Wykształcenie ekonomiczne nie odbiera konsumentce ochrony. SN uchylił wyrok

II CSKP 139/25

2

Powódka M. S. w pozwie skierowanym przeciwko Bank S.A. w W. domagała

się: zasądzenia kwoty 70 419,81 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty

54 692 zł od 22 lipca 2017 r. do dnia zapłaty, a od kwoty 15 727,81 zł od dnia

następnego po dniu doręczeniu pozwanemu odpisu pozwu do dnia zapłaty;

zasądzenia kwoty 151 264,33 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od

dnia następnego po dniu doręczenia pozwanemu odpisu pozwu do dnia zapłaty;

ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z zawartej 26 października

2009 r. z Bank1 S.A. w W. - poprzednikiem prawnym pozwanego Bank S.A. w W. -

umowy o kredyt dla osób fizycznych „[...]” waloryzowany kursem CHF.

Wyrokiem z 17 grudnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił

powództwo i orzekł o kosztach procesu.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka ma wykształcenie wyższe

ekonomiczne. W chwili zawarcia umowy kredytowej pracowała jako dziennikarz

w T. S.A. w W., a wcześniej w tym charakterze w […]. W dacie zawarcia umowy

kredytowej powódka prowadziła działalność gospodarczą […] M. S. i J. S. w P.

W 2009 r. powódka (wówczas M. C.) wraz z byłem mężem M. C.1 poszukiwała

mieszkania w W. celem zaspokojenia własnych potrzeb mieszkaniowych. Powódka

zdecydowała się na skorzystanie z usług B. S.A. w W., z uwagi na to, że M.C.1

posiadał tam rachunek i łatwiej im było uzyskać kredyt. Pracownik banku przedstawił

kredytobiorcom ofertę zarówno kredytu złotowego, jak i kredytu indeksowanego do

CHF na podstawie parametrów wnioskowanego przez nich kredytu, czyli kwoty

kredytu i okresu kredytu z rozbiciem na ratę stałą i ratę malejącą. Powódka i jej mąż

posiadali zdolność kredytową zarówno w odniesieniu do kredytu złotowego, jak i

indeksowanego do CHF. Ostatecznie po rozmowie z doradcą kredytowym, a także

po dokonaniu własnych analiz powódka i jej mąż zdecydowali się na zaciągnięcie

kredytu indeksowanego kursem CHF, a to z uwagi na niższe oprocentowanie i niższe

raty kredytowe, przy czym zdawali sobie sprawę z ryzyka kursowego i je akceptowali.

Byli przekonani, że nie powtórzy się scenariusz z 2008 r., kiedy to nastąpił znaczny

wzrost kursu CHF.

W dniu 26 października 2009 r. pomiędzy B. S.A. w W., a powódką i jej mężem

została zawarta umowa o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych „[...]” w kwocie

II CSKP 139/25

3

427 500 zł waloryzowany kursem CHF (według kursu kupna waluty z tabeli kursowej

kredytodawcy kwota kredytu odpowiadała kwocie 157 198,01 CHF, przy czym miała

ona charakter orientacyjny i mogła ulec zmianie w zależności od kursu CHF

obowiązującego w dniu uruchomienia kredytu), na okres 540 miesięcy, w celu

sfinansowanie zakupu lokalu mieszkalnego nr […] położonego w W. przy ul. […]

Kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy procentowej, która w dniu wydania

decyzji kredytowej wyniosła 3,99%, w tym marża kredytodawcy obniżona w związku

z przystąpieniem przez kredytobiorców do promocji „[...]” do wysokości 3,70%.

Kwota uruchomionego kredytu wyrażona w CHF miała być określona na

podstawie kursu kupna waluty CHF z tabeli kursowej B. S.A. z dnia i godziny

uruchomienia kredytu. Kredytobiorcy zobowiązali się spłacać kredyt wraz

z odsetkami miesięcznie w ratach kapitałowo-odsetkowych w terminach i kwotach

określonych w harmonogramie spłat. Raty kapitałowo-odsetkowe miały być spłacane

w PLN po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej

B. S.A.

W umowie kredytobiorcy oświadczyli, że zostali dokładnie zapoznani

z kryteriami zmiany stawki bazowej oraz zasadami modyfikacji oprocentowania

kredytu oraz je akceptują i mają świadomość, że zmiana wysokości oprocentowania

kredytu dokonana zgodnie z postanowieniami umowy będzie wpływać na wysokość

rat kredytu oraz na wzrost kosztów obsługi kredytu. Ponadto oświadczyli, iż zostali

dokładnie zapoznani z warunkami udzielania kredytu złotowego waloryzowanego

kursem waluty obcej, w tym w zakresie zasad dotyczących spłaty kredytu i że je

w pełni akceptują, oraz że są świadomi, iż z tego rodzaju kredytem związane jest

ryzyko kursowe oraz ryzyko zmiany spreadu walutowego, a ich konsekwencje

wynikające z niekorzystnych wahań kursu PLN wobec walut obcych mogą mieć

wpływ na wysokość rat kredytu oraz wzrost kosztów jego obsługi.

