Syndyk upadłego banku przegrał spór o zwrot rat kredytu frankowego

II CSKP 1118/23

2

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 23 lutego 2022 r. oddalił apelację

pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z 25 maja 2020 r.,

którym zasądzono od pozwanego Bank spółki akcyjnej w W.

na rzecz powodów I.B. i A.B. 121 645,96 zł wraz z bliżej określonymi odsetkami za

opóźnienie.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

z których wynikało, że strony łączyła umowa kredytu hipotecznego zawarta 14 maja

2007 r., na mocy której bank udzielił kredytobiorcom kredytu w wysokości

516 179,62 zł indeksowanego kursem franka szwajcarskiego (CHF). Z umowy

wynikało, że w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych

środków będzie przeliczana na CHF według kursu kupna walut, określonego

w sporządzanej przez pozwanego tabeli kursów, obowiązującego w dniu

uruchomienia środków. Wysokość raty miała być natomiast ustalana jako

równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF po jej przeliczeniu według kursu

sprzedaży walut określonego w tabeli kursów obowiązującego w dniu spłaty. Tabela

kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut

sporządzana była przez pozwanego na podstawie kursów obowiązujących na rynku

międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez

NBP.

Powodowie jako kredytobiorcy nie zostali poinformowani w jaki sposób bank

ustala kurs franka szwajcarskiego; nie przyznano im również żadnych mechanizmów

pozwalających na ich kontrolę, czy też weryfikację. Nie mieli również możliwości

negocjowania warunków umowy. Zawierając umowę powodowie oświadczyli,

że są świadomi ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty

indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptują

to ryzyko.

Powodom bank wypłacił łącznie 516 179,62 zł. Od zawarcia spornej umowy

do 31 sierpnia 2016 r. dokonali oni na rzecz pozwanego wpłat w łącznej wysokości

413 951,57 zł. Kredyt jest nadal spłacany.

II CSKP 1118/23

3

Pismem z 6 października 2016 r. powodowie wezwali pozwanego do zapłaty

121 645,96 zł stanowiącej równowartość bezpodstawnie pobranych kwot w związku

z występowaniem w przedmiotowej umowie niedozwolonych klauzul umownych

regulujących zasady indeksacji kredytu do CHF.

Sąd Apelacyjny zgodził się z Sądem pierwszej instancji, że powodowie

zawierali umowę jako konsumenci, sporne postanowienia nie były z nimi

indywidualnie uzgodnione, a przy tym nie zostały wyrażone w sposób jednoznaczny

- prostym i zrozumiałym językiem. Przyjął, że zawarte w umowie kredytu klauzule

indeksacyjne kształtowały ich prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami i rażąco naruszały ich interesy i w konsekwencji stanowią niedozwolone

postanowienie umowne (art. 3851 § 1 k.c.).

Sąd drugiej instancji nie podzielił natomiast stanowiska Sądu Okręgowego,

że po wyeliminowaniu ze spornej umowy kredytu klauzul abuzywnych pozostaje ona

w mocy jako umowa wyrażająca zobowiązanie w złotych bez indeksacji do CHF

z oprocentowaniem w oparciu o stawkę LIBOR 3M i stałą marże banku. Odwołując

się do aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego przyjął, że umowa ta nie

wywołuje skutków prawnych ab initio.

Wyjaśnił, że mając na względzie wskazane przez powodów ramy faktyczne

powództwa (zwłaszcza powołanie się na zamieszczenie w spornej umowie klauzul

abuzywnych), stosując prawo materialne uznał, że w związku z bezskutecznością

zawartej umowy powodowie mogą domagać się zwrotu w całości lub części - jako

świadczenia nienależnego, wpłaconych na rzecz banku kwot (art. 410 § 1 i 2

i art. 405 k.c.).

Odnosząc się do, podniesionego przez pozwanego w postępowaniu

apelacyjnym, zarzutu potrącenia i zatrzymania Sąd Apelacyjny stwierdził, że zarzuty

te, aby mogły zostać uwzględnione winny być również udowodnione co do wysokości.

Wyjaśnił, że pozwany nie przedstawił materiału procesowego, który umożliwiłby

Sądowi weryfikację, czy w ogóle przysługuje mu jeszcze jakieś roszczenie pieniężne

wobec powodów. Okoliczności sprawy i upływ czasu poddają bowiem w wątpliwość

twierdzenia banku.

