Kredyt z 2008 r. indeksowany do franka. SN oddalił skargę kasacyjną banku

II CSKP 19/24

2

Wyrokiem z dnia 2 czerwca 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że

umowa kredytu na cele mieszkaniowe z dnia 31 marca 2008 r. zawarta pomiędzy

K.Z. a Bank1 S.A w W.(obecnie Bank S.A. w W.) jest nieważna oraz zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 282.232,04 zł wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie za okres od dnia 3 lutego 2021 r. do dnia zapłaty, a powództwo o zapłatę

w pozostałym zakresie oddalił.

Sąd Okręgowy ustalił, że w 2008 r. powód podjął decyzję o budowie domu na

własne potrzeby mieszkaniowe. Porównał oferty kredytowe kilku banków

i ostatecznie zwrócił się do Bank1 S.A. w W., który przedstawił mu ofertę kredytu

indeksowanego do CHF. Ponieważ w przypadku tego kredytu zdolność kredytowa

powoda miała być znaczna, ostatecznie złożył on wniosek o kredyt w kwocie

280.000,00 zł. Przed podpisaniem umowy nie przedstawiono powodowi oferty

kredytu w PLN, nie wyjaśniono mu tez specyfiki kredytu indeksowanego, możliwych

konsekwencji zawarcia takiej umowy i nie dostarczono informacji o historycznych

zmianach kursu CHF. Umowa została zawarta przy użyciu standardowego wzorca

umownego stosowanego przez Bank. W dniu zawarcia umowy powód nie prowadził

działalności gospodarczej.

Umowa została zawarta 31 marca 2008 r. Bank udzielił powodowi kredytu

w kwocie 280.000,00 zł., denominowanego do CHF, na 300 miesięcy, w celu budowy

domu jednorodzinnego. Mechanizm indeksacji kwoty kredytu i kwot poszczególnych

rat został ujęty w § 2 ust. 2, § 4 ust. 1 i la, § 9 ust 2 i 3 umowy. Umowa zawierała

oświadczenie kredytobiorcy, że został poinformowany o ryzyku związanym z możliwą

zmianą kursów walut oraz akceptuje zasady funkcjonowania kredytu

denominowanego. Integralną część umowy stanowiły Ogólne Warunki Kredytowania

w Zakresie Udzielania Kredytów na Cele Mieszkaniowe i Pożyczek Hipotecznych

(OWKM), których doręczenie i znajomość zostały potwierdzone w § 1 ust 2 umowy.

Kredyt został uruchomiony w 3 transzach 8 kwietnia 2008 r., 10 czerwca

2008 r. i 20 października 2008 r. Aneksem nr […] z kwietnia 2016 r. strony zawiesiły

II CSKP 19/24

3

spłatę kredytu na 6 miesięcy. W 2008 r. w Banku obowiązywał regulamin wewnętrzny

dotyczący tworzenia tabel kursowych, niedostępny dla kredytobiorców.

Pismem z 23 lutego 2018 r. powód wniósł do Banku reklamację, w której

zarzucił, że umowa zawiera niedozwolone postanowienia mające wpływ na

wysokość pobieranych rat i zażądał wyliczenia i zwrotu nadpłaty oraz przesłania

zaktualizowanego harmonogramu spłat. Bank nie zastosował się do tego wezwania.

Powód spłacał kredyt w PLN. Pierwszą ratę uiścił 14 kwietnia 2008 r.

W okresie od dnia zawarcia umowy, do 14 sierpnia 2018 r. wpłacił na rzecz Banku

tytułem spłaty kredytu 193.685,25 zł, a w okresie od 14 września 2018 r. do 17

września 2020 r. 92.462,00 zł. (łącznie 286.147,25 zł).

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo wniesione przez K.Z. co do zasady

zasługiwało na uwzględnienie. Jako podstawę oceny jego żądań Sąd Okręgowy

wskazał przepisy o ochronie konsumentów i stwierdził, że w chwili podpisywania

umowy powód miał status konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c. Zaciągnął bowiem

kredyt na cele związane z realizacją swoich potrzeb mieszkaniowych.

