Kredyt indeksowany do franka bez jasnych zasad kursu. SN oddalił skargę banku

II CSKP 1137/23

2

1. Wyrokiem z 20 stycznia 2021 r. Sąd Okręgowy w Legnicy ustalił, że bliżej

określona umowa kredytu na cele mieszkaniowe zawarta 11 czerwca 2007 r. przez

powodów Z.G., D.G. i D.G. z Bank.1 spółką akcyjną w W. (obecnie Bank spółka

akcyjna w W.) jest nieważna (pkt I) i orzekł o kosztach procesu (pkt II).

2. Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem

z 7 lipca 2022 r. oddalił apelację (pkt 1) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt 2).

3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy

i zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny wynika, że powodowie, działając jako

konsumenci, zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę kredytu

hipotecznego, w którym kwota kredytu została wyrażona w walucie polskiej, ale była

indeksowana do waluty obcej – franka szwajcarskiego. Transze kredytu,

w wysokości 180 000 zł, 60 000 zł i 30 000 zł wykorzystane były w PLN, przy

jednoczesnym przeliczeniu wysokości transz według kursu kupna dewiz dla CHF,

zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w banku kredytującym w dniu wykorzystania

danej transzy. Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych określona była w CHF, a ich

spłata dokonywana była złotych po uprzednim przeliczeniu rat kapitałowo-

odsetkowych według kursu sprzedaży dewiz dla CHF, zgodnie z tabelą kursów

obowiązującą w banku kredytującym w dniu spłaty.

Sądy obu instancji zgodnie uznały, że umowa kredytu i regulamin banku

zawierają niedozwolone postanowienia (klauzule abuzywne). Regulacje umowne,

zgodnie z którymi dokonywano obliczeń kwoty kredytu i rat z odniesieniem do franka

szwajcarskiego, uchybiały dobrym obyczajom, jak też naruszały równowagę stron,

skoro wysokość zobowiązania i rat kredytu była ustalana przez bank według reguł

nieznanych kredytobiorcy. Klauzule te nie zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny. Powodom jako konsumentom nie dano możliwości poznania kryteriów

mechanizmu, zgodnie z którymi przeliczane było ich zobowiązanie kredytowe.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że eliminacja uznanych za abuzywne klauzul

indeksacyjnych powoduje upadek całej umowy kredytowej, bowiem wobec

niezwiązania abuzywnymi klauzulami umowa nie może być wykonywana. Wolą stron

II CSKP 1137/23

3

było zawarcie umowy z warunkiem walutowym, a eliminacja tego warunku powoduje

zupełną zmianę charakteru umowy, jej głównego przedmiotu. Niedopuszczalne było

zaś zastąpienie wyeliminowanych z umowy postanowień umownych stanowiących

klauzule abuzywne przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym. Sąd

drugiej instancji uznał w związku z tym, że umowa jest kredytu jest nieważna

w całości.

4. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany,

zaskarżając go w całości i wnosząc m.in. o jego uchylenie i orzeczenie co do istoty

sprawy, ewentualnie o uchylenie tego wyroku i poprzedzającego go wyroku pierwszej

instancji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił

naruszenie: 1) art. 3851 § 2 w zw. z art. 3851 § 1 k.c. przez ich błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że przez pojęcie „postanowienia umowy zawieranej

z konsumentem” należy rozumieć całą jednostkę redakcyjną konkretnej umowy,

a nie wyrażoną w tych jednostkach, dającą się wyodrębnić normę prawną regulującą

zachowania stron stosunku prawnego; 2) art. 3851 § 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c.,

art. 358 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. XLIX ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy

wprowadzające kodeks cywilny oraz art. 41 ustawy z dnia 29 kwietnia 1936 r. –

Prawo wekslowe przez ich niezastosowanie do spornej umowy;

3) art. 3851 § 1 i 2 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r.

w sprawach nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa

93/13”) przez dokonanie ich błędnej wykładni, polegającej na przyjęciu, że związanie

stron umową kredytu w pozostałym zakresie po wyeliminowaniu z jej treści

postanowień niedozwolonych nie jest możliwe; 4) art. 3851 § 2

w zw. z art. 3851 § 1 k.c. przez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że

klauzula kursowa, stanowiąca główne świadczenie stron, nie wiąże powodów, jako

że nie została sformułowana w sposób jednoznaczny.

5. Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o oddalenie skargi

kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6. Zarzuty skarżącego skupiają się wokół następujących kwestii: uznania

klauzul umownych za abuzywne, możliwości stosowania przepisów dyspozytywnych

II CSKP 1137/23

4

w celu określenia kursu waluty obcej po wyeliminowaniu z umowy klauzul

abuzywnych i skutków wyeliminowania tych klauzul dla dalszego trwania umowy.

7. Nieuzasadnione jest twierdzenie skarżącego, leżące u podstaw pierwszego

ze sformułowanych zarzutów, że w świetle art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2

dyrektywy 93/13 konieczna jest rozłączna ocena klauzuli ryzyka walutowego

(powiązania zawartej umowy z walutą obcą) i klauzuli spreadu walutowego. Sąd

Najwyższy uznaje, że użyte w art. 3851 § 1 zd. 1 k.p.c. sformułowanie „postanowienia

umowy” nie może być pojmowane jako równoznaczne z wyodrębnioną graficznie

jednostką redakcyjną tekstu kontraktu albo ze zdaniem w sensie gramatycznym.

