Odsetki od kredytu w CHF bez oświadczenia klientów. SN uchylił wyrok w tej części

Wyrokiem z 10 stycznia 2020 r. wydanym w sprawie z powództwa M.M. i A.M.

przeciwko Bank Oddział w Polsce (dalej Bank) o ustalenie nieważności umowy i

zapłatę, Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że bliżej opisana umowa o kredyt

hipoteczny z 7 sierpnia 2007 r. jest nieważna, (pkt 1) i oddalił powództwo o zapłatę

(pkt 2).

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 7 sierpnia 2007 r strony zawarły umowę

o kredyt w kwocie 580 000 zł indeksowany kursem waluty obcej czyli franka

szwajcarskiego (CHF) na okres 420 miesięcy, oprocentowany według zmiennej

stopy procentowej, w celu sfinansowania zakupu lokalu mieszkalnego.

W uzasadnieniu wyroku Sąd szczegółowo opisał postanowienia umowy oraz sposób

jej wykonywania przez strony. Aneks nr […] z 14 lipca 2009 r. do umowy umożliwiał

spłatę rat kredytu w CHF poprzez pobieranie kwot z rachunku bankowego powodów

prowadzonego w tej walucie. Powodowie uiścili na rzecz pozwanego z tytułu kredytu

kwotę 310 000 zł, do spłaty pozostało jeszcze 780 000 zł. Pismem z 14 listopada

2016 r., doręczonym pozwanemu w dniu 18 listopada 2016 r., powodowie wezwali

Bank do zwrotu na ich rzecz nienależnego świadczenia w kwocie 51 189,46 PLN

i 69 019,02 CHF w związku z nieważnością umowy kredytu.

II CSKP 1340/24

3

Opierając się na tych ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy podzielił pogląd

powodów o nieważności umowy kredytu i uznał, że posiadają interes prawny

w rozumieniu art. 189 k.p.c. w uzyskaniu wyroku stwierdzającego nieważność

umowy, stąd odrzekł jak w punkcie pierwszym. Oddalił natomiast powództwo

o zasądzenie od pozwanego na ich rzecz kwoty 51 189,46 zł i kwoty 69 019,02 CHF,

obu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 26 listopada 2016 r. do dnia zapłaty,

podnosząc, że powodowie nie udowodnili, że zapłacili te kwoty na rzecz pozwanego

Banku.

Po rozpoznaniu apelacji obu stron od tego orzeczenia, Sąd Apelacyjny

w Warszawie, wyrokiem z 24 lutego 2022 r. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie

drugim częściowo w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwoty:

51 189,46 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 27 grudnia 2021 r.

do 2 lutego 2022 r. oraz 69 019,02 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od

27 grudnia 2021 r. do 2 lutego 2022 r., z tym zastrzeżeniem, że zapłata powyższych

kwot nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem pozwanemu przez powodów kwoty

580 000 zł lub zabezpieczeniem roszczenia o jej zwrot. Sąd oddalił obie apelacje

w pozostałej części i orzekł o kosztach postępowania.

Aprobując ocenę prawną Sądu Okręgowego co do nieważności

przedmiotowej umowy kredytu, Sąd Apelacyjny wskazał, że wbrew stanowisku Sądu

pierwszej instancji, uiszczenie przez powodów dochodzonych kwot na poczet spłaty

zaciągniętego kredytu wynika wprost z dokumentów bankowych przedstawionych

przez pozwany Bank, który nie kwestionował twierdzeń powodów co do ich zapłaty,

lecz sprzeciwił się uwzględnieniu powództwa o ustalenie i zapłatę ze względu na

podtrzymywanie tezy, że umowa kredytu jest ważna, a zatem świadczenie powodów

nie było nienależne, lecz znajdowało oparcie w ważnym stosunku zobowiązaniowym

łączącym strony.