Sąd Okręgowy stwierdził też, że umowa w dacie jej zawarcia nie była

sprzeczna z art. 69 ust 1 Prawa bankowego i art. 3531 k.c. Stanowiła jedną z odmian

umowy kredytu w PLN, w której wprowadzenie tzw. „klauzuli waloryzacyjnej” służyło

zastosowaniu oprocentowania ustalonego w oparciu o wskaźniki rynkowe odnoszące

się do CHF, co było uznawane za korzystniejsze dla kredytobiorców. Ustalenie

wysokości świadczenia kredytobiorców w odniesieniu do CHF było skutkiem, a nie

przyczyną wprowadzenia mechanizmu indeksacji, którą było dążenie do

zastosowania niższego oprocentowania, a przez to obniżenie kosztów kredytu.

W konsekwencji postanowień dotyczących indeksacji nie można uznać za klauzulę

waloryzacyjną w rozumieniu art. 3851 § 2 k.c.

Sąd Okręgowy stwierdził, że zawarte w umowie postanowienia określające

sposób wyliczenia salda kredytu i wysokości rat są abuzywne w rozumieniu art. 3851

§ 1 k.c., a tym samym nieskuteczne. Postanowienia umowy nie były indywidualnie

uzgadniane z powodami. Wynika to z samego charakteru umowy opartej o treść

stosowanego przez Bank wzorca umowy oraz regulaminu, a także z zeznań powoda,

których wiarygodności pozwanemu nie udało się obalić. Pozwany nie udowodnił

II CSKP 19/24

4

okoliczności przeciwnej, a wybór przez konsumenta jednego z oferowanych

kredytów nie stanowi formy indywidualnego uzgodnienia treści umowy. Sporne

postanowienia wprost określają podstawowe świadczenia w ramach zawartej umowy

i ją charakteryzują, jako podtyp umowy kredytu. Dotyczy to również postanowień

określających zasady wyznaczania kursów walut.

W ocenie Sądu pierwszej instancji postanowienia wprowadzające i kreujące

mechanizm indeksacji nie zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, a więc

w sposób jednoznaczny, zaś Bank nie wywiązał się z ciążącego na nim obowiązku

informacyjnego wobec konsumenta. Dotyczy to także postanowień

wprowadzających ryzyko spreadów walutowych, jak również kursów walut

stosowanych w ramach wykonywania umowy. W świetle art. 3852 k.c. nie ma

znaczenia rzeczywisty sposób wykonywania umowy przez Bank i sposób

finansowania udzielania kredytów indeksowanych. Są to okoliczności leżące poza

zakresem łączącego strony stosunku prawnego.

Zawarte w § 2 ust 1 i 2, § 4 ust la i § 9 ust 2 postanowienia wprowadzające

mechanizm indeksacji rażąco naruszają interesy powoda jako konsumenta, wobec

nierównomiernego rozłożenia ryzyka między stronami umowy, a równocześnie

naruszają dobre obyczaje, skoro zostały wprowadzone z wykorzystaniem przewagi

kontraktowej Banku, który nie dopełnił wymaganych od instytucji finansowej

obowiązków informacyjnych. Również postanowienia zawarte w § 2 ust 2, § 4 ust 1a

oraz § 9 ust 2 i 6, przewidujące stosowanie do przeliczeń kursów wskazanych

w tabeli kursów Banku, rażąco naruszają interesy powoda jako konsumenta, wobec

narażenia go na arbitralność decyzji Banku, przy baraku narzędzi weryfikacji

prawidłowości ustalenia tych kursów, a równocześnie naruszają dobre obyczaje,

skoro naruszają równowagę kontraktową stron na rzecz strony i tak silniejszej, jaką

jest Bank.

Skutkiem powyższych wadliwości jest bezskuteczność zakwestionowanych

zapisów umowy, a w konsekwencji wyeliminowanie z umowy mechanizmu

indeksacji, przy pozostawieniu zasad oprocentowania kredytu, wprowadzonych do

umowy w wyniku indeksowania kwoty wykorzystanego kredytu, czego ostatecznym

rezultatem jest konieczność stwierdzenia nieważności umowy w całości. Nie ma

II CSKP 19/24

5

bowiem możliwości przywrócenia rzeczywistej równowagi między prawami

i obowiązkami jej stron, także z tego względu, że na dzień zawarcia umowy nie

istniały przepisy dyspozytywme mogące wypełnić lukę powstałą w wyniku

bezskuteczności postanowień odnoszących się do kursów walut.