Według stanowiącego integralną część umowy Regulaminu udzielania

kredytów i pożyczek hipotecznych dla osób fizycznych w ramach […] hipotecznych

(dalej: „regulamin”) kursy kupna/sprzedaży walut, jak również wysokość spreadu

walutowego są wyznaczane z uwzględnieniem: a) bieżących notowań kursów

wymiany walut na rynku międzybankowym; b) podaży i popytu na waluty na rynku

II CSKP 139/25

4

krajowym; c) różnicy stóp procentowych oraz stóp inflacji na rynku krajowym; d)

płynności rynku walutowego; e) stanu bilansu płatniczego i handlowego. O zmianie

zasad wyznaczania kursów kupna/sprzedaży walut oraz spreadu walutowego

kredytodawca miał powiadamiać kredytobiorcę na piśmie lub za pomocą

elektronicznych nośników informacji, a w szczególności za pośrednictwem strony

internetowej kredytodawcy.

Kredyt w kwocie 427 500 zł został wypłacony zgodnie z dyspozycją

kredytobiorców 13 listopada 2009 r. Według obowiązującego w banku-kredytodawcy

kursu kupna CHF kwota wypłaconego w PLN kredytu odpowiadała kwocie

161 821,49 CHF.

W dniu 18 września 2012 r. strony zawarły aneks do umowy kredytowej, na

podstawie którego kredytobiorcy mogli dokonać zmiany waluty spłaty kredytu

hipotecznego z PLN na walutę waloryzacji oraz waluty waloryzacji na PLN.

Powódka pozostawała w związku małżeńskim z M.C.1 do 13 czerwca 2011 r.,

a na mocy ugody zawartej przed Sądem Okręgowym w Warszawie w przedmiocie

podziału majątku wspólnego otrzymała nieruchomość lokalową, której zakup został

sfinansowany m.in. ze środków pochodzących z tego kredytu. Umową z 19 maja

2014 r. kredytodawca zwolnił M.C.1 z długu wynikającego ze spornej umowy

kredytowej, a M.C.1 i powódka oświadczyli, że wyrażają zgodę na zwolnienie z długu.

Powódka początkowo spłacała raty kredytowe w PLN, a od września 2012 r.

spłaca je w CHF.

Sąd Okręgowy stwierdził, że umowa kredytowa z 26 października 2009 r.

spełnia wymogi określone w art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

- Prawo bankowe (dalej: „pr. bank.”), w brzmieniu obowiązującym w dacie jej

zawarcia. Jest to umowa kredytu złotowego, ponieważ kredytodawca zobowiązał się

oddać do dyspozycji kredytobiorców kwotę pieniężną wyrażoną w PLN, co też

nastąpiło, a ponadto złoty polski stanowił także walutę, w której przez czas

wykonywania umowy miały być spełniane świadczenia kredytobiorców. Sąd

pierwszej instancji wyjaśnił, że umowa kredytu nie może być uznana za nieważną ze

względu na określenie świadczeń stron poprzez zastosowanie klauzul

indeksacyjnych, gdyż w dacie jej zawarcia obowiązywał art. 358¹ § 2 k.c. Mechanizm

II CSKP 139/25

5

indeksacji jest związany ze sposobem określenia wysokości zobowiązań stron i nie

prowadzi do braku określenia tych zobowiązań w rozumieniu art. 69 pr. bank.,

tj. kwoty środków wypłaconych przez bank, określonych w umowie w PLN do CHF

według kursu kupna walut obowiązującego w banku-kredytodawcy oraz kwot rat

kredytowych wyrażonych w CHF przeliczonych na złote polskie według kursu

sprzedaży walut określonego przez bank-kredytodawcę.

W ocenie Sądu Okręgowego umowa kredytowa nie jest sprzeczna

z art. 353¹ k.c., ze względu na zastrzeżenie na rzecz kredytodawcy prawa do

określenia wysokości swojej wierzytelności i wysokości świadczenia powódki,

z uwagi na przeliczenia kwoty kredytu w PLN na CHF według kursów z tabeli

kursowej banku. Również stosowanie przez bank-kredytodawcę spreadów

walutowych nie narusza kryteriów wskazanych w art. 353¹ k.c. Poza tym powódka

i jej mąż zostali poinformowani o ryzyku kursowym w sposób zrozumiały i to nie tylko

pod względem gramatycznym, ale i ekonomicznym. Powódka ma wykształcenie

wyższe ekonomiczne z zakresu gospodarki międzynarodowej i musiała mieć wiedzę

co do nieprzewidywalności kursów walut kształtowanych przez wielość różnorodnych

czynników gospodarczych i politycznych, tym bardziej, że istotne zmiany kursów

walutowych i to nie tylko CHF miały miejsce w 2008 r., a wynikające z tego problemy

kredytobiorców były dyskutowane w mediach.

W konsekwencji zdaniem Sądu a quo nie ma podstaw do stwierdzenia

nieważności łączącej strony umowy kredytowej jako sprzecznej z ustawą albo

mającej na celu obejście ustawy (art. 58 § 1 k.c.). Sąd pierwszej instancji nie znalazł

też podstaw do uznania tej umowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego

(art. 58 § 2 k.c.), gdyż powódka nie wykazała, że umowa ta narusza w jakikolwiek

sposób zasady uczciwości, lojalności lub słuszności kontraktowej. Sąd Okręgowy nie

podzielił również zarzutów powódki co do abuzywności postanowień zawartych w tej

umowie, a dotyczących klauzul przeliczeniowych, ryzyka walutowego, wskazując, że

ocen w tej materii należy dokonywać z uwzględnieniem wzorca konsumenta, jako

osoby rozważnej, świadomej i krytycznej, która jest w stanie prawidłowo rozumieć

kierowane do niego informacje.