II CSKP 1118/23

4

Bezsporne bank wypłacił powodom 516 179,62. Domagali się oni – jako

żądania głównego - zwrotu jedynie części kwoty, którą wpłacili pozwanemu

w związku z zawartą umową kredyty – ostatecznie 121 645,96 zł, a ponadto nadal

kredyt ten spłacają – regulując comiesięczne raty. Z zalegającej w aktach sprawy

opinii biegłego wynika przy tym, że na wskazaną w niej datę - 31 sierpnia 2017 r.,

a zatem ponad cztery lata przed chwilą orzekania, powodowie spłacili 413 951,57 zł,

a wysokość ich raty (w końcowym okresie objętym opinią) wynosiła ponad 4 000 zł

miesięcznie.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku pozwany zarzucił naruszenie:

1) art. 379 pkt 5 w zw. z art. 1562 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.; 2) art. 384 k.p.c.; 3) art.

321 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.; 4) art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2

dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawach nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”); 5) art. 3851 § 1, 3

i 4 k.c.; 6) art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z § 1 ust. 1, 6 ust. 1, 9 ust.

2 i 10 ust. 3 umowy; 7) art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. § 1 ust. 1, 6 ust. 1, 9 ust. 2 i 10 ust.

3 umowy w zw. z art. 3851 § 1 k.c.; 8) art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r.

Prawo bankowe (dalej "pr.bank.") i art. 65, 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13; 9) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w zw. z motywem

dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13; 10) art. 3851 § 1 i 2 i 58 § 3 k.c.; 11)

art. 498 § 1 i 2 w zw. z art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c. i 496 w zw. z art. 497 w zw.

art. 6 k.c.

Wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w całości ze zniesieniem

postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazanie sprawy w tym

zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie,

ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i orzeczenie przez Sąd

Najwyższy co do istoty sprawy przez zmianę wyroku i oddalenie powództwa

w całości.

W odpowiedzi na skargę kasacyjna powodowie wnieśli m.in. o oddalenie

skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych.

II CSKP 1118/23

5

Postanowieniem Sądu Najwyższego z 6 września 2023 r., postępowanie

kasacyjne, wobec ogłoszenia upadłości pozwanego, zostało zawieszone a następnie

podjęte z udziałem syndyka masy upadłości Bank spółki akcyjnej w W..

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu.

Nie można zgodzić się z pozwanym, że został pozbawiony możności obrony

swych praw w postępowaniu apelacyjnym co miało skutkować nieważnością

postępowania przed Sądem drugiej instancji (art. 379 pkt 5 w zw. z art. 1562

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.).

Artykuł 1562 k.p.c. może znaleźć zastosowanie wyłącznie wówczas,

gdy w sprawie została wyznaczona rozprawa, posiedzenie przygotowawcze lub inne

posiedzenie z udziałem stron. W badanej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca.

Ponadto, naruszenie art. 1562 k.p.c. nie prowadzi automatycznie

do nieważności postępowania. Ocena skutków naruszenia tego przepisu musi być

dokonywana w okolicznościach konkretnej sprawy, w szczególności przy

uwzględnieniu jej przedmiotu, powoływanych przez strony okoliczności faktycznych

oraz stanowisk stron w zakresie podstawy prawnej sporu. Wymaga również

uwzględnienia czy strony są reprezentowane przez zawodowych pełnomocników.

Ich udział w postępowaniu rzutuje bowiem na ocenę możliwości przewidywania

zmiany podstawy prawnej rozstrzygnięcia przez sąd w świetle ustalonych w sprawie

okoliczności faktycznych. Taka ewentualność powinna być brana pod uwagę przez

zawodowych pełnomocników stron, skoro utrwalone jest stanowisko judykatury,

że sąd rozpoznający sprawę nie jest związany podstawą prawną żądania wskazaną

przez powoda i ma obowiązek zastosowania właściwych przepisów prawa

materialnego w ustalonym stanie faktycznym sprawy (zob. wyrok SN z 31 stycznia

2025 r., II CSKP 2242/22).

Pozwany w postępowaniu apelacyjnym był reprezentowany przez

zawodowego pełnomocnika. Ponadto uszło uwadze skarżącego,

że z niezakwestionowanych przez Sąd Apelacyjny ustaleń wynika, iż powodowie

odwołali się w swoim stanowisku również do nieważności umowy kredytu

i oświadczyli, że takie rozwiązanie byłoby dla nich korzystne. Ponadto sam pozwany

II CSKP 1118/23

6

na etapie postępowania apelacyjnego dopuszczał możliwość, że Sąd odwoławczy

oceni sporną umowę jako nieważną, skoro uzależnił procesowy zarzut potrącenia

podniesiony w piśmie z 14 lutego 2022 r. (k. 493) od wystąpienia takiej okoliczności.