Sąd Okręgowy stwierdził także, że stwierdzenie nieważności było zgodne

z żądaniem powoda, którzy wykazał istnienie po swojej stronie interesu prawnego

określonego w art. 189 k.p.c., sprowadzającego się do potrzeby usunięcia stanu

niepewności prawnej co do dalszego obowiązywania umowy.

W ocenie Sądu Okręgowego na uwzględnienie zasługiwało także roszczenie

o zapłatę. Nieważność umowy spowodowała, że świadczenia powoda spełnione na

rzecz Banku tytułem spłaty rat kredytu mają charakter nienależny w rozumieniu art.

410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Sąd Okręgowy opowiedział się za zastosowaniem

teorii dwóch kondykcji oraz uznał, że nie można stwierdzić, by w sprawie zaistniały

przesłanki wymienione w art. 409 k.c. Pozwany bezskutecznie powołał się na art.

411 pkt 1 k.c. skoro sporne świadczenia były spełniane w wykonaniu nieważnej

umowy.

Brak było podstaw do uznania, że pozwany skutecznie zgłosił zarzut

potrącenia, skoro jego roszczenie o zwrot kwoty kapitału oraz wynagrodzenie za

bezumowne korzystanie z niego nie jest wymagalne. Bank nie wezwał powodów do

zapłaty stosownie do art. 455 k.c. Z kolei zarzut zatrzymania był nieskuteczny, skoro

umowa kredytu nie jest umową wzajemną. Roszczenie z tytułu bezumownego

korzystania z rzeczy nie wynika z kontraktu, a złożenie oświadczenia o zatrzymaniu

ma charakter materialnoprawny, co wymaga umocowania pełnomocnika do

dokonania takiej czynności oraz jej przyjęcia przez drugą stronę umowy.

Zarzut przedawnienia był niezasadny, skoro termin przedawnienia roszczeń

konsumenta wynosi 10 lat i może rozpocząć bieg dopiero po podjęciu przez niego

wiążącej decyzji co do ewentualnego sanowania niedozwolonej klauzuli umownej lub

też powołania się na całkowitą nieważność urnowy, co w rozponawanej sprawie

nastąpiło w toku procesu, wraz z pismem modyfikującym powództwo z 28

października 2020 r.

II CSKP 19/24

6

Orzekając o roszczeniu odsetkowym Sąd Okręgowy powołał się na art. 455

k.c. i stwierdził, że termin na spełnienie świadczenia przez Bank rozpoczął bieg wraz

z doręczeniem mu pisma z 28 października 2020 r. (t.j. z dniem 19 stycznia 2021 r.).

Bank pozostaje więc w opóźnieniu od 3 lutego 2021 r., a żądanie dotyczące odsetek

za okres wcześniejszy podlegało oddaleniu.

Wyrokiem z dnia 3 lutego 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił

apelację pozwanego. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne oraz ocenę

prawną przedstawioną przez sąd pierwszej instancji. Zaakceptował ocenę

o legalności umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej w świetle przepisów

Prawa bankowego, zasad swobody umów oraz regulacji dotyczących

niedozwolonych postanowień umownych. Sąd drugiej instancji uznał za prawidłową

oceną dotyczącą abuzywności klauzul indeksacyjnych oraz wynikające z tego

konsekwencje w zakresie związania stron umową w pozostałym zakresie.

Sąd drugiej instancji podzielił również ocenę dopuszczalności żądania

ustalenia nieważności umowy na podstawie art. 189 k.p.c. Wskazał, że w realiach

sprawy żądanie zapłaty nie było dalej idące niż żądanie ustalenia nieistnienia

stosunku prawnego, ponieważ umowa miała regulować prawa i obowiązki stron

przez okres 300 miesięcy, zaś roszczenie o zwrot świadczeń mogło obejmować

jedynie spłaty dokonane do dnia wniesienia pozwu. Interes prawny powoda

obejmował także konieczność pozbawienia skuteczności ustanowionych

zabezpieczeń, w tym hipoteki. Jedynie orzeczenie ustalające nieważność umowy

mogło usunąć wątpliwości co do istnienia stosunku prawnego.