Sąd Apelacyjny zasądził zatem dochodzone kwoty główne, ale uwzględnił

jedynie część roszczenia powodów o odsetki ustawowe za opóźnienie w ich zapłacie

przez pozwanego. Stwierdził bowiem, że przysługują im odsetki ustawowe za

opóźnienie dopiero od momentu złożenia przez nich pozwanemu, po udzieleniu im

stosownego pouczenia, oświadczenia o podtrzymaniu żądania objętego pozwem. Od

II CSKP 1340/24

4

tego momentu, czyli od dnia 27 grudnia 2021 r., umowa kredytu stała się trwale

bezskuteczna (nieważna), zaś pozwany Bank uzyskał o tym wiedzę i popadł

w opóźnienie w spełnieniu żądania powodów, co doprowadziło do oddalenia

powództwa o zasądzenie odsetek ustawowych od należności głównej za okres

poprzedzający wskazany dzień. Sąd odwoławczy uwzględnił także podniesiony

przez Bank, w toku postępowania apelacyjnego, zarzut zatrzymania, uznając go za

dopuszczalny, wobec wzajemnego charakteru umowy kredytu, oraz skuteczny.

W konsekwencji, w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie było podstaw do zasądzenia od

pozwanego na rzecz powodów dalszych odsetek ustawowych od uwzględnionych

kwot głównych, poczynając od 3 lutego 2022 r.

Powyższy wyrok zaskarżyły skargami kasacyjnymi obie strony.

Postanowieniem z 20 grudnia 2024 r. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi

kasacyjnej pozwanego Banku do rozpoznania i przyjął do rozpoznania skargę

kasacyjną powodów. Powodowie zarzucili w niej

- naruszenie art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. oraz art. 476 k.c. w związku

z art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95,

str. 29, dalej: „Dyrektywa 93/13") i art. 3851 k.c. przez przyjęcie, że odsetki ustawowe

za opóźnienie od kwot głównych są należne powodom dopiero od dnia dotarcia do

pozwanego Banku ich oświadczenia co do świadomości skutków nieważności

umowy i braku zgody na dalsze trwanie umowy zawierającej abuzywne klauzule

waloryzacyjne;

-art. 2 oraz art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 12

i art. 169 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej w zw. z art. 4 ust. 3 Traktatu

o Unii Europejskiej w zw. z art. 38 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej,

art. 3851 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG polegające na naruszeniu

zasady równowartości i skuteczności w egzekwowaniu praw przyznanych prawem

europejskim przez gorsze traktowanie konsumenta wnoszącego o zwrot świadczeń

nienależnych spełnionych na podstawie umowy, która została uznana za nieważną

wskutek eliminacji postanowień nieuczciwych w rozumieniu Dyrektywy 93/13/EWG

oraz art. 3851 kc. w stosunku do osoby dochodzącej zwrotu świadczenia

II CSKP 1340/24

5

nienależnego na podstawie przepisów krajowych, a to przez stworzenie obowiązku

składania przez konsumenta oświadczenia, który to obowiązek nie wynika z przepisu

prawa i jest odrzucany w orzecznictwie TSUE,

- art. 496 k.c. i 497 k.c. przez przyjęcie, że umowa kredytu jest umową

wzajemną i dopuszczalności skorzystania przez pozwany Bank z prawa zatrzymania.

Formułując te podstawy kasacyjne, powodowie wnieśli o uchylenie wyroku

Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powodów zasługuje na uwzględnienie, albowiem trafnie

kwestionuje rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego w przedmiocie należnych powodom

odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie dochodzonych pozwem kwot.

Sąd Apelacyjny powiązał początek biegu tych odsetek ze złożeniem przez

powodów odrębnego oświadczenia, w którym, po ich stosownym pouczeniu, nie

wyrazili zgody na dalsze związanie umową, które dotarło do pozwanego Banku

w dniu 27 grudnia 2021 r. Sąd odwołał się przy tym do uzasadnienia uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021,

nr 9, poz. 56). Jednakże już po wydaniu zaskarżonego kasacyjnie wyroku w tej

sprawie, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 7 grudnia 2023 r.

C 140/22, orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu

hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to,

iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej

obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest

uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,

w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego

warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność

wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,

a z drugiej - konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę

na uznanie tej umowy za nieważną.

