Bank nie mógł zatrzymać kapitału kredytu frankowego. SN uchylił wyrok w sprawie A.W.

II CSKP 1043/24

2

Wyrokiem z 9 marca 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek apelacji

pozwanego i powodów, w punkcie I zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie

z 24 stycznia 2022 r. częściowo w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę

odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 704 482,62 zł za okres od 23 lutego

2022 r. do dnia zapłaty, w punkcie II uwzględnił podniesiony przez pozwanego zarzut

zatrzymania i ustalił, że zapłata zasądzonej na rzecz powodów przez Sąd Okręgowy

kwoty nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem przez powodów na rzecz

pozwanego kwoty 1 200 000 zł, w punkcie III oddalił apelację powodów w całości

i apelację pozwanego w pozostałej części, a w punkcie IV rozstrzygnął o kosztach

postępowania apelacyjnego.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że 13 września 2007 r. powodowie zawarli

z pozwanym umowę kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego w wysokości

1 050 000 zł. Aneksem z 12 września 2008 r. strony podwyższyły kwotę kredytu do

1 200 000 zł. Wypłacona w złotych kwota kredytu miała zostać przeliczona na franki

według kursu kupna franka szwajcarskiego zgodnie z tabelą kursów walut obcych

obowiązującą w banku w dniu uruchomienia kredytu (§ 2 ust. 2). Na podstawie

§ 7 ust. 1 umowy kredytobiorcy zobowiązali się spłacić kwotę kredytu w złotych

polskich z zastosowaniem kursu sprzedaży franka szwajcarskiego obowiązującego

w dniu płatności raty kredytu zgodnie z tabelą kursów walut obcych pozwanego.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał za abuzywne

postanowienia umowy przyznające bankowi możliwość jednostronnego wpływania

na wysokość zobowiązania kredytobiorców. Uznanie tych postanowień

za niedozwolone doprowadziło – zdaniem Sądu – do sytuacji, w której umowa

nie może być wykonywana w pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy uwzględnił żądanie zwrotu nienależnie świadczonych

pozwanemu kwot na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu,

zasądzając odsetki ustawowe za opóźnienie od 15 grudnia 2021 r., tj. od dnia

następnego po doręczeniu pozwanemu oświadczenia powodów, w którym należycie

poinformowani o skutkach nieważności umowy powodowie zażądali jej

unieważnienia.

II CSKP 1043/24

3

Rozpoznając apelacje obu stron, Sąd drugiej instancji w znacznym stopniu

podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy, w części dokonał

jednak odmiennej oceny prawnej. Zdaniem Sądu Apelacyjnego nieważność umowy

była konsekwencją nie tyle abuzywności postanowień zawierających odesłania

do tabel kursowych banku, na podstawie których bank jednostronnie kształtował

rozmiar świadczenia kredytobiorców, ale raczej bezskuteczności abuzywnych

postanowień wprowadzających do umowy nieograniczone ryzyko kursowe i braku

dostatecznego pouczenia konsumentów o tym ryzyku wynikającym z powiązania

świadczeń w złotych polskich z walutą obcą. W ślad za Sądem Okręgowym Sąd

ad quem uznał, że wyeliminowanie z umowy abuzywnych klauzul określających

główne świadczenia stron powoduje, że umowa nie może dalej wiązać.

Sąd drugiej instancji podzielił ocenę Sądu Okręgowego co do momentu,

od którego należy naliczać odsetki ustawowe za opóźnienie w zwrocie przez bank

nienależnych świadczeń. Według Sądu Apelacyjnego dopiero od dnia następującego

po oświadczeniu przez konsumenta, należycie poinformowanego o konsekwencjach

prawnych nieważności umowy, pozwany może popaść w opóźnienie ze zwrotem

świadczeń. W niniejszej sprawie bank otrzymał przedmiotowe oświadczenie

14 grudnia 2021 r., dlatego Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu pierwszej

instancji, że odsetki ustawowe za opóźnienie należało zasądzić od 15 grudnia

2021 r. Konsekwencją tego stanowiska było oddalenie apelacji powodów.

Sąd Apelacyjny uwzględnił jednak podniesiony przez pozwanego zarzut

zatrzymania kwoty stanowiącej równowartość wypłaconego powodom kapitału,

wskazując, że umowa kredytu ma charakter wzajemny. Stwierdził, że wobec

podniesienia tego zarzutu nie można uznać, iż pozwany opóźniał się ze zwrotem

nienależnych świadczeń. Mając na względzie, że oświadczenie pozwanego

o skorzystaniu z prawa zatrzymania zostało doręczone powodom 22 lutego 2022 r.,

Sąd drugiej instancji uznał, że poczynając od 23 lutego 2022 r. żądanie powodów

zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie było bezzasadne.