Sąd Apelacyjny wskazał, że art. 233 § 1 k.p.c. wyraża zasadę swobodnej

oceny dowodów, która nakłada na sąd obowiązek dokonania wszechstronnej,

logicznej i bezstronnej analizy materiału dowodowego. Skuteczne postawienie

zarzutu naruszenia tego przepisu wymaga wykazania uchybień w ocenie dowodów,

polegających na naruszeniu zasad logiki, doświadczenia życiowego lub reguł

prawidłowego rozumowania. Apelacja pozwanego nie spełniała tych wymogów.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że umowa pozostawiała Bankowi nieograniczoną

swobodę w kształtowaniu kursów walut stosowanych do przeliczeń, co narażało

II CSKP 19/24

7

kredytobiorcę na arbitralność decyzji Banku. Regulacje rynku międzybankowego

oraz art. 111 Prawa bankowego nie miały znaczenia dla oceny abuzywności

postanowień umownych, ponieważ nie były objęte treścią umowy i świadomością

kredytobiorcy. Ocena abuzywności musi odnosić się do okoliczności znanych obu

stronom w chwili zawarcia umowy. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe pominięcie

przez Sąd Okręgowy argumentów dotyczących polityki kredytowej Banku oraz

mechanizmów rynku międzybankowego. Zaakceptował także ustalenia dotyczące

braku indywidualnego uzgodnienia klauzul indeksacyjnych. Podpisanie wniosku

kredytowego, oświadczeń o wyborze waluty obcej oraz umowy sporządzonej według

wzorca nie stanowi indywidualnego uzgodnienia postanowień. Ciężar dowodu w tym

zakresie spoczywał na Banku, który mu nie sprostał. Kredytobiorca miał jedynie

możliwość określenia kwoty kredytu i jego przeznaczenia, natomiast nie negocjował

mechanizmu indeksacji ani zasad ustalania kursów. Zawarcie umowy według wzorca

tworzy domniemanie braku indywidualnych negocjacji, a pozwany nie przedstawił

żadnych dowodów, które mogłyby to domniemanie obalić.

Kredytobiorca działał w zaufaniu do profesjonalnego podmiotu, który

przedstawiał mu produkt jako bezpieczny i adekwatny do jego potrzeb, co wyklucza

możliwość uznania, że świadomie negocjował mechanizm indeksacji. Podjął decyzję

o zawarciu umowy w oparciu o zapewnienia pracownika Banku, który przedstawiał

kredyt indeksowany do waluty obcej jako jedyny dostępny i bezpieczny produkt,

mający obniżyć wysokość rat. Kredytobiorca nie miał możliwości rzeczywistego

wyboru pomiędzy różnymi konstrukcjami kredytowymi, ponieważ Bank prezentował

mu kredyt indeksowany jako rozwiązanie adekwatne do jego zdolności kredytowej

i potrzeb. Zgodnie z art. 3851 § 4 k.c. ciężar dowodu indywidualnego uzgodnienia

postanowień spoczywa na przedsiębiorcy, a pozwany nie wykazał, aby jakiekolwiek

elementy klauzuli indeksacyjnej były negocjowane.

Sąd Apelacyjny wskazał, że postanowienia wprowadzające mechanizm

przeliczenia kwoty kredytu ze złotych na walutę obcą, a następnie ustalające

wysokość świadczeń kredytobiorcy jako równowartość kwot wyrażonych w walucie

obcej, określają główne świadczenia stron. Mechanizm indeksacji wpływał

bezpośrednio na wysokość kapitału podlegającego zwrotowi, na wysokość odsetek

oraz na wartość spreadu walutowego, który stanowił dodatkowe wynagrodzenie

II CSKP 19/24

8

Banku. Bez zastosowania indeksacji nie było możliwe ustalenie wysokości

świadczeń kredytobiorcy, co oznacza, że klauzula indeksacyjna stanowiła element

przedmiotowo istotny umowy kredytu.

Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu Okręgowego, że sporne postanowienia

umowy nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Podkreślił, że

niejednoznaczność wynikała z braku obiektywnych i weryfikowalnych zasad

ustalania kursów oraz z pozostawienia Bankowi swobody w ich kształtowaniu.