II CSKP 139/25

6

Wyrokiem z 10 listopada 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację

powódki i orzekł o kosztach postępowania odwoławczego. Sąd odwoławczy przyjął

za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego Sąd Apelacyjny

nie podzielając zarzutu naruszenia art. 69 pr. bank., zwrócił uwagę, że w stosunkach

między konsumentem a przedsiębiorcą art. 353¹ k.c. nie znajduje zastosowania.

W takim przypadku w razie naruszenia zasad słuszności kontraktowej interesy

konsumenta są chronione przez przepisy o niedozwolonych postanowieniach

umownych w rozumieniu art. 385¹ k.c. Według Sądu odwoławczego przy ocenie

klauzul umownych, w kontekście ich niedozwolonego charakteru należy brać pod

uwagę również wykształcenie konsumenta i rodzaj wykonywanej przez niego profesji.

Sąd odwoławczy wskazał, że w świetle postanowień regulaminu powódka

miała możliwość złożenia w trakcie trwania okresu kredytowego wniosku o zmianę

waluty spłaty kredytu na walutę waloryzacji pomijając tym samym przeliczenie

wysokości rat kredytowych na złote, a co za tym idzie pomijając metody ustalania

kursów waluty indeksacji określone w tabeli kursowej banku-kredytodawcy. Takiej

zmiany powódka i jej mąż dokonali dopiero w 2012 r. Powyższe wskazuje, że

powódka jako świadomy, rozsądny i dbający należycie o swoje interesy konsument

uznała, że warunki umowy, przy założeniu spłaty kredytu w PLN z zastosowaniem

klauzuli spreadowej, są korzystne.

W skardze kasacyjnej powódka zaskarżając w całości wyrok Sądu

Apelacyjnego w Warszawie wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie i orzeczenie co do

istoty sprawy przez uwzględnienie apelacji. Zarzuciła naruszenie: 1) prawa

materialnego, tj.: a) art. 385 § 2 k.c. i art. 385² k.c. w zw. z art. 5 oraz art. 4 ust. 1 i 2

dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) w zw. z art. 76

Konstytucji RP oraz art. 2 i 3 Traktatu o Unii Europejskiej przez brak przyjęcia, że

bank nie wypełnił ciążącego na nim obowiązku informacyjnego wobec

kredytobiorców, a także poprzez uznanie, że do oceny przejrzystości klauzuli

przeliczeniowej konieczne jest wypełnienie obowiązku informacyjnego ciążącego na

II CSKP 139/25

7

stronie pozwanej wobec kredytobiorców wynikającego z art. 385 § 2 k.c.

i art. 385² k.c. w zw. z art. 5 oraz art. 4 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13; b) art. 385¹ § 1 k.c.

w zw. z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 385² k.c. w zw. z art. 5 oraz art. 4

ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13 na skutek uznania, że brak jest rażącego naruszenia

interesów konsumenta w sytuacji, w której konsument ma wybór co do żądania

takiego wykonania umowy, który wyklucza możliwość stosowania klauzul, które

mogłyby być uznane za niedozwolone postanowienie umowne; c) art. 385¹ § 1 k.c.

w zw. z art. 2 lit. b oraz art. 3 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 22¹ k.c.

w zw. z art. 32 oraz art. 75 i art. 76 Konstytucji RP na skutek uznania, że cechy

podmiotowe konsumenta jak jego wykształcenie, wykonywany zawód, a przez to

ogólne zorientowanie na kwestie związane np. z kredytami indeksowanymi, czy

denominowanymi należą do stanu faktycznego konkretnego przypadku i należy je

brać pod uwagę przy ocenie spełnienia przesłanek uruchamiających ochronę

konsumencką, a ponadto naruszenie art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 2 lit. b oraz art. 3

ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 22¹ k.c. polegające na niezastosowaniu

ww przepisów wobec drugiego kredytobiorcy – M.C.1; d) art. 385¹ § 1, 3 i 4 k.c. w zw.

z art. 3 ust. 1 i 2, art. 4 ust. 1 i 2, art. 6 ust. 1 i 2 oraz art. 7 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13

w zw. z art. 76 Konstytucji RP oraz art. 365 k.p.c. w zw. z art. 47943 k.p.c. w zw. z art.

9 ustawy z 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów

oraz niektórych innych ustaw przez ich niezastosowanie; e) art. 69 ust. 1 pr. bank.

przez uznanie, iż umowa z 26 października 2009 r. spełnia wymogi określone w tym

przepisie w zakresie elementów przedmiotowo istotnych podczas gdy w umowie nie

zostało określone saldo kredytu w walucie CHF, a także art. 69 ust. 1 pr. bank. w zw.

z art. 58 § 1 k.c. przez brak przyjęcia nieważności tej umowy, podczas gdy jest ona

sprzeczna z art. 69 pr. bank.; f) art. 353¹ k.c., a także art. 353¹ k.c. w zw. z art. 58 §

1 k.c.; g) art. 353¹ k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c.; h) art. 353¹ k.c., art. 58 § 2 k.c. w zw.

z art. 385¹ § 1 k.c. i art. 385³ k.c.; i) art. 353¹ k.c., art. 69 pr. bank. w zw. z art. art. 58

§ 2 k.c. w zw. z art. 385¹ § 1 k.c. oraz art. 6 ust. 1 i 2 oraz art. 7 ust. 1 i 2 dyrektywy

93/13 oraz art. 58 § 3 k.c.; j) art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw.

z art. 411 k.c., art. 509 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 455 k.c. w zw.

z art. 120 § 1 k.c. w zw. z art. 118 k.c. w zw. z art. 5 k.c. i art. 481 § 1 k.c. przez ich

niezastosowanie; 2) prawa procesowego, tj.: a) art. 233 § 1 k.p.c.; b) art. 378 § 1