W tym świetle twierdzenia skarżącego, że przyjęcie przez Sąd drugiej instancji

odmiennej oceny skutków abuzywności spornych postanowień wykraczało poza

granice przewidywalności nie zasługują na uwzględnienie.

Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 321 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

oraz art. 384 k.p.c.

W świetle art. 321 § 1 k.p.c. zakaz orzekania ponad żądanie dotyczy bądź

samego żądania (petitum), bądź jego podstawy faktycznej (causa petendi). Granic

przedmiotu orzekania nie wyznacza natomiast kwalifikacja prawna żądania i do jej

określenia zastosowanie mają zasady da mihi factum dabo tibi ius oraz iura novit

curia. Sąd nie jest związany wskazaną w pozwie podstawą prawną roszczenia.

Powołanie takiej podstawy nie jest obowiązkowe, nawet wówczas, gdy strona jest

reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika (zob. np. wyroki SN

z 30 września 2016 r., I CSK 644/15, i z 7 października 2020 r., V CSK 603/18;

postanowienie SN z 20 maja 2015 r., I CZ 44/15).Oznacza to, że jeżeli z powołanych

w pozwie okoliczności faktycznych wynika, że roszczenie jest uzasadnione w całości

bądź w części, to należy je w takim zakresie uwzględnić, chociażby powód

nie wskazał podstawy prawnej albo przytoczona przez niego okazała się błędna

(zob. wyroki SN: z 14 kwietnia 2003 r., V CKN 115/01; z 16 września 2009 r.,

II CSK 189/09; z 23 lipca 2015 r., I CSK 549/14, z 25 czerwca 2015 r., V CSK 528/14,

i postanowienie SN z 29 lutego 2024 r., I CSK 1738/23).

Nie dochodzi do naruszenia art. 384 k.p.c., gdy sąd drugiej instancji –

w ramach kognicji wyznaczonej przez art. 378 § 2 i art. 382 k.p.c. – wskazał inną

podstawę prawną zasądzenia spornej należności, nawet gdyby była dla skarżącego

bardziej dolegliwa niż przyjęta przez sąd pierwszej instancji. Oceny w tej kwestii

dokonuje się przy tym przez pryzmat rozstrzygnięcia, a nie jego uzasadnienia

(zob. np. wyroki SN: z 12 października 2007 r., V CSK 261/0712, i z 19 stycznia

2024 r., II CSKP 36/23).

II CSKP 1118/23

7

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono już stanowisko, że oddalenie

apelacji pozwanego kredytodawcy od wyroku sądu pierwszej instancji, który zakładał,

że sporna umowa kredytu pozostanie w mocy i przyjęcie przez sąd odwoławczy,

że umowa ta upada w całości ze względu na abuzywność części jej postanowień

w sytuacji, w której powództwo nie obejmowało roszczenia o ustalenie lub zapłatę,

wywodzonego z zarzutu upadku umowy, a wyłącznie roszczenie o zapłatę przy

założeniu obowiązywania umowy, tyle że z pominięciem indeksacji (waloryzacji)

kredytu, nie prowadzi do naruszenia art. 321 § 1, art. 378 § 1 i art. 384 k.p.c.

(zob. postanowienie SN z 14 listopada 2024 r., I CSK 3137/23).

Problematyka przedstawiona w pozostałych zarzutach skargi dotyczących

naruszenia prawa materialnego była wielokrotnie i wszechstronnie rozważana

w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, w kontekście zbliżonych

stanów faktycznych, a skarżący nie przedstawił argumentów, które uzasadniałyby

odejście od wypracowanych w judykaturze rozwiązań.

Uzupełniająco podnieść należy, że prezentowane przez pozwanego

uzasadnienie podstaw skargi - w sposób niedopuszczalny, opiera się

na twierdzeniach, które pozostają w sprzeczności z ustaleniami faktycznymi

poczynionymi przez sąd drugiej instancji, a którymi to ustaleniami Sąd Najwyższy

w postępowaniu kasacyjnym jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.). Według ustaleń

Sądu meriti, wbrew stanowisku pozwanego, sporne postanowienia waloryzacyjne nie

były indywidulanie uzgodnione, a powodowie nie zostali szczegółowo poinformowani

o treści zawieranego stosunku prawnego.