II CSKP 1340/24

6

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydany na podstawie

art. 267 TFUE ujednolica wykładnię i rzutuje na stosowanie przepisów prawa Unii nie

tylko w sprawie, w której został wydany, lecz we wszystkich sprawach, w których

przepisy te mogą znaleźć zastosowanie. Jednocześnie, z mocy zasady skuteczności,

na sądach krajowych spoczywa powinność wykładni przepisów prawa krajowego

zgodnej z postanowieniami dyrektyw unijnych, tak dalece, jak to możliwe (zob. wyroki

TSUE z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17. Powinność ta

może implikować konieczność zmiany dotychczasowej wykładni prawa krajowego,

jeżeli okazałaby się niezgodna z prawem Unii w interpretacji przyjętej przez Trybunał

w wyroku wydanym na podstawie art. 267 TFUE (zob. wyroki TSUE z 8 maja

2019 r., C-566/17 i z 5 marca 2020 r., C-679/18).

Możliwość żądania przez powodów odsetek ustawowych za opóźnienie, nie

może być zatem uzależniona, jak przyjął Sąd Apelacyjny, od złożenia przez

konsumentów rzeczonego oświadczenia. Możliwość ta jest związana z dotarciem do

pozwanego Banku żądania kredytobiorców, aby dokonał zwrotu spłaconych przez

nich, w oparciu o nieważną umowę kredytu, należności oraz upływem wyznaczonego

przez konsumentów terminu do spełnienia tego świadczenia przez kredytodawcę

(zob. także wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r. C-28/22).

Roszczenie odsetkowe powodów powinno zatem z podanych przyczyn

podlegać ponownemu rozpoznaniu przez Sąd Apelacyjny z wyjątkiem okresu, za

który zostały one już prawomocnie zasądzone w zaskarżonym wyroku (od 27 grudnia

2021 r. do 2 lutego 2022 r.; z tej przyczyny skarga kasacyjna w części odnoszącej

się do tego okresu została odrzucona przez Sąd Najwyższy jako niedopuszczalna ze

względu na brak interesu powodów w zaskarżeniu tej części wyroku Sądu

Apelacyjnego).

Ostatni zarzut skargi kasacyjnej odnosi się do kwestii uwzględnienia przez

Sąd odwoławczy podniesionego przez pozwany Bank zarzutu zatrzymania, co

doprowadziło do wstrzymania biegu odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie

zasądzonych ostatecznie kwot głównych, poczynając od 3 lutego 2022 r. Powodowie

podnieśli, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, co czyni nieuzasadnionym

stosowanie przepisów regulujących prawo zatrzymania, ponadto oświadczeń

II CSKP 1340/24

7

o charakterze prawnokształtującym nie można skutecznie składać w sposób

warunkowy, a taki charakter miało oświadczenie pozwanego Banku o zatrzymaniu,

skoro konsekwentnie obstawał on przy ważności umowy kredytu.

Odnosząc się do kwestii charakteru prawnego umowy kredytu we wskazanym

kontekście, Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, (OSNC 2025/11/97) orzekł, że umowa o kredyt

bankowy, określona w art. 69 ust. 1 pr. bank., jest umową wzajemną. Stanowisko to,

jak wynika z motywów uchwały, dotyczy również kredytów powiązanych z walutą

obcą, bez względu na ich indeksowany lub denominowany charakter. Z poglądem

tym należy się zgodzić, odsyłając w tym miejscu do uzasadnienia przywołanej

uchwały bez potrzeby jego przytaczania i powielania w tym miejscu. O ile zatem

umowa kredytu jest umową wzajemną, to jednak już kwestia zarzutu zatrzymania

podniesionego przez bank w tak zwanej sprawie frankowej, jest dużo bardziej

złożona.