II CSKP 139/25

8

k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak odniesienia się

do zarzutów apelacyjnych naruszenia art. 385¹ § 3 k.c. w zw. z art. 385¹ § 4 k.c. przez

ich niezastosowanie i błędne przyjęcie, że kwestionowane klauzule zostały

indywidualnie uzgodnione oraz nie wyjaśnienie podstawy faktycznej i argumentacji

prawnej co do tego zagadnienia, a także naruszenie tych przepisów na skutek braku

odniesienia się do zarzutu apelacyjnego naruszenia art. 58 § 2 k.c.; c) art. 189 k.p.c.

przez brak przyjęcia, że nie istnieje stosunek prawny określony w umowie

z 26 października 2009 r. z uwagi na jej nieważność.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że podstawą skargi

kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów

(art. 398³ § 3 k.p.c.). W związku z czym, w orzecznictwie Sądu Najwyższego

przyjmuje się, że skarga kasacyjna nie może być oparta na zarzucie naruszenia

art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. określającego kryteria oceny

wiarygodności i mocy dowodów (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 września

2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 76, z dnia 24 listopada 2005 r.,

IV CSK 241/05 nie publ., z dnia 26 kwietnia 2006 r., V CSK 11/06, nie publ.,

z dnia 8 października 2009 r., II CSK 222/09, nie publ.). Wobec tego zarzut kasacyjny

powódki oparty na art. 233 § 1 k.p.c. nie podlega kontroli kasacyjnej.

Ponadto skarżąca powołuje w podstawach kasacyjnych art. 328 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., które nie mają zastosowania, gdyż problematykę związaną

z elementami konstrukcyjnymi uzasadnienia wyroku sądu odwoławczego reguluje

art. 387 § 21 k.p.c.

Dla porządku trzeba odnotować, że na gruncie obowiązującego w poprzednim

stanie prawnym art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przyjmowano, że

naruszenie tych przepisów przez sąd odwoławczy może wyjątkowo stanowić

usprawiedliwioną podstawę kasacyjną wtedy, gdy wskutek uchybienia wymaganiom

stawianym uzasadnieniu, zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej.

Zatem nie każde uchybienie w zakresie konstrukcji uzasadnienia sądu drugiej

instancji może stanowić podstawę dla skutecznego podniesienia zarzutu

kasacyjnego, lecz tylko takie, które uniemożliwia Sądowi Najwyższemu

II CSKP 139/25

9

przeprowadzenie kontroli prawidłowości orzeczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 7 października 2005 r., IV CK 122/05 nie publ., z dnia 28 listopada 2007 r.,

V CSK 288/07, nie publ, z dnia 21 lutego 2008 r., III CSK 264/07, OSNC - ZD 2008

Nr D, poz. 118, postanowienie z dnia 23 lipca 2015 r., I CSK 654/14, nie publ.).

Skarżący powołując się na naruszenie prawa procesowego powinien zgodnie

z art. 398³ § 1 pkt 2 k.p.c. wykazać, że mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

2. W wyroku z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, Sąd Najwyższy wyjaśnił,

że w sporze konsumenta z przedsiębiorcą z powodu abuzywnych klauzul umownych

nie jest miarodajne zastosowania art. 58 § 1 k.c. Rzecz bowiem w tym, że art. 3851 i

n. k.c. stanowią rdzeń systemu ochrony konsumenta przed wykorzystywaniem przez

przedsiębiorców silniejszej pozycji kontraktowej, związanej z możliwością

jednostronnego kształtowania treści wiążących strony postanowień, w celu

zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumenta (klauzul abuzywnych),

i wprowadzają instrument wzmożonej - względem zasad ogólnych (w tym

art. 3531 k.c.) - kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę, pod

kątem poszanowania interesów konsumentów (por. też uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17), a także

szczególną - odbiegającą od zasad ogólnych - sankcję mającą niwelować

niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych. W zakresie swego

zastosowania wyłączają zatem regulacje ogólne, w tym dotyczące konsekwencji

naruszenia właściwości (natury) stosunku prawnego.

Dlatego też zarzuty kasacyjne oparte na naruszeniu art. 58 § 1 i 2 k.c. oraz

art. 3531 k.c. nie są miarodajne w stanie faktycznym sprawy, a w konsekwencji brak

odniesienia się przez Sąd drugiej instancji do zarzutu apelacyjnego naruszenia

art. 58 § 2 k.c. nie miało wpływu na wynik rozstrzygnięcia.

3. Zgodnie z art. 385¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej

z konsumentem nieuzgodnione z nim indywidualnie nie wiążą go, jeśli kształtują jego

prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając

jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień

określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli

zostały sformułowane jednoznacznie.

II CSKP 139/25

10

Przepis ten stanowił wynik implementacji do polskiego porządku prawnego

dyrektywy 93/13. Zważywszy na konstytucyjną hierarchę źródeł prawa, przepisy tej

dyrektywy mają, w zakresie, który regulują, charakter nadrzędny w stosunku do

przepisów prawa krajowego. Tak samo pierwszeństwo ma wykładnia przepisów tej

dyrektywy dokonywana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(wcześniej Europejski Trybunał Sprawiedliwości).

Na gruncie dyrektywy 93/13, pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść

konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych mających

zastosowanie w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić, czy

i, w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają

konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach

krajowych; aby ustalić, czy ta równowaga pozostaje „w sprzeczności z wymogami

dobrej wiary”, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób

sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby

dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2013 r., C - 415/11, Mohammed Aziz

v. Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona i Monresa, uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,

OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza

nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków

wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji

ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD

2017 , nr 1, poz. 9; z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, z 30 września 2015 r.,

I CSK 800/14, z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12).

