Ogrodzony fragment działki zasiedziany przez następców E. P. Skarga spółki G. oddalona

II CSKP 209/24

2

Sąd Rejonowy Gdańsk - Południe w Gdańsku postanowieniem z 20 sierpnia

2020 r. stwierdził, że wnioskodawca P. z dniem 3 lipca 2010 r. nabył przez

zasiedzenie […], w której jako dotychczasowy właściciel wpisana była G. spółka z

ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w G. (pkt I); oddalił wniosek w

pozostałym zakresie (pkt II); umorzył postępowanie w zakresie cofniętego wniosku

(pkt III); orzekł, że mapa z projektem podziału wymieniona w pkt I stanowi

integralną częścią postanowienia (pkt IV) i rozstrzygnął o kosztach postępowania

(pkt V-VIII).

Sąd Okręgowy w Gdańsku, po rozpoznaniu apelacji wnioskodawców J. P. i

I. P. oraz uczestników postępowania M. P. i G. spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w G., postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną

sprostował postanowienie Sądu Rejonowego w pkt I w ten sposób, że w miejsce

zwrotu: „w której jako dotychczasowy właściciel wpisana była G. spółka z

ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w G.” wpisał zwrot: „w której jako

dotychczasowy właściciel wpisana była P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

z siedziba w G.” (pkt 1); oddalił apelacje skarżących (pkt 2) i orzekł o kosztach

postepowania kasacyjnego (pkt 3).

W sprawie ustalono, że E. P. […] kupił od Z. P. nieruchomość […]. Po

nabyciu tych nieruchomości E. P. ogrodził działki […] siatką stalową rozciągniętą na

słupach wmurowanych w ziemię i urządził na nich fermę zwierząt futerkowych a

następnie wybudował dom. Ogrodzenie zostało uwidocznione na mapie […], do

celów planu realizacyjnego zabudowy wymienionych działek; pokazano na niej

również budynek gospodarczy wzniesiony przez E. P. przekraczający granicę z

działką

[…] oraz stanowiący część tej działki pas gruntu objęty ogrodzeniem. Działka […]

była własnością Skarbu Państwa […]. Umowami darowizny […] E. P. przeniósł

udział […] w prawie własności nieruchomości […] na rzecz syna J. P. oraz udziały

[…] we własności tej nieruchomości na rzecz wnuczki M. P. i żony I. P. Od tego

czasu wnioskodawcy J. i I. P. oraz E. P. i M. P. mieszkali razem na przedmiotowej

nieruchomości i wspólnie gospodarowali oraz zarządzali całą nieruchomością jako

II CSKP 209/24

3

współwłaściciele. E. P. zmarł […] Spadek po nim na podstawie testamentu nabyli: J.

P., I. P., M. P. oraz M. P. – […]. Na podstawie ugody sądowej […] J. P., I. P., M. P.

oraz M. P. dokonali działu spadku po zmarłym E. P. i częściowego zniesienia

współwłasności w ten sposób, że działki […] zostały przyznane wnioskodawcom w

sprawie niniejszej - małżonkom I. i J. P. i objęte ich wspólnością ustawową

małżeńską.

[…]

Część powierzchni tych działek objęta jest ogrodzeniem wykonanym […]

przez E. P. W tym zakresie grunty te nieprzerwanie co najmniej […] stanowiły

integralną część gospodarstwa E. P. […] zostało wszczęte postępowanie

egzekucyjne przeciwko W. R., które objęło m.in. nieruchomość […] w J. W toku

egzekucji nie ustalono przebiegu granic tej działki, ani faktu, że część jej część

pozostaje w posiadaniu E. P. […] komornik stwierdził umorzenie postępowania

egzekucyjnego - zawieszonego na wniosek wierzyciela […] - z mocy samego

prawa, wobec bezczynności wierzyciela.