Prawo zatrzymania w sytuacji określonej w art. 496 k.c. w związku

z art. 497 k.c. ma służyć zabezpieczeniu przysługującego retencjoniście roszczenia

o zwrot świadczenia wynikającego z nieważności lub rozwiązania umowy, a jego

skuteczne wykonanie obezwładnia wymagalne roszczenie wzajemne dopóki, dopóty

wierzyciel wzajemny nie zaoferuje zwrotu spełnionego na jego rzecz świadczenia lub

go nie zabezpieczy. Wynika z tego, że roszczenie, którego zabezpieczeniu służyć

ma zatrzymanie, musi nie tylko istnieć, lecz także być zdatne do przymusowego

zaspokojenia, co zakłada jego zaskarżalność. W przeciwnym razie dłużnik mógłby

skutecznie obezwładnić wymagalne i zaskarżalne roszczenie, powołując się na

przysługujące mu roszczenie wzajemne, do którego spełnienia nie mógłby przymusić

wierzyciela. Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego, analizując relację między

prawem zatrzymania, a prawem potrącenia, trafnie zauważono, że uprawnienie do

potrącenia (art. 498 i n. k.c.) należy postrzegać jako dalej idące w zestawieniu

z prawem zatrzymania, którego istota polega na zabezpieczeniu wierzytelności

przysługującej retencjoniście przed niekorzystnymi skutkami ewentualnej

niewypłacalności dłużnika (wierzyciela wzajemnego) przez uzależnienie spełnienia

własnego świadczenia od zaoferowania świadczenia przez wierzyciela wzajemnego.

Potrącenie realizuje między innymi, funkcję egzekucyjną, prowadząc – w drodze

II CSKP 1340/24

8

jednostronnej decyzji potrącającego i bez konieczności zaangażowania organów

państwa – do przymusowego zaspokojenia należności przysługującej potrącającemu.

W takim przypadku odpada potrzeba oddziaływania na dłużnika (wierzyciela

wzajemnego) w celu skłonienia go do zapłaty, a także ryzyko jego niewypłacalności.

Przeciwnie, uwzględniając możliwość skorzystania z potrącenia, wierzytelność

przysługująca potencjalnemu retencjoniście pozostaje, do wysokości wierzytelności

pasywnej, w pełni zabezpieczona na wypadek niewypłacalności dłużnika, bez

potrzeby sięgania do prawa zatrzymania. Co więcej – wierzyciel aktywny ma w istocie

pewność, że przysługujące mu świadczenie pieniężne, w zakresie, w jakim nie

przewyższa wierzytelności pasywnej, zostanie spełnione, przy czym decyzja o tym,

czy z opcji tej skorzystać, leży w sferze jego uznania, co czyni zbędnym korzystanie

z dodatkowego zabezpieczenia wierzytelności. Trudno w tym przypadku twierdzić,

aby mogła istnieć prawnie uzasadniona potrzeba dodatkowego „zabezpieczenia” lub

„zaofiarowania” wierzytelności wzajemnej, o czym stanowi art. 496 k.c. Dostrzec

trzeba przy tym, że czym innym jest ustanawianie zabezpieczeń wierzytelności,

których podłożem jest autonomia woli (konsens) obu stron zobowiązania, czym

innym zaś żądanie zabezpieczenia własnej wierzytelności, powiązane z odmową

spełnienia świadczenia, którego podstawą miałoby stać się uprawnienie kształtujące

przysługujące jednej ze stron stosunku prawnego.

W braku szczególnych okoliczności, których wykazanie obciąża stronę

podnoszącą zarzut zatrzymania, podważa to legitymowany prawnie interes strony,

która dysponując możnością wymuszenia spełnienia świadczenia wzajemnego,

z możliwości tej nie korzysta, lecz – powołując się na potrzebę „zabezpieczenia”

wierzytelności, którą może swobodnie wyegzekwować – odmawia spełnienia

świadczenia należnego kontrahentowi ze skutkiem w postaci dalszego utrzymywania

stanu niepewności między stronami. Kwestia ta rysuje się szczególnie wyraźnie

w razie nierównowagi majątkowej stron stosunku prawnego, gdy dalsze

pozostawanie w impasie mogłoby w istocie służyć szykanowaniu strony słabszej,

z uwagi na trudność w zaoferowaniu przez nią świadczenia wzajemnego

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23).