Konstrukcja zastosowana w art. 385¹ k.c. i art. 385² k.c. ma realizować

dyrektywne zadanie sankcyjne, zniechęcając profesjonalnych kontrahentów

zawierających umowy z konsumentami do wprowadzania do nich niedozwolonych

postanowień.

Ochrona konsumenta może zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy

uwzględnione zostaną jego rzeczywiste i tym samym bieżące interesy, a nie interesy,

II CSKP 139/25

11

jakie miał w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia danej umowy. Podobnie

skutki, przed którymi interesy te powinny być chronione, to takie, które rzeczywiście

powstałyby, w okolicznościach istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili

zaistnienia sporu, gdyby sąd krajowy unieważnił tę umowę, a nie skutki, które w dniu

zawarcia tej umowy wynikałyby z jej unieważnienia (por. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r., C - 260/18,

motyw 51).

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 20 czerwca 2018 r.,

III CZP 29/17 (OSNC 2019, nr 1, poz. 2), wyjaśnił że oceny, czy postanowienie

umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy

(zob. też uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r.

- zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Wynika to

z art. 385² k.c., który wprost stanowi, iż oceny zgodności postanowienia umowy

z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc

pod uwagę jej treść (zob. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca

Romaneasca SA oraz powołane w uzasadnieniu judykaty).

W obowiązującym modelu apelacji pełnej rola sądu drugiej instancji nie

ogranicza się jedynie do samego aktu kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia (w tym

postanowienia co do istoty sprawy wydanego w postępowaniu nieprocesowym), ale

obejmuje także powinność merytorycznego rozpoznania sprawy. Merytoryczne

rozpoznanie sprawy przez sąd drugiej instancji odbywa się przy zastosowaniu

właściwych przepisów postępowania, tj. przepisów regulujących postępowanie

apelacyjne, a gdy brak takich przepisów, przy zastosowaniu unormowań

dotyczących postępowania przed sądem pierwszej instancji (art. 391 § 1 k.p.c.).

Zgodnie z art. 382 k.p.c. sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału

zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym.

Z kolei art. 378 § 1 k.p.c. nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek

ponownego rozpoznanie sprawy w granicach apelacji, co oznacza nakaz wzięcia pod

uwagę wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków. Granice apelacji

wyznaczają ramy, w których sąd drugiej instancji powinien rozpoznać sprawę na

II CSKP 139/25

12

skutek jej wniesienia. Określają je sformułowane w apelacji zarzuty i wnioski, które

implikują zakres zaskarżenia, a w konsekwencji kognicję sądu apelacyjnego.

Ponadto sąd drugiej instancji w ramach ustalonego stanu faktycznego stosuje

z urzędu prawo materialne i co najistotniejsze sąd odwoławczy jest związany jedynie

zarzutami naruszenia prawa procesowego (por. uzasadnienie uchwały składu

7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008,

nr 6, poz. 55). Z uwagi na to, że sąd drugiej instancji nie jest związany zarzutami

naruszenia prawa materialnego powinien też rozpoznając apelację odnieść się do

wszystkich tych zdarzeń i zarzutów zgłoszonych w postępowaniu apelacyjnym, które

mogły spowodować skutki materialno-prawne (zob. też postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 18 czerwca 2015 r., III CSK 401/14, nie publ., wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 10 lutego 2012 r., II CSK 314/11, nie publ oraz dnia 7 listopada

2013 r., V CSK 550/12, nie publ.).

W związku z powyższym należy podzielić zarzut kasacyjny oparty na braku

odniesienia się przez Sąd drugiej instancji do zarzutu apelacyjnego powódki

opartego na naruszeniu art. 385¹ § 3 k.c. w zw. z art. 385¹ § 4 k.c., tym bardziej, że

równoznaczność treści spornego warunku umownego do warunki wpisanego do

rejestru klauzul niedozwolonych może być podstawą do unieważnienia umowy

kredytowej (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 września

2023 r., C-139/22).

4. Sporna umowa kredytu została zawarta przed zmianą pr. bank., dokonaną

ustawą z dnia 29 lipca 2011 r., którą wprowadzono uregulowania, iż umowa o kredyt

denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, powinna zawierać

szczegółowe zasady określenia sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut,

na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat

kapitałowo - odsetkowych oraz zasady przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty

kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a pr. bank.) oraz, że w przypadku takich umów kredytu,

kredytobiorca może dokonywać spłaty rat kapitałowo-odsetkowych bezpośrednio

w tej walucie (art. 69 ust. 3 pr. bank.).