Chybione są zarzuty oparte na założeniu, że możliwe jest wyodrębnienie

i dokonanie samodzielnej oceny klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadu

walutowego składających się łącznie na zawarte w spornej umowie klauzule

przeliczeniowe.

W judykaturze wyjaśniono już, że klauzula ryzyka walutowego nie może

funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron

celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji

bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego

i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji

II CSKP 1118/23

8

klauzule te, składające się na przyjęty w umowie kredytu mechanizm przeliczeniowy,

są ze sobą ściśle powiązane (zob. uzasadnienie uchwały całego składu Izby Cywilnej

SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118, i przywołane

tam orzecznictwo).

W analizowanej umowie występują obydwa rodzaje powyższych klauzul i Sąd

Apelacyjny prawidłowo dokonał ich oceny pod względem abuzywności, odwołując

się do przesłanek określonych w art. 3851 § 1 k.c.

Obecnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje stanowisko,

że klauzula indeksacyjna określa główne świadczenia stron. Za postanowienia

umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu

art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe

świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę.

Za takie uznawane są również postanowienia określane jako „klauzule ryzyka

walutowego”, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy - konsumenta ryzykiem

zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu

(zob. orzeczenia przytoczone w uzasadnieniu uchwały SN z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, oraz wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné

Rábai; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove;

z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in.; z 20 września 2018 r., C-51/17,

OTP Bank i OTP Faktoring; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai; z 3 października

2019 r., C-260/18, Dziubak).

Postanowienia określające główne świadczenia stron nie podlegają kontroli

pod kątem ich abuzywności pod warunkiem, że zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Takie rozwiązanie, wywodzące się z art. 4 ust.

2 dyrektywy 93/13, opiera się na założeniu, zgodnie z którym postanowienia

określające główne świadczenia stron zazwyczaj odzwierciedlają rzeczywistą wolę

konsumenta, gdyż do ich treści strony przywiązują z reguły największą wagę i zasada

ochrony konsumenta musi ustąpić ogólnej zasadzie autonomii woli obowiązującej

w prawie cywilnym. Wyłączenie spod kontroli nie może jednak obejmować

postanowień nietransparentnych, gdyż w ich przypadku konsument nie ma

II CSKP 1118/23

9

możliwości łatwej oceny rozmiarów swojego świadczenia i jego relacji do rozmiarów

świadczenia drugiej strony (zob. wyrok SN z 22 listopada 2023 r., II CSKP 184/23).

Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. W orzecznictwie

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśniono, że wymóg wyrażenia

warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa

przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego

odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym

mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by

konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria,

wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (zob. wyroki SN:

z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 149/24; z 6 grudnia 2024 r., II CSKP 827/23, i cytowane

tam orzeczenia TSUE). Innymi słowy umowa musi zawierać takie postanowienia,

które pozwalają ustalić treść stosunku zobowiązaniowego – w szczególności rozmiar

przyszłego świadczenia konsumenta przy wykorzystaniu zobiektywizowanych

kryteriów. Nie chodzi tu zatem wyłącznie o jednoznaczność językową umowy

(zob. m.in. wyrok SN z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22, i tam powołane

orzecznictwo).

Nie budzi wątpliwości, że sporna klauzula przeliczeniowa powyżej kryteriów

nie spełniała – nie została ona bowiem jednoznacznie sformułowana.

Na jej podstawie bank mógł swobodnie (dowolnie) ustalić wysokość oddanej

do dyspozycji powodów kwoty kredytu w CHF, i nie byli oni w stanie z góry

oszacować kwoty, którą mieli obowiązek świadczyć, skoro zasady przewalutowania

określał jednostronnie bank (zob. np. wyrok SN z 21 marca 2025 r., II CSKP 62/24).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nie jest wystarczające

wskazanie w umowie, iż ryzyko związane z zmianą kursu waluty ponosi

kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści, że został

poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty

oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytu

zawieranej na wiele lat mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało

szczególnej staranności banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń

wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie

II CSKP 1118/23

10

konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy

przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien

zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający

konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego,

że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne (zob. wyroki SN:

z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, i z 14 lutego 2025 r., II CSKP 917/23).

