Bank nie mógł zatrzymać zwrotu kredytu frankowego. SN uchylił wyrok w sprawie odsetek

II CSKP 106/25

2

Wyrokiem z 12 września 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek

apelacji pozwanego i powodów, w punkcie I zmienił wyrok Sądu Okręgowego

w Warszawie z 9 lipca 2020 r., nadając mu nowa treść, zgodnie z którą: ustalił

nieważność umowy kredytu zawartej przez powodów i poprzednika prawnego

pozwanego (punkt 1), zasądził 205 897,39 zł oraz 102 854,62 franków szwajcarskich

z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 4 marca 2022 r. do 9 sierpnia 2022 r.

(punkt 2), zastrzegł, że spełnienie świadczenia przez pozwanego jest uzależnione od

jednoczesnej zapłaty 840 000 zł tytułem zwrotu wypłaconego powodom przez bank

kapitału (punkt 3), zaś w pozostałym zakresie powództwo oddalił (punkt 4)

i rozstrzygnął o kosztach postępowania pierwszoinstancyjnego (punkt 5). W punkcie

II wyroku z 12 września 2022 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powodów

w pozostałej części, w punkcie III oddalił apelację pozwanego w pozostałej części,

a w punkcie IV rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd I instancji ustalił, że 30 maja 2007 r. powodowie zawarli z poprzednikiem

prawnym pozwanego umowę kredytu, określonego przez Sąd jako „denominowany”

we franku szwajcarskim, w wysokości 640 000 zł. Aneksem z 12 lipca 2007 r. strony

umowy podwyższyły kwotę kredytu do 840 000 zł. Wypłacona w złotych kwota

kredytu miała zostać przeliczona na franki według kursu kupna franka

szwajcarskiego zgodnie z tabelą kursów walut obcych obowiązującą w banku w dniu

wykorzystania kredytu (§ 2 ust. 2). W § 9 ust. 2 umowy wskazano, że spłata rat

wyrażonych we franku szwajcarskim dokonywana jest w złotych po uprzednim ich

przeliczeniu według kursu sprzedaży walut obowiązującego w banku w dniu spłaty.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji uznał postanowienia

umowy przyznające bankowi możliwość jednostronnego wpływania na wysokość

zobowiązania kredytobiorców za abuzywne. Uznanie tych postanowień za

niedozwolone nie prowadziło jednak – zdaniem Sądu – do sytuacji, w której umowa

nie mogłaby być wykonywana w pozostałym zakresie, w związku z czym Sąd oddalił

wniesione w sprawie powództwo główne o ustalenie nieważności umowy i zapłatę.

Dokonując, w ramach roszczenia ewentualnego, rozliczeń na podstawie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, Sąd I instancji zasądził na rzecz

II CSKP 106/25

3

powodów 43 043,24 zł, stanowiące równowartość nadpłaconych rat, z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od 3 lipca 2017 r. (daty wniesienia pozwu) do dnia zapłaty

oraz 38 266,25 franków szwajcarskich z odsetkami ustawowymi za opóźnienie

od 2 listopada 2019 r. (po upływie 7 dni od doręczenia pozwanemu wezwania do

zapłaty) do dnia zapłaty.

Sąd II instancji w znacznym stopniu podzielił ustalenia faktyczne dokonane

przez Sąd Okręgowy. Podzielił również stanowisko co do abuzywności klauzul

przyznających bankowi możliwość jednostronnego wpływania na wysokość

zobowiązania kredytobiorców, odmiennie ocenił natomiast skutki wyeliminowania

tych klauzul z umowy. Zdaniem Sądu II instancji wyeliminowanie ryzyka kursowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej

i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze. To z kolei oznacza, że po wyeliminowaniu

klauzul abuzywnych utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie

jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością.