Wprawdzie w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego umowy kredytów

indeksowanych do waluty obcej zawierane przed tą nowelizacją prawa bankowego

II CSKP 139/25

13

co do zasady nie naruszały art. 69 ust. 1 pr. bank. (por. wyrok z dnia 25 marca

2011 r., IV CSK 377/10, nie publ. oraz z dnia 29 kwietnia 2015 r., V CSK 445/14,

nie publ.), ale mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia

bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco

narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści

i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo

istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną

w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r.,

I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16,

z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

W przeszłości Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej prezentował

stanowisko, że w odniesieniu do postanowienia stanowiącego elementu tzw. spreadu

walutowego, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, nie stoi na przeszkodzie, aby sąd krajowy

zastąpił niedozwolone postanowienie umowne przepisem prawa krajowego

o charakterze dyspozytywnym (por. wyroki 30 kwietnia 2014 r., nr C - 26/13, Árpad

Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt. i z 21 stycznia

2015 r., C - 482/13, Unicaja Banco SA v. Jose Hidalgo Rueda i in.). Orzecznictwo

Sądu Najwyższego poszło jeszcze dalej i dopuszczało możliwość stosownego

wypełnienia luki w umowie także w innych sytuacjach, zagrażających interesom

konsumenta, również wtedy, gdy nie ma możliwości odwołania się do odpowiedniego

przepisu dyspozytywnego (por. wyrok z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC

2018 r., nr 7-8, poz. 79), a przy indeksacji prowadzącej do zmiany wysokości

świadczenia zobowiązanego stanowi w istocie wariant waloryzacji sądowej, mają

zatem zastosowania do niej przesłanki określone w art. 358¹ § 3 k.c. nakazujące

rozważnie interesów stron i zasad współżycia społecznego w określaniu zmiany

wysokości umownego świadczenia (por. uzasadnienie wyroku z 1 marca 2017 r., IV

CSK 285/16). Odwoływano się też do art. 358 § 2 k.c. w wersji znowelizowanej

ustawą z dnia 23 października 2008 r. (Dz. U. Nr 228, poz. 1506), który stanowi, że

wartość waluty obcej określa się według kursu średniego ogłaszanego przez NBP,

podkreślając, że może on stanowić wskazówkę pomocną w rozwiązaniu kwestii

spreadu walutowego (por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 1 marca

2017 r., IV CSK 285/16), a także do analogii z art. 41 prawa wekslowego (por.

II CSKP 139/25

14

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16). Ponadto

przyjmowano, że postanowienie umowy kredytu zawierające uprawnienie banku do

przeliczenia sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty obcej (tzw.

klauzula spreadu walutowego) nie dotyczy świadczeń głównych stron w rozumieniu

art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK

1049/14, OSNC 2016 nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 14 lipca

2017 r., II CSK 803/16 i z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18).

W tej ostatniej kwestii w powołanym już wyroku z 30 kwietnia 2014 r., C - 26/13,

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uchylił się od oceny, czy będące częścią

klauzuli indeksacyjnej postanowienie przewidujące spłatę rat w walucie krajowej,

których wysokość była obliczana na podstawie kursu sprzedaży CHF stosownego

przez kredytujący bank, określa główny przedmiot umowy, pozostawiając tę ocenę

sądom krajowym. Jednak w późniejszym orzecznictwie Trybunał precyzował swoje

stanowisko w tej materii, w ten sposób że za postanowienia umowne mieszczące się

w pojęciu „główny przedmiot umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13,

należy uważać te postanowienia, które określają podstawowe świadczenie w ramach

danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki

z 26 lutego 2015 r., C - 143/13 i z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula

Andriciuc i in. v. Banca Romaneasca SA).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego w odniesieniu do powyższych kwestii

sytuacja uległa zasadniczej zmianie po wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 3 października 2019 r., C- 260/18, w którym orzeczono, że art. 6

ust. 1 dyrektywy 93/13, należy interpretować w ten sposób, że: - stoi on na

przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej

nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie

przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidującym, że skutki wyrażone

w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające

z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów (w tym kontekście Trybunał nawiązał

do wskazanych przez krajowy sąd pytający przepisów jak art. 56, czy art. 354 k.c.),

które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie,

jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę, a zatem możliwość zastąpienia abuzywnych

postanowień umownych, która stanowi wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą

II CSKP 139/25

15

dana umowa pozostaje wiążąca dla stron tylko wtedy, gdy może ona nadal

obowiązywać bez zawartych w niej nieuczciwych warunków, jest ograniczona do

przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mających

zastosowanie, jeżeli strony wyrażą na to zgodę i opiera się w szczególności na tym,

że takie przepisy nie zawierają nieuczciwych warunków; - nie stoi on na przeszkodzie

temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych

warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego

według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej

waluty, przyjął zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal

obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby

zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy; - stoi on na przeszkodzie

utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie prowadziłoby

do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnienie

wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie wyraził zgody

na takie utrzymanie w mocy.

Możliwość zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego, w tym

typowych klauzul kursowych (odsyłających do tabel bankowych) wchodzi w rachubę

tylko, gdy, po pierwsze, po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może

obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego,

przy czym wola stron umowy nie ma znaczenia; po drugie, całkowity upadek umowy

naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, w świetle

okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu,

z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta oraz

zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola w tym przedmiocie

konsumenta; i po trzecie, istnieje przepis dyspozytywny albo przepis mający

zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, który mógłby zastąpić

wyłącznie niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy

z korzyścią dla konsumenta. W sytuacji, gdy powyższe przesłanki są spełnione

klauzula abuzywna zostaje zastąpiona i umowa zostaje utrzymana w mocy.