Mechanizm indeksacji został przedstawiony w sposób niepozwalający kredytobiorcy

na ocenę ryzyka finansowego, co stanowiło naruszenie zasady równowagi

kontraktowej stron. Bank jako profesjonalista działający w sektorze bankowym miał

obowiązek udzielić kredytobiorcy pełnych i zrozumiałych informacji dotyczących

ryzyka kursowego oraz zasad działania mechanizmu indeksacji. Obowiązek ten

wynika z przepisów o ochronie konsumentów, które obowiązywały w dacie zawarcia

umowy. Kredytobiorca miał jedynie ogólną świadomość możliwości zmiany kursu

waluty, lecz nie został poinformowany o skali ryzyka, jego konsekwencjach

ekonomicznych ani o wpływie kursów ustalanych przez Bank na wysokość jego

zobowiązań. Podpisane oświadczenia o świadomości ryzyka nie odzwierciedlały

rzeczywistego zakresu informacji przekazanych kredytobiorcy, a Bank nie wykazał,

aby poinformował go o specyfice mechanizmu indeksacji. Kredytobiorca miał prawo

oczekiwać od Banku rzetelnego przedstawienia ryzyka związanego z kredytem

indeksowanym. Bank wykorzystał swoją przewagę informacyjną i organizacyjną, nie

zapewniając kredytobiorcy możliwości świadomego podjęcia decyzji o zawarciu

umowy.

Sąd Apelacyjny podzielił ocenę abuzywności klauzul indeksacyjnych, zasad

ustalania kursów oraz zróżnicowania kursów stosowanych do przeliczeń. Wadliwość

tych postanowień wynikała z pozostawienia Bankowi swobody w ustalaniu kursów,

co wpływało na wysokość świadczeń kredytobiorcy. Podkreślił, że skoro

postanowienia dotyczące mechanizmu indeksacji określają główne świadczenia

stron, to ich bezskuteczność prowadzi do upadku całej umowy. Eliminacja klauzul

indeksacyjnych nie pozostawia bowiem możliwości utrzymania stosunku prawnego

w zmodyfikowanej formie, ponieważ mechanizm indeksacji stanowił istotę konstrukcji

kredytu, który strony zamierzały zawrzeć.

II CSKP 19/24

9

Wolą stron było zawarcie umowy kredytu waloryzowanego walutą obcą, a nie

kredytu złotowego czy kredytu walutowego. Mechanizm indeksacji stanowił zatem

element konstytutywny umowy, a jego eliminacja prowadzi do zniweczenia stosunku

prawnego w całości. Sąd Apelacyjny uznał za bezzasadne twierdzenia pozwanego,

jakoby możliwe było utrzymanie umowy poprzez zastosowanie przepisów

dyspozytywnych lub zasad współżycia społecznego. Wskazał, że w polskim systemie

prawa brak jest przepisów, które mogłyby zastąpić abuzywne postanowienia

dotyczące indeksacji. Nie można również odwoływać się do art. 358 § 2 k.c., który

nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy oraz do art. 41 Prawa wekslowego, który

nie ma zastosowania do umów kredytowych.

Sąd drugiej instancji nie podzielił argumentacji pozwanego dotyczącej

możliwości utrzymania umowy w pozostałym zakresie zgodnie, z art. 3851 § 2 k.c.

Wskazał, że przepis ten służy utrzymaniu umowy, której niektóre postanowienia nie

wiążą konsumenta, lecz nie pozwala na konstruowanie nowej umowy w miejsce tej,

którą strony zamierzały zawrzeć. Eliminacja klauzul indeksacyjnych prowadziła do

braku możliwości ustalenia wysokości świadczeń kredytobiorcy, co uniemożliwiało

utrzymanie umowy. Zasada związania stron postanowieniami umowy, które nie

zostały uznane za niedozwolone, nie oznacza możliwości uzupełniania umowy

przepisami prawa materialnego lub zwyczajami.

Sąd Apelacyjny uznał za bezzasadne twierdzenia pozwanego dotyczące

sposobu wykorzystywania przez Bank uprawnień wynikających z umowy oraz

możliwości skorzystania przez kredytobiorcę z przewalutowania. Wskazał, że

kwestie te dotyczą sposobu wykonywania umowy, która okazała się nieważna,

a ocena abuzywności postanowień następuje według stanu z chwili zawarcia umowy.