Nikt nigdy nie narzucał E. P., ani jego następcom prawnym, w jaki sposób

mają korzystać z zajętego fragmentu działek […]. Wszystkie decyzje odnośnie

poszczególnych prac na tym terenie podejmowali samodzielnie. […] R. P. jako

pełnomocnik W. R. uczestniczył w nabyciu nieruchomości objętej wnioskiem od

Skarbu Państwa; przed przystąpieniem do przetargu był on obecny na terenie tej

nieruchomości. […] W. R. nie zgłaszała żadnych roszczeń w stosunku do E. P. […]

R. P. jako dyrektor spółki P., zlecając podział nieruchomości oznaczonej wówczas

jako działka ewidencyjna […], dowiedział się, że granice tej nieruchomości

przebiegają inaczej niż na gruncie. Wcześniej nikt nigdy nie kierował w stosunku do

E. P., ani do wnioskodawców żadnych roszczeń związanych z częścią

nieruchomości składającej się z działek […] i nie domagał się ich wydania; […].

W świetle tak ustalanego stanu faktycznego Sąd Rejonowy przyjął, że E. P.

[…] objął w posiadanie samoistne w złej wierze część nieruchomości […].

Postepowania […] nie zainicjował właściciel nieruchomości obejmującej działkę […]

i nie było ono ukierunkowane na wyzucie posiadacza z posiadania, wobec czego

mógł on – po zajęciu wierzytelności kontynuować w dalszym ciągu władać sporną

II CSKP 209/24

4

częścią nieruchomości jako posiadacz samoistny. W toku postepowania

egzekucyjnego nie ustalono, że część zajętej nieruchomości znajduje się w

posiadaniu innej osoby i został fizycznie oddzielona. Gdyby nawet przyjąć – do

czego nie ma podstaw - że wszczęcie egzekucji przerwało bieg terminu

zasiedzenia, to należałoby uznać, że skutek ten został zniweczony przez

umorzenia postępowania egzekucyjnego w następstwie wierzyciela.

Sąd Rejonowy, stwierdzając zasiedzenie udziału w prawie własności

nieruchomości jedynie na rzecz E. P., wskazał na żądanie wniosku

uniemożliwiające uwzględnienie go w odniesieniu do pozostałych współposiadaczy.

Wnioskodawcy domagali się bowiem stwierdzenia zasiedzenia na rzecz E. P., bądź

jego następców prawnych, odwołując się do postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku po nim. Tymczasem krąg spadkobierców E. P. jest inny niż osób, które

nabyły od niego udziały w nieruchomości w drodze darowizn […]

Sąd Okręgowy zaaprobował ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę

zaskarżonego postanowienia i ich ocenę prawną. Wskazał, że skarżącej G. spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w G. – wbrew jej odmiennemu zapatrywaniu – nie

chroniła przed zasiedzeniem udziału w nieruchomości rękojmia wiary publicznej

ksiąg wieczystych (art. 5 u.k.w.h.). Stwierdzenie nabycia własności nieruchomości

przez zasiedzenie ma charakter deklaratywny a przedmiotem postępowania

zmierzającego do tego celu nie jest ustalenie, kto pozostaje aktualnym właścicielem

spornej nieruchomości. Postępowanie to zmierza bowiem tylko do stwierdzenia, czy

doszło do zasiedzenia nieruchomości, a jeżeli tak, to w jakiej dacie i na rzecz

jakiego podmiotu. Dlatego też z uwagi na datę stwierdzonego zasiedzenia

nieruchomości sprostowania wymagało określenie podmiotu, przeciwko któremu

zasiedzenie to nastąpiło. […] właścicielem części nieruchomości objętej wnioskiem

pozostawała P. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w G. Termin

zasiedzenia upłynął zatem w czasie, gdy ten podmiot był właścicielem gruntu.

Uczestniczka G. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w G. w skardze

kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.,

skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu oddalającemu jej apelację, zawartemu w pkt

2 postanowienia Sądu Okręgowego, wniosła o uchylenie tego orzeczenia w

II CSKP 209/24

5

zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sadowi w powyższym zakresie do

ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 5 u.k.w.h.

oraz art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art. 172 § 2 k.c. i art. 175 k.c. – przez ich

niezastosowanie.