Natomiast, gdy przesłanki zastąpienia nie są spełnione, umowa jest w całości

nieskuteczna, chyba że konsument wyrazi zgodę na niedozwolone postanowienie,

przywracając mu jednostronnie skuteczność (zob. też wyroki Trybunału

II CSKP 139/25

16

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2017 r., C - 70/17, C- 179/17, Abanca

Corporation Bancaria SA, v. Albertowi Garcii Santosowi i Bankia SA, v. Alfonsowi

Antoniowi Lau Mendozie i in., z 3 października 2019 r., C - 260/18 Justyna Dziubak,

Kamil Dziubak v. Raiffeisen Bank International AG i z 18 listopada 2021 r., C - 212/20;

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. - zasada

prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Jak wskazuje się w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(zob. wyrok z 29 kwietnia 2021 r., C - 19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bank BPH S.A.),

wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że sąd

krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy

zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został

zmieniony przez strony w drodze umowy, chyba że konsument poprzez zmianę

nieuczciwego warunku zrezygnował z przywrócenia mu sytuacji, w jakiej

znajdowałby się w braku tego warunku. Z kolei w wyroku z 8 września 2022 r.,

C - 80/21, C - 81/21 i C - 82/21, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł,

że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że

stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy

może, po stwierdzeniu nieważności nieuczciwego warunku znajdującego się

w umowie zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, która to nieważność nie

pociąga za sobą nieważności tej umowy w całości, zastąpić ten warunek przepisem

dyspozytywnym prawa krajowego, a ponadto stoją na przeszkodzie orzecznictwu

krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie

całości warunku umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz

jedynie elementów tego warunku, które nadają mu nieuczciwy charakter, w związku

z czym warunek ten pozostaje, po usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny,

jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma

wpływ na jego istotę.

Poza tym w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Sądu

Najwyższego na gruncie kredytów indeksowanych do waluty obcej wskazuje się, że

unieważnienie klauzul przeliczeniowych doprowadziłoby nie tylko do zniesienia

mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również pośrednio do

zniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją

II CSKP 139/25

17

przedmiotowego kredytu w walucie obcej (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, K. Dziubak, J. Dziubak przeciwko

Raiffeisen Bank International AG, wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18).

W umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej, kwota kredytu jest podana

w walucie krajowej, ale zostaje przeliczona na walutę obcą według klauzuli umownej

opartej na kursie kupna tej waluty, określonym przez bank-kredytodawcę,

obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu, a kredytobiorca jest zobowiązany

spłacać raty w walucie krajowej na podstawie klauzuli przeliczeniowej zgodnie

z bieżącym kursem sprzedaży waluty obcej określonym przez bank-kredytodawcę.

Sporna umowa kredytowa zawierała opisane wyżej elementy kredytu

indeksowanego do waluty obcej, gdyż przewidywała zastosowanie klauzuli

przeliczeniowej przy wypłacie kredytu w PLN i w taki sposób umowa ta została

wykonana. Tak samo w odniesieniu do zasad spłaty rat kredytowych umowa

przewidywała stosowanie klauzuli przeliczeniowej i przez pewien czas w taki sposób

umowa była realizowana. Jakkolwiek powódka miała możliwość złożenia w trakcie

trwania okresu kredytowego wniosku o zmianę waluty spłaty kredytu na walutę

waloryzacji, co uczyniła w 2012 r., ale nie niweczy to problematyki klauzul

przeliczeniowych, skoro wypłata kredytu nastąpiła przy zastosowaniu tego rodzaju

klauzuli, a ponadto do zmiany waluty spłaty rat kredytowych konieczny był wniosek

kredytobiorcy.

W efekcie nie sposób odeprzeć zarzutów kasacyjnych powódki

kontestujących stanowisko Sądu odwoławczego, że przewidziany w spornej umowie

kredytowej mechanizm indeksacji nie jest wadliwy i nie ma wpływu na jej ważność.

5. Kwestie związane z klauzulami przeliczeniowymi w kredytach

indeksowanych do waluty obcej nie wyczerpują całości problematyki wadliwości tego

rodzaju umów. Istotniejsze znaczenie mają klauzule ryzyka walutowego.

Kurs wymiany waluty obcej w stosunku do waluty krajowej zmienia się

w długim okresie kredytowania, co utrudnia także kredytodawcy przewidzenia

zmiany obciążenia finansowego, jakie może pociągać za sobą określony w umowie

kredytu mechanizm przeliczeniowy. Jednakże okoliczność ta nie może uzasadniać

II CSKP 139/25

18

niewskazania w postanowieniach umowy, a także w informacjach przekazywanych

przez przedsiębiorcę konsumentowi przed jej zawarciem, kryteriów stosowanych

przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczenia

kwoty wypłaconego kredytu i kwot poszczególnych rat. Konsument musi mieć

zapewnioną możliwość zrozumienia, do czego się zobowiązuje (zob. wyrok

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18 listopada 2021 r., C - 212/20, MP,

BP przeciwko „A” prowadzącego działalność za pośrednictwem ‘A’ S.A.). Ciężar

dowodu, że klauzula umowna w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 była jasna

i zrozumiała spoczywa na przedsiębiorcy (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko

BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal

Finance S.A., Procureur de la Republique). Z art. 3 i 5 dyrektywy 93/13, a także

z pkt 1 lit. j i l oraz pkt 2 lit. b i d załącznika do tej dyrektywy wynika, że „do celów

przestrzegania wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy

umowa wskazuje w sposób przejrzysty powody i specyfikę mechanizmu przeliczania

waluty obcej, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem

przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak aby

konsument mógł przewidzieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria,

wypływające dla niego z tego faktu konsekwencje ekonomiczne”. Zwrot „w innych

warunkach” oznacza, że w momencie zawarcia umowy, konsument powinien móc

przewidzieć to, co będzie w momencie spłaty poszczególnych rat miesięcznych.