Na podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. Sąd II instancji zasądził na

rzecz powódki kwoty świadczone pozwanemu nienależnie w wykonaniu nieważnej

umowy. Odmiennie niż Sąd I instancji Sąd Apelacyjny uznał, że odsetki za

opóźnienie w zwrocie nienależnych świadczeń należy zasądzić dopiero od daty

złożenia przez powodów oświadczenia, że są świadomi konsekwencji

„unieważnienia” umowy, po odpowiednim pouczeniu przez Sąd II instancji, tj. od

4 marca 2022 r. (po upływie 14-dniowego terminu od otrzymania przez pozwanego

oświadczenia powodów). Ponadto, uznając, że umowa kredytu jest umową

wzajemną, Sąd Apelacyjny uwzględnił podniesiony przez pozwanego na rozprawie

10 sierpnia 2022 r. zarzut zatrzymania kwoty stanowiącej równowartość wypłaconej

powodom kwoty kredytu, której zwrotu bank może żądać od powodów tytułem

bezpodstawnego wzbogacenia. W konsekwencji jako datę końcową naliczania

odsetek ustawowych za opóźnienie w zwrocie powodom nienależnych świadczeń

Sąd Apelacyjny wskazał 9 sierpnia 2022 r.

II CSKP 106/25

4

Powodowie wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

zaskarżając wyrok w części, tj. w pkt. I ppkt 3 i 4 oraz w pkt. II. W skardze zarzucili

naruszenie:

1) art. 58 § 1 i 2 w zw. z art. 3531 i art. 3851 k.c. przez dokonanie oceny klauzul

przeliczeniowych i ważności umowy kredytu przy zastosowaniu przepisów

dotyczących niedozwolonych postanowień umownych, podczas gdy umowa była

sprzeczna z naturą stosunku i zasadami współżycia społecznego;

2) art. 3851 k.c. przez przyjęcie, że do stwierdzenia abuzywności

postanowienia konieczne jest uprzednie złożenie przez konsumenta oświadczenia

co do tego, że jest świadomy, jakie skutki wywołuje uznanie postanowienia za

niedozwolone;

3) art. 3851 k.c. przez przyjęcie, że konsument może złożyć oświadczenie

o świadomości skutków uznania postanowienia za niedozwolone dopiero po

pouczeniu go przez sąd o tych skutkach, mimo że powodowie wykonują zawody

prawnicze i wnosząc w pozwie o uznanie umowy za nieważną, godzili się na wszelkie

konsekwencje z tym związane;

4) art. 3851 k.c. przez przyjęcie, że konsument wykonujący zawód prawniczy

może złożyć oświadczenie o świadomości skutków uznania postanowienia za

niedozwolone dopiero po pouczeniu go o tych skutkach;

5) art. 455 k.c. przez przyjęcie, że wymagalność świadczenia powodów należy

powiązać z oświadczeniem o akceptacji skutków uznania za abuzywne postanowień

umowy, mimo że pozwany pozostawał w opóźnieniu co najmniej od dnia wniesienia

pozwu;

6) art. 481 § 1 k.c. przez uznanie, że uprawnienie powoda do domagania się

odsetek ustawowych za opóźnienie powstało dopiero po upływie 14 dni od dnia

doręczenia pozwanemu oświadczenia o akceptacji skutków uznania za abuzywne

postanowień umowy, podczas gdy pozwany pozostawał w opóźnieniu w zwrocie

nienależnego świadczenia co najmniej od dnia wniesienia pozwu;

II CSKP 106/25

5

7) art. 69 Prawa bankowego w zw. z art. 487 § 2 k.c. przez przyjęcie, że umowa

kredytu jest umową wzajemną, podczas gdy w umowie nie występuje

ekwiwalentność świadczeń;

8) art. 120 § 1 w zw. z art. 455 w zw. z art. 117 § 21 k.c. przez przyjęcie, że

termin przedawnienia roszczenia przedsiębiorcy może rozpocząć bieg dopiero od

dnia złożenia przez konsumenta oświadczenia co do świadomości skutków uznania

umowy za nieważną, podczas gdy składanie takiego oświadczenia nie jest konieczne,

co oznacza, że roszczenie pozwanego jest przedawnione;

9) art. 496 w zw. z art. 497 k.c. przez przyjęcie, że pozwany jest uprawniony

do skorzystania z prawa zatrzymania, podczas gdy umowa kredytu nie jest umową

wzajemną, a roszczenie pozwanego jest przedawnione.