Nawet rzetelne wykonywanie umowy przez Bank nie mogło sanować wadliwych

postanowień, które naruszały równowagę kontraktową stron. Ocena abuzywności

musi odnosić się do treści umowy i okoliczności jej zawarcia, a nie do późniejszego

sposobu jej wykonywania.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że strona, która w wykonaniu nieważnej umowy

kredytu spłacała raty, ma roszczenie o zwrot uiszczonych świadczeń jako

nienależnych, niezależnie od roszczeń Banku o zwrot kapitału. Roszczenia te są

II CSKP 19/24

10

odrębne i mogą podlegać potrąceniu, jednak wymaga to oświadczenia strony. Sąd

Apelacyjny podkreślił, że roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia powstają

dopiero po definitywnym upadku umowy, a do tego czasu umowa ma charakter

negotium claudicans. Za trafne uznał stanowisko Sądu Okręgowego, że roszczenia

obu stron wynikające z obowiązku zwrotu świadczeń nienależnych nie mogły stać się

wymagalne, dopóki powód nie złożył jednoznacznego oświadczenia o odmowie

potwierdzenia klauzul abuzywnych. Zgodnie z orzecznictwem TSUE sąd krajowy ma

obowiązek poinformować konsumenta o nieuczciwym charakterze postanowienia

i umożliwić mu zajęcie stanowiska. Dopiero odmowa potwierdzenia klauzuli przez

konsumenta prowadzi do definitywnego upadku umowy.

Powód jednoznacznie odmówił potwierdzenia klauzul abuzywnych, żądając

ustalenia nieważności umowy i zwrotu świadczeń, co przesądzało o definitywnym

upadku umowy. Z chwilą doręczenia Bankowi pisma procesowego zawierającego

takie żądanie doszło do definitywnego upadku umowy, co oznacza, że dopiero od tej

daty roszczenia stron stały się wymagalne. Do tego momentu powód nie mógł

skutecznie dochodzić roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia, ponieważ nie było

pewne, czy klauzule abuzywne zostaną przez niego potwierdzone. W konsekwencji

nie można było uznać roszczenia powoda za przedawnione, ponieważ termin

przedawnienia nie rozpoczął biegu przed definitywnym upadkiem umowy.

Sąd Apelacyjny odnosząc się do zarzutu zatrzymania podniesionego przez

Bank wskazał, że zgodnie z art. 496 i 497 k.c. prawo zatrzymania przysługuje jedynie

w razie nieważności umowy wzajemnej, w której świadczenia stron mają charakter

ekwiwalentny. Uznał, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną w rozumieniu art.

487 § 2 k.c., co wyklucza możliwość zastosowania prawa zatrzymania. Wskazał

również, że prawo zatrzymania nie może służyć paraliżowaniu skuteczności wyroku

zasądzającego świadczenie. Jego celem jest zabezpieczenie roszczenia strony

w sytuacji, gdy druga strona dochodzi świadczenia z umowy wzajemnej, a nie

blokowanie wykonania orzeczenia sądowego. Pozwany miał możliwość skorzystania

z zarzutu potrącenia, jednak nie uczynił tego w sposób odpowiadający wymogom art.

203¹ k.p.c. Zarzut zatrzymania nie może być stosowany w sposób rozszerzający,

a jego zastosowanie w sprawie dotyczącej nieważnej umowy kredytu byłoby

sprzeczne z celem tej instytucji.

II CSKP 19/24

11

Pozwany w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie prawa materialnego, art.

3851 § 2 k.c. w zw. z 3851 § 1 k.c., art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., art.

358 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. XLIX ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy

wprowadzające kodeks cywilny oraz art. 41 ustawy z dnia 29 kwietnia 1936 r. - Prawo

wekslowe, art. 3851 § 1 i 2 k.c. i art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 dnia

kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, art.

3851 § 2 k.c. w zw. z 3851 § 1 k.c. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa w całości, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

pierwszej instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 45 ust. 1 Konstytucji gwarantuje każdemu prawo do rozpatrzenia

sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Podobną gwarancję

zawiera art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Orzekanie przez

niezwisły i bezstronny sąd ustanowiony na mocy ustawy stanowi podstawę prawa do

rzetelnego procesu, które należy do praw podstawowych jednostki. Nakłada to na

każdy sąd obowiązek zbadania z urzędu, czy jego skład nie stoi na przeszkodzie

zapewnieniu stronom postępowania realizacji prawa do rzetelnego procesu. Dla

dokonania oceny, czy określony skład sądu spełnia wskazane wyżej wymogi

pozwalające uznać go za sąd, kluczowe są kryteria obejmujące podstawę prawną

jego działania, w tym sposób, w jaki skład sądu został utworzony.

