki powinna zostać uznana za

nieważną i nie ma podstaw zastąpienia nieuczciwego warunku przepisem prawa

krajowego o charakterze dyspozytywnym, jakim jest art. 358 § 2 k.c.;

2) art. 3851 § 1 i art. 3851 § 2 k.c. przez ich błędną wykładnię polegającą na

pominięciu, że celem dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) nie

jest unieważnianie wszystkich umów zawierających nieuczciwe warunki, lecz

zastąpienie formalnej równowagi między prawami i obowiązkami stron umowy

równowagą rzeczywistą.

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjna powodowie wnieśli m.in. o oddalenie

skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania przed Sądem Najwyższym, w tym

kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

II CSKP 1037/23

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zakresu zaskarżenia wyroku Sądu

Apelacyjnego wskazanego w skardze kasacyjnej stwierdzić należy, że

w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że jedną z przesłanek

dopuszczalności środka zaskarżenia (środka prawnego) jest interes prawny

w zaskarżeniu. Dla jego powstania konieczne jest istnienie stanu pokrzywdzenia

orzeczeniem (gravamen), który występuje, gdy zaskarżone orzeczenie narusza

interesy skarżącego (zob. m.in.: uchwałę składu siedmiu sędziów SN

z 15 maja 2014 r., III CZP 88/13, OSNC 2014, nr 11, poz. 108, i postanowienia SN:

z 25 lutego 2015 r., V CSK 450/14; z 25 maja 2023 r., I CSK 528/23).

Pozwany nie ma interesu prawnego w zaskarżeniu wyroku Sądu

Apelacyjnego w części, w jakiej Sąd ten oddalił apelację powodów i tym samym nie

zasądził dochodzonej w pozwie kwoty (pkt 2). W tym zakresie orzeczenie jest

korzystne skarżącego. W konsekwencji na podstawie art. 3986 § 2 i 3 k.p.c. należało

odrzucić skargę kasacyjną pozwanego w części dotyczącej pkt 2 wyroku Sądu

Apelacyjnego jako niedopuszczalną (zob. wyrok SN z dnia 2 lipca 2015 r.,

V CSK 421/14).

W pozostałej części skarga kasacyjna podlegała oddaleniu.

Problematyka przedstawiona w zarzutach skargi była wielokrotnie

i wszechstronnie rozważana w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego

w kontekście zbliżonych stanów faktycznych, a skarżący nie przedstawił argumentów,

które uzasadniałyby odejście od wypracowanych w judykaturze rozwiązań.

Bezzasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnych wynika

w szczególności z uchwały składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), w której przyjęto

m.in., że w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

W uchwale tej Sąd Najwyższy stwierdził ponadto, że w razie niemożliwości ustalenia

II CSKP 1037/23

5

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Na podstawie

art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała ta ma moc

zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie.

Powyższa uchwała potwierdziła wcześniejsze orzecznictwo Sądu

Najwyższego, w którym przyjęto, że nie ma możliwości wypełnienia luki w umowie,

powstałej na skutek usunięcia z niej klauzuli przeliczeniowej (art. 3851 § 1 k.c.), przez

odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu walutowego przewidzianego

w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby wyliczeń średniego kursu NBP. Sąd

Najwyższy, odwołując się do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, wyjaśnił, że nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień

niedozwolonych innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut

stosowanego przez Narodowy Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez

sąd stałaby w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż

przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej

umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej

odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów

o niedozwolonych postanowieniach umownych. Obecnie nie budzi już także

wątpliwości, że stwierdzenie nieważności umowy kredytowej mieści się w zakresie

sankcji, jaką dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez

przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych (zob. wyroki SN:

z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 52;

z 27 czerwca 2024 r., II CSKP 514/23, i wskazywane tam orzecznictwo TSUE).

Ponadto podnieść należy, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej,

analizując dopuszczalność dokonywania wykładni umowy na podstawie art. 65 k.c.

w celu utrzymania jej w mocy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych, wyjaśnił, że

art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na

przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku

umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej

dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego

charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron (zob. wyrok

z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P. i B.P. przeciwko „A.” S.A.). Koresponduje

II CSKP 1037/23

6

z powyższym stanowisko Sądu Najwyższego, że nie można dokonać wykładni

umowy kredytu na podstawie art. 65 § 2 k.c., już po usunięciu z niej postanowień

abuzywnych. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest

odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem ryzykiem dalszego

pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła

niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego

pominięciem (zob. wyrok SN z 20 czerwca 2024 r., II CSKP 637/23).

Z tych przyczyn, na podstawie art. 3986 § 2 i 3, 39814 i 98 § 1 i 3 w zw.

z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przy

uwzględnieniu § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. Suma zwrotu kosztów została

rozdzielona na powodów w częściach równych zgodnie z uchwałą Sądu

Najwyższego z 16 listopada 2023 r., III CZP 54/23 (OSNC 2024, nr 6, poz. 57).

Maciej Kowalski

Krzysztof Grzesiowski

Marcin Łochowski

(a.z.)

[SOP]