Drugą zaś podstawę wypełniła zarzutami naruszenia art. 378 § 1 k.p.c.

w związku z art. 327' § 1 pkt 1, art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 350 § 1 i 3

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Wnioskodawcy w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów podniesionych w ramach

podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania, należało stwierdzić, że

nie mogły one zostać uznane za zasadne.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że powołanie

się w skardze kasacyjnej na naruszenie wymagań, jakie spełniać powinno

uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji (określonych obecnie w art. 3271 § 1

pkt 1 i 2 k.p.c.) może być usprawiedliwione tylko wyjątkowych wypadkach, gdy

uzasadnienie to nie zawiera wszystkich koniecznych elementów konstrukcyjnych

lub zawiera tak kardynalne braki, że niemożliwe jest dokonanie oceny toku

wywodu, który doprowadził do wydania orzeczenia, co uniemożliwia

przeprowadzenie kontroli kasacyjnej (zob. m.in. wyroki: z 27 marca 2008 r., III CSK

315/07, z 21 lutego 2008 r. III CSK 264/07, z 27 marca 2008 r., III CSK 315/07,

z 21 lutego 2008 r. III CSK 264/07, z 28 lutego 2018 r., II CSK 246/17 – nie publ.).

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie jest dotknięte tego rodzaju brakami.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, Sąd Okręgowy odniósł się do

podniesionego w apelacji zarzutu naruszenia art. 5 u.k.w.h., uznając go za

bezzasadny, co znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia (str. 23-24). Wskazany przez skarżącą art. 327' § 1 pkt 1 w związku

II CSKP 209/24

6

art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. nie mógł stanowić właściwej płaszczyzny do krytyki

trafności tej oceny ani usprawiedliwiać zarzutu naruszenia art. 378 § 1 k.p.c.

Zamierzonego skutku nie mógł wywrzeć zarzut naruszenia art. 350 § 1 i 3

w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Sprostowanie postanowienia Sądu pierwszej instancji

zostało dokonane w pkt 1 postanowienia Sądu Okręgowego, nieobjętym zakresem

zaskarżenia wskazanym w skardze kasacyjnej. Jedynie na marginesie należało

zauważyć, że skutkiem tego sprostowania nie była zmiana istoty rozstrzygnięcia,

lecz skorygowanie oczywistej omyłki przez wskazanie rzeczywistego właściciela

nieruchomości objętej wnioskiem, ujawnionego w księdze wieczystej […] w dacie

upływu okresu zasiedzenia, która to okoliczność była w sprawie bezsporna.

Za chybione należało uznać również zarzuty wypełniające podstawę

kasacyjna naruszenia prawa materialnego.

Według skarżącej, Sąd Okręgowy naruszył art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w związku

z art. 172 § 2 k.c. i art. 175 k.c. przez ich niezastosowanie w następstwie uznania

– wbrew stanowisku zajętemu przez Sąd Najwyższy w uchwale z 22 listopada

2013 r. (OSNC 2014, nr 7-8/74) - że do przerwania biegu zasiedzenia nie doszło

wskutek wszczęcia egzekucji z nieruchomości. W związku z tak sformułowanym

zarzutem należy zauważyć, że został on ograniczony do kwestii konsekwencji

prawnych zajęcia nieruchomości w toku skierowanej do niej egzekucji sądowej,

dotyczących biegu terminu zasiedzenia nieruchomości. Tymczasem u podstaw

zaskarżonego postanowienia legła nie tylko ocena, że w konkretnym stanie

faktycznym w następstwie zajęcia nieruchomości nie doszło do naruszenia

posiadania jej części przez E. P., ale również zapatrywanie, że umorzenie

postepowania egzekucyjnego zawieszonego na wniosek wierzyciela – w

następstwie jego bezczynności – stanowi zdarzenie niweczące skutek przerwania

biegu terminu zasiedzenia. Zarzut skarżącej skonstruowany we wskazany wyżej

sposób nie mógł zatem – niezależnie od jego trafności - stanowić wystarczającej

podstawy do skutecznego podważenia prawidłowości oceny zarzutu przerwania

biegu terminu zasiedzenia.