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w ślad za

judykaturą Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na tle art. 6 ust. 1 Konwencji

o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie, dnia

4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284, dalej – „EKPCz”), wskazuje się,

że wymaganie ustanowienia sądu na podstawie ustawy odnosi się nie tylko do

podstawy prawnej funkcjonowania sądu jako organu władzy publicznej, lecz także

konkretnego składu orzekającego. Wymaga to uwzględnienia wszystkich przepisów

prawa krajowego, które mogą rzutować na to, że uczestnictwo w składzie

orzekającym konkretnych sędziów jest nieprawidłowe (por. np. wyroki Trybunału

II CSKP 19/24

12

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26 marca 2020 r., Simpson/Rada

i HG/Komisja, C-542/18 RX-II i C-543/18 RXII, z dnia 6 października 2021 r., C-

487/19, W.Ż, z dnia 29 marca 2022 r., C-132/20, Getin Noble Bank S.A.). Dotyczy to

również przepisów regulujących przydział spraw i kształtowanie składów

orzekających w konkretnych sprawach (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z dnia 14 listopada 2024 r., C-197/23, S.). W taki sam sposób należy

rozumieć wymagania wynikające z art. 45 ust. 1 Konstytucji.

Wymagało zatem uwzględnienia, że zarządzenie Prezesa Sądu Najwyższego

kierującego pracą Izby Cywilnej z dnia 9 grudnia 2025 r. dotyczące wyznaczenia

skład orzekającego, zostało na podstawie art. 80 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o Sądzie Najwyższym, jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r., poz. 622 (dalej – „u.SN”) wydane

przez osobę powołaną na stanowisko Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą

Izby Cywilnej z dniem 1 października 2024 r., w sposób wadliwy (por. w tym zakresie

uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2025 r., II CSKP 172/24 i II

CSKP 2111/22)

Sytuacja, w której ustawowe uprawnienia przewidziane dla Prezesa Sądu

Najwyższego, w tym dotyczące działalności orzeczniczej izby Sądu Najwyższego,

takie jak kształtowanie składów orzekających w konkretnych sprawach (art. 80 § 1

u.SN), są realizowane przez osobę powołaną na stanowisko Prezesa Sądu

Najwyższego w okolicznościach przedstawionych w powołanych wyżej wyrokach

Sądu Najwyższego, ma charakter nadzwyczajny i powoduje nieskuteczność

czynności o charakterze jurysdykcyjnym, w tym zarządzeń i innych aktów

podejmowanych przez wadliwy obsadzony organ Sądu Najwyższego, którym jest

Prezes Sądu Najwyższego (por. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21

kwietnia 2023 r., II CSKP 1588/22 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1

grudnia 2023 r., III CZP 1/22).

W przypadku zarządzeń o wyznaczeniu składu orzekającego dokonywana de

lege lata ocena wpływu tej wadliwości na dopuszczalność merytorycznego

rozpoznania sprawy przez obsadzony w ten sposób skład orzekający Sądu

Najwyższego musi jednak uwzględniać ryzyko rzeczywistego oddziaływania

wadliwego wyznaczenia składu orzekającego na spełnienie wymogu zapewnienia

II CSKP 19/24

13

stronom prawa do rozpoznania sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd

ustanowiony ustawą, w przypadku, gdy sędziwie tworzący skład sądu zastali

prawidłowo powołani do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu

Najwyższego oraz uwzględniać konieczność realizowania przez Sąd Najwyższy jego

konstytucyjnych i ustawowych funkcji w sferze ochrony prawnej w obliczu kryzysowej

sytuacji w wymiarze sprawiedliwości, w tym zwłaszcza zapewnienia stronom prawa

do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie (art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 6 ust. 1

EKPCz i art. 47 KPP UE). Należało to uwzględnić, mimo strukturalnego charakteru

i wagi problemu nieprawidłowej obsady organów Sądu Najwyższego, w tym

stanowiska Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej,

wynikającego zarówno z wadliwości postępowań nominacyjnych na stanowiska

sędziowskie w Sądzie Najwyższym prowadzonych z udziałem Krajowej Rady

Sądownictwa ukształtowanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r., jak i wadliwości

postępowania, w którym dokonano wyboru kandydatów na stanowisko Prezesa Sądu

Najwyższego.