Tym samym za nietrafny należy uznać zarzut skargi kwestionujący sposób

ujęcia przez Sąd drugiej instancji przesłanki „jednoznaczności” spornych

postanowień w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

Chybiony jest również zarzut, że Sąd Apelacyjny błędnie ocenił jako

niedozwolone klauzule przeliczeniowe zawierające odniesienie do tabel kursowych

banku. Ocena przyjęta w zaskarżonym wyroku pozostaje bowiem w zgodzie

z dominującym w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowiskiem, że postanowienia

umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego

kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych.

Takie klauzule mają charakter abuzywny, bowiem kształtują prawa i obowiązki

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta

polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku

oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno

przeliczenie kwoty kredytu na złote w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne

w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu

wysokości świadczenia konsumenta. Takie uregulowanie umowne należy uznać

za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda banku w ustaleniu kursu jest

pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych

maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych

kryteriów. Określenie wysokości należności obciążającej kredytobiorcę w umowie

kredytu powiązanego z walutą obcą z odwołaniem do kursu waluty obcej ustalanego

jednostronnie przez bank bez wskazania obiektywnych kryteriów jego oznaczania

II CSKP 1118/23

11

jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten

sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza

równorzędność stron umowy kredytu. W konsekwencji, postanowienia takie są

niedopuszczalne, a ich bezskuteczność może prowadzić do upadku umowy w całości

(zob. np. wyroki SN: z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 9 września 2022 r.,

II CSKP 794/22; z 12 grudnia 2023 r., II CSKP 1549/22).

Trafności oceny abuzywności zawartych w umowie klauzul przeliczeniowych

nie podważa w szczególności argumentacja, według której tabela kursów

funkcjonująca u pozwanego była ustalana na podstawie kursów obowiązujących

na rynku międzybankowym. Sformułowanie umowne, według którego tabela jest

sporządzana „na podstawie” kursów obowiązujących na rynku międzybankowym,

nie wyraża bowiem jakiejkolwiek ścisłej umownej relacji (zależności) między kursem

rynkowym, a kursem stosowanym przez bank, mogącej stanowić dostateczne

zabezpieczenie dla konsumenta z uwzględnieniem czasu trwania umowy kredytu.

Jeżeli pozwany rzeczywiście miał zamiar związać się realnym mechanizmem

obiektywizującym sposób ustalania kursu waluty indeksacji i marży kursowej przez

odesłanie do kursu określanego przez NBP lub do innych kryteriów pozostających

poza wpływem pozwanego, nie było przeszkód, aby zastrzeżenia takie objąć treścią

umowy kredytu (zob. wyrok SN z 28 lutego 2025 r., II CSKP 1277/24). W badanej

sprawie taka sytuacja jednak nie wystąpiła.

Za niezasadne należy uznać także zarzuty pozwanego banku oparte na

przekonaniu, że po usunięciu z umowy kredytu abuzywnych postanowień umownych,

które nie wiążą konsumenta, możliwe jest wprowadzenie w ich miejsce innego

mechanizmu określającego sposób ustalania kursu waluty obcej, dzięki czemu

umowa bez przeszkód może nadal funkcjonować w obrocie oraz zmierzające

do podważenia stanowiska przyjętego w zaskarżonym wyroku, że umowa jest

nieważna. Bezzasadność zarzutów tego rodzaju wynika jednoznacznie

z przywoływanej już uchwały składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w której przyjęto m.in., że w razie uznania,

iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące

się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie

umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć,

II CSKP 1118/23

12

że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. W uchwale tej Sąd Najwyższy

stwierdził ponadto, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty

obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże

także w pozostałym zakresie. Na podstawie art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd

Najwyższy w niniejszej sprawie.

W konsekwencji żaden z przedstawianych przez pozwanego przepisów,

zwłaszcza art. 69 ust. 3 pr.bank. i art. 358 § 2 k.c., nie może zostać uznany

za możliwy do wykorzystania w celu określenia wiążącego strony kursu waluty obcej.

Powyższa uchwała potwierdziła wcześniejsze orzecznictwo Sądu

Najwyższego, w którym przyjęto, że nie ma możliwości wypełnienia luki w umowie,

powstałej na skutek usunięcia z niej klauzuli przeliczeniowej (art. 3851 § 1 k.c.), przez

odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu walutowego przewidzianego

w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby wyliczeń średniego kursu NBP

oraz że nie ma podstaw do zastąpienia stawki oprocentowania LIBOR stawką

WIBOR.