Ocena świadomości konsumenta przy zawieraniu umowy jest możliwa jedynie

w ramach kontroli incydentalnej, a wszelkie wątpliwości co do spełnienia przez bank

wymogu przejrzystości powinny być interpretowane na korzyść konsumenta. Dlatego

też do celów przestrzegania przez przedsiębiorcę w stosunku do konsumenta

wymagania przejrzystości zasadnicze znaczenie ma to, czy umowa wskazuje

w sposób jednoznaczny powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty, tak by

konsument mógł przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych kryteriów,

wynikające dla niego z tego faktu konsekwencje ekonomiczne (zob. uzasadnienie

wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 kwietnia 2014 r., C - 26/13,

Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt.).

II CSKP 139/25

19

W aktualnym orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

i Sądu Najwyższego rozróżnia się abuzywność postanowień dotyczących kryteriów

przeliczania waluty krajowej na walutę denominacyjną/indeksacyjną (klauzule

kursowe), od innych klauzul, których zastrzeżenie w umowie jest także

równoznaczne z obciążeniem konsumenta ryzykiem walutowym, tj., negatywnymi

następstwami deprecjacji waluty krajowej (tzw. klauzule ryzyka walutowego)

(zob. wyroki z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v.

Banca Romaneasca SA, z 22 lutego 2018 r., C - 119/17, z 20 września 2018 r.,

C - 51/17, OTP Bank Nyrt. i in. v. Terez Ilyez i in., z 14 marca 2019 r., C - 118/17,

Zsuzsanna Dunai v. ERSTE Bank Hungary Zrt., z 6 grudnia 2021 r., C 670/20,

ERSTE Bank Hungary Zrt., uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2019 r., II CSK 382/18 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

Postanowienia umowy kredytu zawierające tzw. klauzulę ryzyka walutowego

dotyczą głównego świadczenia konsumentów (zob. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19,

VP i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP

Paribas Personal Finance S.A., Procureur de la Republique). W celu

zadośćuczynienia wymaganiu ich transparentności, nie jest wystarczająca ogólna

informacja przedsiębiorcy pozwalająca konsumentowi na zrozumienie, że

w zależności od zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy walutą

rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje

dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań

kursów wymiany. Konsument powinien być jasno poinformowany, że podpisując

umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres

obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia

może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji

waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko

BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal

Finance S.A., Procureur de la Republique oraz wyrok Sądu Najwyższego

z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

II CSKP 139/25

20

W wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19 Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że wykładni art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13

należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują skutek

w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę,

mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy

kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie

mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do

konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych

negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków

(por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

Z kolei w uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18, Sąd

Najwyższy wskazał, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko

związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego

oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka

wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to

ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat mechanizmu

działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku w zakresie

wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by

konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy.

W takim stanie rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka

kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale

unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku

finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne.

Okoliczność, że powódka w chwili zawierania spornej umowy kredytowej

miała wykształcenie wyższe ekonomiczne i prowadziła działalność gospodarczą,

a także z uwagi na datę zawierania tej umowy miała wiedzę o ryzykach związanych

z tego rodzaju umowami kredytowymi, nie podważa jej statusu jako konsumenta,

skoro kredyt wraz z byłym mężem zaciągała na zakup lokalu mieszkalnego w celu

zaspakajania w nim potrzeb mieszkaniowych. W związku z tym również w przypadku

powódki i jej byłego męża kredytodawca nie był zwolniony od należytego wypełnienia

obowiązków informacyjnych. Nawet okoliczność, że kredytobiorcą jest pracownik

banku nie wpływa na konieczność poinformowania go o istotnych ryzykach

II CSKP 139/25

21

związanych z umową (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 21 września 2023 r., C - 139/22).

W sprawie nie zostało wykazane, że poprzednik prawny pozwanego Banku

wypełnił należycie w stosunku do powódki jako konsumenta przedkontraktowe

obowiązki informacyjne, a w dodatku przerzucił na nią w pełnym zakresie ryzyko

i skutki wzrostu kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do kursu waluty krajowej.

W konsekwencji zasługiwały na uwzględnienie zarzuty kasacyjne naruszenia

prawa materialnego oparte na braku należytego wypełnienia przez kredytodawcę

obowiązków informacyjnych.

Ponadto zgodnie z art. 70 ust. 1 pr. bank., bank uzależnia przyznanie kredytu

od zdolności kredytowej kredytobiorcy, przez którą rozumie się zdolność do spłaty

zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach określonych w umowie.

Zważywszy na to, że zaciągnięty przez powódkę i jej byłego męża kredyt był

obarczony znacznym ryzykiem walutowym, koniecznym było (w chwili zawierania tej

umowy) zbadanie ich sytuacji finansowej pod kątem możliwości spłaty kredytu

w razie, gdyby kurs CHF wzrósł w stosunku do waluty krajowej, skutkując wzrostem

wysokości rat kredytowych i tym samym wzrostem ich obciążenia finansowego.

Powyższego obowiązku bank-kredytodawca również nie dopełnił.

W związku z przyjętą przez Sąd Apelacyjny koncepcją rozstrzygnięcia sprawy

zarzuty naruszenia art. 189 k.p.c. oraz art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c.

w zw. z art. 411 k.c., art. 509 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 455 k.c.

w zw. z art. 120 § 1 k.c. w zw. z art. 118 k.c. w zw. z art. 5 k.c. i art. 481 § 1 k.c., jawią

się jako przedwczesne.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.,

a o kosztach postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 398²¹ k.p.c..

Władysław Pawlak Grzegorz Misiurek Agnieszka Piotrowska

[PG]

[r,g,]

II CSKP 139/25

22