Uwzględniając również, że strony zostały prawidłowo zawiadomione

o składzie orzekającym i nie zgłosiły zastrzeżeń wobec tego składu orzekającego

Sądu Najwyższego oraz niezawisłości i bezstronności jego członków, Sąd Najwyższy

uznał, iż nie było przeszkód do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy.

W judykaturze utrwalone jest stanowisko, że postanowienia umowne

obejmujące tzw. klauzule przeliczeniowe, określające kurs CHF do waluty polskiej za

pomocą mechanizmu opartego o stosowanie klauzul kursowych ustalanych

jednostronnie przez bank, stanowią niedozwolone postanowienia umowne.

W judykaturze podkreślono, że określenie wysokości zobowiązania konsumenta

z odwołaniem się do tabel kursów ustalanych przez bank, bez wskazania

obiektywnych kryteriów ustalania wysokości kursu, jest nietransparentne, pozostawia

pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równość stron. W świetle art. 3851 § 1

k.c. nie budzi wątpliwości, że tego rodzaju klauzule abuzywne są bezskuteczne.

Stanowisko, które w tym zakresie wyraził Sąd Apelacyjny nie uzasadnia zarzutu

dokonania błędnej wykładni i wadliwego zastosowania art. 3851 § 1 k.c.

II CSKP 19/24

14

Sąd Apelacyjny stwierdził także, że wyeliminowanie z umowy postanowień

dotyczących stosowania tabel kursowych nie zezwala na wykonywanie umowy bez

zasadniczej zmiany jej charakteru, stanowiącego prawną i gospodarczą przyczynę

zawarcia umowy przez strony. Utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez

strony nie jest możliwe, a jej uzupełnienie przez sąd jest niedopuszczalne.

Skutkowało to w ocenie Sądu drugiej instancji nieważnością ( bezskutecznością)

całej umowy. Związane z tym dalsze konsekwencje są uzależnione od tego, czy

nieważność umowy zagraża interesom konsumenta, co otwierałby dopiero drogę do

zastąpienia klauzul niedozwolonych, o ile konsument nie sprzeciwił się temu,

obstając przy nieważności całej umowy.

Sąd Apelacyjny ocenił prawidłowo, że stwierdzenie abuzywności klauzuli

ryzyka walutowego powoduje, iż utrzymanie umowy nie jest możliwe. Powyższe

stanowisko Sądu Apelacyjnego pozostaje w zgodzie z aktualnym, utrwalonym

stanowiskiem judykatury, uwzgledniającym orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej dotyczące wykładni przepisów Dyrektywy 93/13. Oceny tej nie

podważa zmiana przepisów Prawa bankowego dokonana na mocy ustawy z dnia 29

lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw. Wbrew

stanowisku skarżącego za możliwością utrzymania umowy zawartej przez strony nie

przemawia również treść art. 41 prawa wekslowego. Zawarte w skardze kasacyjnej

zarzuty naruszenia prawa materialnego kwestionujące stwierdzone przez Sąd

Apelacyjny skutki abuzywności postanowień umowy dotyczących tabel kursowych

były zatem nieuzasadnione.

W orzecznictwie wyrażono także stanowisko, że klauzule waloryzacyjne, które

w umowie kredytu nie zostały wyrażone w sposób jasny i precyzyjny podlegają

badaniu pod katem abuzywności i przyjęto, iż w celu zrealizowania przez bank

obowiązków informacyjnych o ryzyku walutowym i kursowym w związku z zawarciem

umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej lub denominowanych w walucie

obcej, nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko kursowe ponosi

kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści odnośnie

poinformowania o ponoszeniu przez kredytobiorcę ryzyka wynikającego ze zmiany

kursu waluty obcej. Klauzula ryzyka walutowego i klauzula kursowa mogą

funkcjonować tylko łącznie i stanowią klauzulę indeksacyjną określającą główne

II CSKP 19/24

15

świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Stanowisko Sądu drugiej instancji

w tym zakresie było zatem także uzasadnione.

Z tych względów skarga kasacyjna była pozbawiona uzasadnionych podstaw

i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 2 i art. 39821 k.p.c.

Władysław Pawlak

Grzegorz Misiurek

Dariusz Zawistowski

[SOP]