Powodowie wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

zaskarżając wyrok w części, tj. w punkcie I, II oraz III w części, w jakiej oddalono

apelację powodów. W skardze zarzucili naruszenie:

II CSKP 1043/24

4

1) art. 410 § 1 w zw. z art. 405 w zw. z art. 455 w zw. z art. 385 § 1 i 2 k.c.,

art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez błędne określenie daty

wymagalności roszczeń powodów, co doprowadziło do nieprawidłowego

rozstrzygnięcia o odsetkach ustawowych za opóźnienie;

2) art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw.

z art. 117, 118, 120, 123 i 124 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 5 ust. 3 ustawy

z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych

ustaw przez oddalenie zgłoszonego przez powodów zarzutu przedawnienia

roszczenia pozwanego, co doprowadziło do uwzględnienia zarzutu zatrzymania

podniesionego przez bank;

3) art. 69 Prawa bankowego w zw. z art. 487, 488, 490, 491 k.c. w zw.

z art. 496 i 497 k.c. przez uznanie umowy kredytu za wzajemną i uwzględnienie

zarzutu zatrzymania;

4) art. 5 k.c. przez pozbawienie powodów prawa do świadczenia odsetkowego

wywołanego przewlekłym prowadzeniem postępowania przez pozwanego i Sądy obu

instancji oraz uznanie, że odebranie od powodów oświadczenia co do świadomości

konsekwencji uznania umowy za nieważną było podyktowane „troską” o ich interesy.

Powodowie wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej

części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

wyroku w zaskarżonej części oraz orzeczenie w tym zakresie co do istoty sprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł m.in. o jej oddalenie oraz

o zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego według

norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga okazała się uzasadniona, choć ocena ta nie dotyczy wszystkich jej

zarzutów.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do kwestii wymagalności roszczenia

konsumenta o zwrot nienależnych świadczeń spełnionych na rzecz banku, należy

wskazać, że roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter

bezterminowy, zaś termin wykonania zobowiązania z tego tytułu wyznacza się

II CSKP 1043/24

5

na podstawie art. 455 k.c. – świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie

po wezwaniu skierowanym przez zubożonego. Mimo że klauzula abuzywna

nie wywołuje wobec konsumenta żadnych skutków prawnych, co sąd ma obowiązek

uwzględnić z urzędu, a świadczenia spełnione na podstawie takiej klauzuli

są nienależne i podlegają zwrotowi, to jednak konsument, mając świadomość

niewiążącego charakteru niedozwolonego postanowienia, może wyrazić następczo

„świadomą, wyraźną i wolną” zgodę na związanie tym postanowieniem. W związku

z tym przyjmuje się niekiedy, że do postawienia roszczenia konsumenta o zwrot

świadczeń w stan wymagalności niezbędne jest złożenie przezeń oświadczenia,

z którego wynikać będzie rezygnacja z prawa do potwierdzenia związania

niedozwolonym postanowieniem.

Choć orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz TSUE w przedmiocie formy

i okoliczności, w których oświadczenie takie może być złożone, podlegało ewolucji,

przyjmuje się obecnie, że konsument może wyrazić wolę braku związania

niedozwolonym postanowieniem umownym przez każde zachowanie, które ujawnia

ją w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). W praktyce taka wola konsumenta jest

wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których

konsument dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli

i – ewentualnie – z nieważności umowy, jeżeli nieważność taka jest skutkiem

abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania

do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny sposób,

z którego będzie wynikała wola konsumenta powołania się na niedozwolony

charakter postanowień (zob. m.in. uchwałę z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, oraz

wyrok SN z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23). Za wezwanie takie może też zostać

uznany pozew o zapłatę odpowiednich kwot tytułem zwrotu uiszczonych nienależnie

rat kredytu.

Mając na uwadze powyższe założenia, należy uznać, że w niniejszej sprawie

Sąd drugiej instancji nieprawidłowo oddalił powództwo co do odsetek ustawowych

za opóźnienie w zwrocie nienależnych świadczeń za okres przed 15 grudnia 2021 r.

Oznacza to, że zarzut nr 1 należało uznać za zasadny.

II CSKP 1043/24

6

Odnosząc się w drugiej kolejności do możliwości skorzystania przez bank

z zarzutu zatrzymania, należy wskazać, że w uchwale składu siedmiu sędziów

z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98), Sąd Najwyższy

stwierdził wprost, iż w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego

na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje

prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. art. 497 k.c. Sąd Najwyższy

w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela stanowisko zajęte

w tej uchwale, co oznacza, że powołanie się przez bank na prawo zatrzymania

w niniejszej sprawie nie było możliwe. Podstawowym argumentem na rzecz tej tezy

jest to, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, a prawo zatrzymania

na podstawie art. 497 w zw. z art. 496 k.c. przysługuje wyłącznie w razie nieważności

lub rozwiązania umowy wzajemnej.