Za bezzasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 5 u.k.w.h., którego

słuszności skarżąca upatrywała w bezzasadnym przyjęciu, że rękojmia wiary

II CSKP 209/24

7

publicznej ksiąg wieczystych nie uchroniła jej przed zasiedzeniem nieruchomości

stwierdzonym w zaskarżonym postanowieniu.

W uzasadnieniu tego zarzutu skarżąca powołała się na pogląd Sądu

Najwyższego wyrażony w wyroku z 21 lutego 2013 r. w sprawie IV CSK 481/12

(nie publ.), zgodnie z którym rękojmia ksiąg wieczystych chroni osoby, które przez

czynność prawną z osobą uprawnioną według treści księgi nabyły własność lub

inne prawo rzeczowe, nawet jeśli w czasie poprzedzającym transakcję inny podmiot

nabył prawo do zasiedzenia własności nieruchomości. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego zaprezentowano jednak również zapatrywanie odmienne.

W postanowieniu z 3 kwietnia 2002 3 r., V CK 60/03 (OSNC 2004, nr 6, poz. 101)

zwrócono uwagę na to, że stwierdzenie zasiedzenia ma ten skutek, że określa

nowy stan prawny nieruchomości, poczynając od daty wskazanej w postanowieniu

sądu, bez względu na skutki późniejszych zdarzeń, które ten stan mogą odmiennie

kształtować. W postępowaniu o zasiedzenie sąd wydaje postanowienie, w którym

stwierdza, kto nabył własność nieruchomości w określonej chwili, a tym samym, kto

własność tę utracił, bez względu na to, czy w chwili orzekania nabywca zachował

własność przedmiotu zasiedzenia. Każde późniejsze nabycie własności

- niezależnie od podstawy prawnej - odbywa się jego kosztem. Nie do przyjęcia jest

pogląd, że takie późniejsze nabycie nieruchomości, np. w drodze kupna

i w zaufaniu do księgi wieczystej, odbiera zainteresowanemu prawo do żądania

stwierdzenia zasiedzenia. Oznaczałoby to, że z upływem terminu otwierającego

możliwość stwierdzenia zasiedzenia, a przed kolejną zmianą właściciela,

nieruchomość nie stanowiła niczyjej własności, zaś takiego stanu rzeczy

obowiązujące prawo nie przewiduje. Sąd Najwyższy, odnosząc się do nabycia

własności nieruchomości w zaufaniu do treści księgi wieczystej, przyjął, że

okoliczność ta nie przesądza pozytywnego skutku umowy. Wskazał również, że

choć w obecnym stanie prawnym nie ma odpowiednika art. 47 Pr. rzecz., w myśl

którego, jeżeli w chwili zawarcia umowy o przeniesienie własności nieruchomość

była własnością osoby trzeciej z mocy przepisów o zasiedzeniu, nabywca może

powołać się przeciwko tej osobie na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych

tylko wtedy, gdy przed upływem roku od daty umowy zażąda oddania mu

nieruchomości w posiadanie, niemniej - choćby ze względu na uregulowanie

II CSKP 209/24

8

zawarte w art. 6 ust. 1 i 2 u.k.w.h. - ten, kto nieruchomość zasiedział, bądź jego

następca prawny nie jest pozbawiony możliwości kwestionowania skuteczności

zbycia.

Ocena Sądu Okręgowego, odnosząca się do zarzutu naruszenia art. 5

u.k.h.w., podniesionego w apelacji skarżącej, jest zbieżna z przytoczonym

poglądem Sądu Najwyższego, podzielanym przez skład orzekający. Skutki nabycia

przez zasiedzenie następują z mocy prawa. W ramach postępowania

o stwierdzenie zasiedzenia poza zakresem badania sądu pozostają okoliczności,

które wystąpiły po dacie zasiedzenia. W konsekwencji, instytucja rękojmi wiary

publicznej ksiąg wieczystych nie ma znaczenia dla nabycia nieruchomości przez

zasiedzenie w określonej dacie z punktu widzenia okoliczności zaistniałych po

upływie terminu zasiedzenia (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego

z 4 czerwca 2019 r., V CSK 582/18, nie publ.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

Władysław Pawlak

Grzegorz Misiurek

Dariusz Zawistowski

(A.T.)

[r.g.]