Podzielono w niej także stanowisko, że wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca

2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, czyli tzw.

ustawy antyspreadowej, którą dodano ustęp 3 do art. 69 pr.bank. w żaden sposób

nie wpłynęło na ocenę abuzywności postanowień we wcześniej zawartych umowach

kredytu i ich konsekwencji na byt tych umów (zob. uzasadnienie uchwały SN

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22).

Ponadto podnieść należy, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej,

analizując dopuszczalność dokonywania wykładni umowy na podstawie art. 65 k.c.

w celu utrzymania jej w mocy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych wyjaśnił,

że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one

na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku

umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej

dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego

charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron (zob. wyrok

II CSKP 1118/23

13

TSUE z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P. i B.P. przeciwko „A.” S.A.).

Koresponduje z powyższym stanowisko Sądu Najwyższego, że nie można dokonać

wykładni umów kredytu na podstawie art. 65 § 2 k.c., już po usunięciu z nich

postanowień abuzywnych. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy

nieadekwatne jest odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem

ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona,

która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby

umowy z jego pominięciem (zob. wyrok SN z 20 czerwca 2024 r., II CSKP 637/23).

Obecnie nie budzi już wątpliwości, że stwierdzenie nieważności umowy

kredytu mieści się w zakresie sankcji, jaką dyrektywa 93/13 przewiduje w związku

z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych

(zob. wyrok SN z 27 czerwca 2024 r., II CSKP 514/23, i cytowane tam orzecznictwo

TSUE).

Brak też podstaw do przyjęcia, że stanowisko Sądu Apelacyjnego, który

nie uwzględnił zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia, było błędne.

Powodowie w sprawie niniejszej domagali się zasądzenia od pozwanego

121 645,96 zł wraz z odsetkami za opóźnienie tytułem nadpłaty rat kapitałowo -

odsetkowych spłacanych w związku z zawartą umową kredytu. Sąd Okręgowy

zasądził powyższą kwotę uznając, że sporna umowa ma charakter umowy kredytu

złotowego ze zmiennym oprocentowaniem, na które składa się suma stawki DBCHF

(oparta o wskaźnik LIBOR 3M) i stałej marży kredytodawcy. W szczególnych

okolicznościach sprawy brak było zatem podstaw do uwzględnienia podniesionego

przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym i opartego na teorii dwóch kondykcji

zarzutu potrącenia kwoty wypłaconego kredytobiorcom kredytu. Powyższego

nie zmienia oddalenie apelacji pozwanego z uwagi na przyjęcie przez ten Sąd,

że umowa kredytu była nieważna. Dokonując wykładni przepisów odnoszących się

do potrącenia, w ustalonym stanie faktycznym sprawy należy przy tym uwzględnić

stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrażone w wyroku

z 19 czerwca 2025 r., C-396/24, Lubreczlik, w którym przyjęto m.in., że artykuł 7 ust.

1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie

orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku gdy warunek umowy

kredytu uznany za nieuczciwy prowadzi do nieważności tej umowy, przedsiębiorca

II CSKP 1118/23

14

ma prawo żądać od konsumenta zwrotu całej nominalnej kwoty udzielonego kredytu,

niezależnie od kwoty spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy

i niezależnie od pozostałej do spłaty kwoty.

W uchwale składu siedmiu sędziów SN z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23

(OSNC 2025, nr 3, poz. 25,) przesądzono, że prawo zatrzymania (art. 496 k.c.)

nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności

drugiej strony. Natomiast w uchwale składu siedmiu sędziów SN z 5 marca 2025 r.,

III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98), wyjaśniono, że w razie dochodzenia

od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która

okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie

art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

Stanowisko to odpowiada poglądom wyrażonym wcześniej przez Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który w wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22,

Getin Noble Bank (Délai de prescription des actions en restitution), wskazał,

że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa

krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta

przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu

nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać

się na prawo zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń

otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu

świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych

ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa

zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania

odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego

przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca

ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu tej

umowy.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

II CSKP 1118/23

15

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i

3 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przy uwzględnieniu

§ 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Suma zwrotu kosztów została rozdzielona na powodów w częściach równych

zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 16 listopada 2023 r., III CZP 54/23

(OSNC 2024, nr 6, poz. 57).

Krzysztof Grzesiowski

Kamil Zaradkiewicz

Maciej Kowalski

(a.z.)

[SOP]