Przedmiotem badania z perspektywy art. 3851 § 1 zd. 1 k.p.c. jest zatem mający

samodzielne znaczenie normotwórcze fragment umowy – niezależnie od tego, czy

stanowi on wyodrębnioną graficznie i gramatycznie całość, czy fragment większej

jednostki redakcyjnej (np. paragrafu, punktu lub zdania) albo daje się wywieść

w drodze wykładni z szeregu wyodrębnionych elementów lub zdań (wyrok SN

z 6 grudnia 2024 r., II CSKP 132/23, OSNC 2025, nr 9, poz. 84). Nie oznacza to

jednak, że ma rację skarżący dążący do wyodrębnienia w umowie dozwolonych

klauzul ryzyka walutowego oraz niedozwolonych klauzul spreadowych. Sąd

Najwyższy wielokrotnie już wskazywał, że klauzula ryzyka walutowego nie może

funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron

celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji

bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego

i wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji

klauzule te składające się na przyjęty w umowach kredytowych mechanizm

przeliczeniowy są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem

sztucznym (zob. wyroki SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 293/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 24 czerwca 2022 r.,

II CSKP 10/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22; z 28 października

2022 r., II CSKP 910/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 26 stycznia

2023 r., II CSKP 722/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; z 8 marca 2023 r.,

II CSKP 1095/22; z 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22; z 18 kwietnia 2023 r.,

II CSKP 1511/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22). Niezależnie od

II CSKP 1137/23

5

powyższego należy stwierdzić, że ocena trafności poglądu przedstawionego przez

skarżącego w powyższej kwestii nie ma znaczenia dla sprawy, gdyż także

wyodrębnienie klauzuli kursowej i uznanie, iż tylko ona ma charakter niedozwolony,

prowadzi do wniosku, że umowa stron nie nadaje się do dalszego wykonywania

(zob. wyrok SN z 27 lutego 2025 r., II CSKP 1815/22, podobnie wyrok SN z 16 maja

2025 r., II CSKP 396/23).

8. Niezasadny okazał się także zarzut błędnej wykładni art. 3851 § 2

w zw. z art. 3851 § 1 k.c. prowadzącej do przyjęcia, że klauzula kursowa, określająca

główne świadczenie stron, nie wiąże powodów, ponieważ nie została sformułowana

w sposób jednoznaczny. Bank błędnie zidentyfikował, z jakich przyczyn Sąd

Apelacyjny ocenił, że sporne postanowienia umowne nie są jednoznaczne.

Zasadnicza kwestia nie sprowadzała się do tego, że powodowie nie mogli

przewidzieć w dniu zawarcia umowy, ile będą ostatecznie świadczyć na rzecz banku.

Taki stan jest bowiem zwykłym skutkiem umów z elementem przewalutowania,

rodzących długoterminowe zobowiązania. Rzecz sprowadzała się natomiast do tego,

że źródłem niepewności co do wysokości świadczeń stron nie były obiektywne

i wyjaśnione w umowie czynniki zewnętrzne, lecz przyznana bankowi w umowie

możliwość dowolnego kształtowania treści tabeli kursowej. W konsekwencji

powodowie nie tylko nie mogli wiedzieć, ile wynosić będzie saldo ich zadłużenia

(wyrażanego w walucie obcej) po wypłacie kredytu i jak kształtować się będzie

wysokość rat, lecz także nie znali mechanizmu, na podstawie którego wartości te

miały być ustalane (wyrok SN z 6 listopada 2025 r., II CSKP 757/23).

9. Nie zasługiwał na uwzględnienie także zarzut skarżącego podważający

ustalenia Sądu Apelacyjnego o niemożliwości zastąpienia abuzywnych postanowień

przepisami dyspozytywnymi. Należy przede wszystkim stwierdzić, że uznanie

postanowień określających zasady przeliczania kwoty kredytu udzielonego w CHF

na złote polskie oraz uiszczanych spłat na walutę obcą za niedozwolone

postanowienia umowne oznacza, iż zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie wiążą one

strony powodowej. Sąd Najwyższy w niniejszy składzie jest przy tym związany

zajętym w uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), stanowiskiem, że klauzule

indeksacyjne uznane za niedozwolone postanowienia umowne nie mogą być

II CSKP 1137/23

6

zastąpione innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu

cywilnego lub innych unormowaniach. Jak wyjaśniono w powyższej uchwale,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce takiego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów, a w razie niemożliwości ustalenia wiążącego

strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego

umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Według art. 87 § 1 ustawy z dnia

8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała składu całej izby, z chwilą jej

podjęcia, uzyskuje moc zasady prawnej, co oznacza, że wiąże inne składy Sądu

Najwyższego.

10. Także w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

przyjmuje się, że modyfikacja umowy przez uzupełnienie jej luk byłaby sprzeczna

z celem zapobiegania kolejnym naruszeniom, co jest istotą dyrektywy 93/13.

Przedsiębiorca, mając świadomość braku sankcji, mógłby w dalszym ciągu stosować

nieuczciwe praktyki oraz abuzywne klauzule, bowiem wiedziałby, że jedyną

konsekwencją byłoby zastąpienie niedozwolonych postanowień innymi, co

pozostawałoby bez wpływu na ważność wadliwego stosunku prawnego. Taki

wniosek wynika z ugruntowanego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, zgodnie z którym, gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych

warunków zawartych w umowach, takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji

długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13 (zob. wyroki:

z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; z 26 marca 2019 r.,

C-70/17 i C-179/17).

11. Nietrafny był także zarzut podważający rozstrzygnięcie Sądu

Apelacyjnego co do skutków wyeliminowania niedozwolonych klauzul dla dalszego

istnienia umowy. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu całej Izby Cywilnej

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w razie niemożliwości ustalenia wiążącego

strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego

umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2).

12. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił

skargę kasacyjną.

II CSKP 1137/23

7

13. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1

i § 3 w zw. z § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Maciej Kowalski

Krzysztof Grzesiowski

Marcin Łochowski

(R.N.)

[SOP]