Jedynie na marginesie należy wskazać, że wykluczenie możliwości

powoływania się przez bank na prawo zatrzymania w okolicznościach niniejszej

sprawy pozostaje w zgodzie ze stanowiskiem zajętym w postanowieniu Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 maja 2024 r., C-424/22, w którym uznał on,

że art. 6 ust. 1 oraz art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się

przez instytucję bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem

żądającym stwierdzenia nieważności umowy kredytu hipotecznego. Wymieniona

dyrektywa nie stanowi wprawdzie bezpośrednio podstawy uregulowania stosunku

prawnego stron, jednak należy preferować taki rezultat interpretacji prawa polskiego,

który jest zgodny z dyrektywą, o ile osiągnięcie tego rezultatu jest możliwe w ramach

ogólnie przyjętych metod wykładni. Wykładnia wynikająca z uchwały składu siedmiu

sędziów SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, dowiodła istnienia takiej możliwości.

Zarzut nr 3 należało zatem uznać za zasadny.

Wniosek, że pozwany nie mógł skutecznie podnieść zarzutu zatrzymania,

determinuje również rozstrzygnięcie co do odsetek ustawowych za opóźnienie.

Skoro pozwany nie mógł skutecznie podnieść zarzutu zatrzymania, nie można uznać

– wbrew temu, co twierdzi Sąd drugiej instancji – by w efekcie zgłoszenia tego

zarzutu powodom 22 lutego 2022 r. doszło do wstrzymania naliczania odsetek

ustawowych za opóźnienie.

II CSKP 1043/24

7

Powołując się w ramach zarzutu nr 2 na przedawnienie roszczenia banku

o zwrot wypłaconej nienależnie kwoty kapitału, skarżący starają się w rzeczywistości

podważyć rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji w zakresie uwzględnienia prawa

zatrzymania podniesionego przez bank. Przesądzenie, że pozwany nie mógł

skutecznie skorzystać z uprawnienia, o którym mowa w art. 496 k.c., wyłącza

konieczność wypowiadania się przez Sąd Najwyższy w przedmiocie zasadności tego

zarzutu.

Na uwzględnienie nie zasługiwał natomiast zarzut naruszenia art. 5 k.c.

(zarzut nr 4). W istocie skarżący próbują wykazać, że Sądy obu instancji, wymagając

złożenia przez dostatecznie poinformowanego konsumenta oświadczenia o tym,

że jest świadomy konsekwencji uznania umowy za nieważną, prowokowały zwłokę

banku w zwrocie nienależnego świadczenia i – w konsekwencji – pozbawiły

konsumenta odsetek ustawowych za opóźnienie za okres przed złożeniem

przedmiotowego oświadczenia. Choć nie sposób odmówić skarżącym racji

w zakresie, w jakim dostrzegają oni negatywne konsekwencje przyjmowania poglądu

o konieczności odebrania od konsumenta przedmiotowego oświadczenia, nie można

uznać, by Sądy meriti naruszyły w ten sposób art. 5 k.c. Przepis ten skierowany jest

do podmiotów prawa cywilnego, którym przysługuje prawo podmiotowe. Zasad

współżycia społecznego przy wykonywaniu prawa podmiotowego nie mogą

natomiast naruszyć organy ochrony prawnej, gdyż takie prawa tym organom nie

przysługują. Sądowi drugiej instancji nie przysługiwało żadne prawo podmiotowe,

z którego miałby korzystać w sposób sprzeczny z jego społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem czy z zasadami współżycia społecznego.

Mimo zgłoszonego przez powodów wniosku o orzeczenie reformatoryjne, jego

wydanie przez Sąd Najwyższy nie było w warunkach sprawy możliwe z uwagi

na niepoczynienie przez Sądy meriti koniecznych do tego ustaleń faktycznych,

do których dokonywania – w świetle art. 39813 § 2 k.p.c. – Sąd Najwyższy nie jest

co do zasady uprawniony. Wobec przesądzenia, że do postawienia roszczenia

kredytobiorców w stan wymagalności nie było potrzebne odebranie szczególnego

oświadczenia w zakresie ich świadomości co do konsekwencji uznania umowy

za nieważną, konieczne jest jednoznaczne ustalenie dat doręczeń pism, w których

powodowie wezwali pozwanego do uiszczenia odpowiednich kwot, a na tej

II CSKP 1043/24

8

podstawie ustalenie terminu spełnienia świadczenia (art. 455 k.c.) oraz –

następującego po jego upływie – stanu opóźnienia, ze skutkiem powstania

roszczenia o zapłatę odsetek (art. 481 k.c.).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

w odpowiednim zakresie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu w Warszawie na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., pozostawiając

mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Beata Janiszewska Marcin Krajewski Agnieszka Jurkowska-Chocyk

(E.M.)

[SOP]