Powodowie wnieśli o uchylenie pkt. II oraz pkt. I ppkt 3 i 4 zaskarżonego

wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji pozwanego również

co do odsetek ustawowych za opóźnienie od zasądzonych kwot za okres od dnia

wniesienia pozwu do 3 marca 2022 r. oraz od 10 sierpnia 2022 r. do dnia zapłaty,

a także co do zastrzeżenia na rzecz pozwanego prawa zatrzymania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł m.in. o jej oddalenie oraz

o zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego według

norm przepisanych

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi dotyczą w istocie dwóch kwestii: wymagalności roszczenia

konsumenta o zwrot nienależnych świadczeń (zarzuty nr 1-6) oraz możliwości

skorzystania przez bank z zarzutu zatrzymania (zarzuty nr 7-9). Skarga okazała się

uzasadniona, choć nie dotyczy to wszystkich jej zarzutów.

Formułując zarzut nr 1, z którego wynika, że uznanie umowy za nieważną na

podstawie art. 58 § 1 i 2 k.c. wyklucza stosowanie przepisów o niedozwolonych

postanowieniach umownych, skarżący dążą do wykazania, iż niepotrzebne było

odbieranie od nich oświadczenia co do świadomości skutków uznania umowy za

nieważną. Ma to w rzeczywistości prowadzić do wykazania, że Sąd II instancji

nieprawidłowo uzależnił od tego oświadczenia wymagalność przysługującego

II CSKP 106/25

6

skarżącym roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia, gdyż złożenie

oświadczenia jest bez znaczenia dla zastosowania sankcji nieważności umowy

zgodnie z przepisami ogólnymi.

Odnosząc się do tej kwestii, należy wskazać, że zgodnie z art. 58 § 1 k.c.

czynność prawna sprzeczna z ustawą jest nieważna, chyba że właściwy przepis

przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień

czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. W ocenie Sądu

Najwyższego za inny przepis w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. może być uznany także

art. 3851 k.c. Oznacza to, że postanowienie wykraczające poza granice swobody

umów w rozumieniu art. 3531 k.c., które z tej przyczyny może być jednocześnie

zakwalifikowane jako niedozwolone postanowienie umowne, nie jest bezwzględnie

nieważne, ale nie wiąże konsumenta w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

(tak SN w uchwale z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, OSNC 2022, nr 11, poz. 109).

Zarzut nr 1 należało zatem uznać za bezzasadny.

Odnosząc się do zarzutów nr 2-6, również dotyczących chwili wymagalności

roszczenia konsumenta o zwrot nienależnych świadczeń, trzeba wspomnieć, że

roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter bezterminowy, zaś

termin spełnienia świadczenia wyznacza się na podstawie art. 455 k.c.

– powinno być ono spełnione niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez

zubożonego. Mimo że klauzula abuzywna nie wywołuje wobec konsumenta żadnych

skutków prawnych, co sąd ma obowiązek uwzględnić z urzędu, a świadczenia

spełnione na podstawie takiej klauzuli są nienależne i podlegają zwrotowi, to jednak

konsument, mając świadomość niewiążącego charakteru niedozwolonego

postanowienia, może wyrazić następczo „świadomą, wyraźną i wolną” zgodę na

związanie tym postanowieniem. W związku z tym przyjmuje się niekiedy, że do

postawienia roszczenia konsumenta o zwrot świadczeń w stan wymagalności

niezbędne jest złożenie przezeń oświadczenia, z którego wynikać będzie rezygnacja

z prawa do potwierdzenia związania niedozwolonym postanowieniem.

Choć orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz TSUE w przedmiocie formy

i okoliczności, w których oświadczenie takie może być złożone, podlegało ewolucji,

przyjmuje się obecnie, że konsument może wyrazić wolę braku związania

II CSKP 106/25

7

niedozwolonym postanowieniem umownym przez każde zachowanie, które ujawnia

ją w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). W praktyce taka wola konsumenta jest

wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których

konsument dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli

i – ewentualnie – z nieważności umowy, jeżeli nieważność taka jest skutkiem

abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania

do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny sposób,

z którego będzie wynikała wola konsumenta powołania się na niedozwolony

charakter postanowień (zob. m.in. uchwałę z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, oraz

wyrok SN z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23). Za wezwanie takie może też zostać

uznany pozew o zapłatę odpowiednich kwot tytułem zwrotu uiszczonych nienależnie

rat kredytu.