Należy ponadto wskazać, że w sprawach objętych zakresem zastosowania

dyrektywy 93/13, przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania, należy zawsze brać

II CSKP 1340/24

9

pod uwagę konieczność dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą

efektywności prawa Unii, wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami

dyrektywy unijnej, tak dalece, jak to jest tylko możliwe (zob. wyroki TSUE

z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17). Stosownie do

stanowiska TSUE, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego – co odnosi

się również do art. 496 i 497 k.c. – zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia

nieważności umowy kredytu zawartej przez bank z konsumentem ze względu na

nieuczciwy charakter jej niektórych warunków, powołanie się przez bank na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od banku ze względu na skutki

restytucyjne wynikające ze stwierdzenia abuzywności warunków umownych, od

równoczesnego zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia

zwrotu całości świadczenia otrzymanego od banku na podstawie umowy kredytu,

niezależnie od spłat dokonanych w wykonaniu tej umowy przez konsumenta

(por. wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, postanowienie TSUE z 8 maja

2024 r., C-424/22, uzasadnienie przywołanej wyżej uchwały III CZP 126/22 oraz

wyroki Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP 2231/22 i z 11 marca

2025 r., II CSKP 617/23). .

Końcowo należy podnieść, że co do zasady nie są trafne argumenty powodów

co do rzekomo warunkowego oświadczenia pozwanego Banku o skorzystaniu

z prawa zatrzymania przy jednoczesnym podtrzymywaniu przez niego poglądu

o ważności umowy. Oświadczenie strony umowy o skorzystaniu z prawa zatrzymania

na podstawie art. 496 w związku z art. 497 k.c. może być złożone w sytuacji sporu

sądowego co do tego, czy umowa została skutecznie rozwiązana lub jest nieważna,

a tym samym niejasności i niepewności, czy przeciwnikowi istotnie przysługuje

roszczenie o zwrot spełnionego na jej podstawie świadczenia jako nienależnego.

Niepewności tej nie można jednak utożsamiać ze zdarzeniem przyszłym i niepewnym

(art. 89 k.c.), ponieważ chodzi tu nie o zdarzenie przyszłe, lecz stan już obiektywnie

istniejący, choć niejasny i niepewny dla stron. Podniesienie zarzutu zatrzymania na

wypadek, gdyby sąd nie uwzględnił dalej idących zarzutów pozwanego,

w szczególności zarzutów zmierzających do wykazania, że umowa jest ważna, nie

II CSKP 1340/24

10

koliduje również z zakazem warunkowych czynności procesowych. Zakaz ten nie stoi

bowiem na przeszkodzie równoczesnemu korzystaniu przez pozwanego z kilku

sposobów obrony, które pozostają ze sobą w wewnątrzprocesowej, logicznej,

zależności. Pozwany podnosi wówczas określone zarzuty w sposób ewentualny, na

wypadek, gdyby zarzuty podnoszone przez niego w pierwszej kolejności okazały się

bezzasadne (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1183/22

i z 9 sierpnia 2018 r., II CSK 551/18). Niemniej jednak rozważania te nie przekładają

się na nietrafność podniesionego zarzutu kasacyjnego, albowiem należy podnieść,

że Sąd Apelacyjny nie poczynił ustaleń faktycznych, pozwalających na ocenę

dopuszczalności i zasadności podniesienia przez pozwany Bank w tej sprawie

zarzutu zatrzymania, ani też nie zawarł w uzasadnieniu wyroku pogłębionych ocen

prawnych dotyczących tej kwestii, co powoduje konieczność jej ponownego

rozpoznania, z uwzględnieniem dotyczących tego zagadnienia orzeczeń Sądu

najwyższego i TSUE.

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art.39815 § 1 k.p.c.)

Władysław Pawlak

Grzegorz Misiurek

Agnieszka Piotrowska

(A.D.)

[SOP]