Mając na uwadze powyższe założenia, należy uznać, że w niniejszej sprawie

Sąd II instancji nieprawidłowo oddalił powództwo co do odsetek ustawowych za

opóźnienie w zwrocie nienależnych świadczeń za okres przed 4 marca 2022 r.

Oznacza to, że zarzuty nr 2-6 należało uznać za zasadne.

W odniesieniu do zarzutu dotyczącego uwzględnienia przez Sąd II instancji

zarzutu zatrzymania, należy wskazać, że w uchwale składu siedmiu sędziów

z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98), Sąd Najwyższy

stwierdził wprost, iż w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego

na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje

prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. art. 497 k.c. Sąd Najwyższy

w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela stanowisko zajęte w tej

uchwale, co oznacza, że powołanie się przez bank na prawo zatrzymania w niniejszej

sprawie nie było możliwe. Podstawowym argumentem na rzecz tej tezy jest to, że

umowa kredytu nie jest umową wzajemną, a prawo zatrzymania na podstawie

art. 497 w zw. z art. 496 k.c. przysługuje wyłącznie w razie nieważności lub

rozwiązania umowy wzajemnej.

Jedynie na marginesie należy wskazać, że wykluczenie możliwości

powoływania się przez bank na prawo zatrzymania w okolicznościach niniejszej

sprawy pozostaje w zgodzie ze stanowiskiem zajętym w postanowieniu Trybunału

II CSKP 106/25

8

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 maja 2024 r., C-424/22, w którym uznał on, że

art. 6 ust. 1 oraz art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się

przez instytucję bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem

żądającym stwierdzenia nieważności umowy kredytu hipotecznego. Wymieniona

dyrektywa nie stanowi wprawdzie bezpośrednio podstawy uregulowania stosunku

prawnego stron, jednak należy preferować taki rezultat interpretacji prawa polskiego,

który jest zgodny z dyrektywą, o ile osiągnięcie tego rezultatu jest możliwe w ramach

ogólnie przyjętych metod wykładni. Wykładnia wynikająca z uchwały składu siedmiu

sędziów SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, dowiodła istnienia takiej możliwości.

Zarzuty nr 7 i 9 należało zatem uznać za zasadne.

Wobec przesądzenia, że bankowi nie przysługuje zarzut zatrzymania co do

zasady, bezprzedmiotowa byłaby ocena zasadności zarzutu nr 8, przez który

skarżący starają się wykazać, że roszczenie banku o zwrot nienależnego

świadczenia było przedawnione.

Przyjęcie, że pozwany nie mógł skutecznie podnieść zarzutu zatrzymania

determinuje również rozstrzygnięcie w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie.

Skoro pozwany nie mógł skutecznie podnieść zarzutu zatrzymania, nie można uznać

– wbrew temu, co twierdzi Sąd II instancji – by w efekcie jego zgłoszenia 10 sierpnia

2022 r. doszło do wstrzymania naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie.

Mimo zgłoszonego przez powodów wniosku o orzeczenie reformatoryjne, jego

wydanie przez Sąd Najwyższy nie było w warunkach sprawy możliwe z uwagi na

niepoczynienie przez Sądy meriti koniecznych do tego ustaleń faktycznych, do

których dokonywania – w świetle art. 39813 § 2 k.p.c. – Sąd Najwyższy nie jest co do

zasady uprawniony. Wobec przesądzenia, że do postawienia roszczenia

kredytobiorców w stan wymagalności nie było potrzebne odebranie szczególnego

oświadczenia w zakresie ich świadomości co do konsekwencji uznania umowy za

nieważną, konieczne jest jednoznaczne ustalenie dat doręczeń pism, w których

powodowie wezwali pozwanego do uiszczenia odpowiednich kwot.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

w odpowiednim zakresie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

II CSKP 106/25

9

Apelacyjnemu w Warszawie na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., pozostawiając mu

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Adam Doliwa

Marcin Krajewski

Kamil Zaradkiewicz

(E.M.)

[SOP]