Kredyt na działkę kupioną w ramach firmy. SN uchylił wyrok oddalający pozew

II CSKP 257/23

2

1. Wyrokiem z 15 października 2020 r. Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze

zasądził od P. S.A. w W. na rzecz B.B. i M.B. kwotę 724 143,53 zł z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie (pkt 1), oddalił powództwo w pozostałej części (pkt 2) oraz

orzekł o kosztach procesu (pkt 3).

2. Na skutek apelacji powodów Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z 30

czerwca 2022 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że powództwo

oddalił i zasądził od powodów na rzecz pozwanego koszty procesu (pkt 1) oraz

rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt 2).

3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy wynika, że 24

sierpnia 2004 r. strony zawarły umowę kredytu, w której strona pozwana zobowiązała

się postawić do dyspozycji kredytobiorców kredyt w kwocie 64 380 CHF na budowę

domu jednorodzinnego (§ 2 ust. 1 umowy kredytu). W umowie postanowiono, że

kredyt jest wypłacany w walucie polskiej (§ 5 ust. 3). Zastrzeżono, że w takim

przypadku bank stosuje kurs kupna dla dewiz (aktualna Tabela kursów)

obowiązujący w P. S.A. w dniu realizacji zlecenia płatniczego (§ 5 ust. 4). Strona

pozwana uprawniona była do pobierania odsetek od kredytu w walucie kredytu

według zmiennej stopy procentowej, obliczanej w stosunku rocznym, której

wysokość jest ustalana w dniu rozpoczynającym miesięczny okres obrachunkowy,

jako suma stawki referencyjnej LIBOR i stałej marży (§ 6 ust. 1). W dniu zawarcia

umowy stawka referencyjna wynosiła 0,3783%, marża 2,2%, a oprocentowanie

kredytu wynosiło 2,5783% w stosunku rocznym (§ 6 ust. 2). W umowie zastrzeżono,

że spłata zadłużenia z tytułu kredytu i odsetek następuje w drodze potrącenia przez

stronę pozwaną swoich wierzytelności z tytułu udzielonego kredytu z rachunku

powodów prowadzonego w walucie kredytu (PLN), na który kredytobiorcy będą

dokonywać wpłat z tytułu udzielonego kredytu (§ 13 ust. 1). W dniu 9 czerwca 2017 r.

kredyt został całkowicie rozliczony.

W dniu 7 lipca 2008 r. strony zawarły kolejną umowę kredytu, w której strona

pozwana zobowiązała się postawić do dyspozycji kredytobiorców kredyt w kwocie

119 654,88 CHF z przeznaczeniem na zakup działki budowlanej (§ 2 ust. 1).

Wysokość oprocentowania kredytu przewidziano jako sumę stawki referencyjnej

oraz stałej marży banku. Stawka referencyjna LIBOR w dniu sporządzenia umowy

wynosiła 2,80% (§ 2 ust. 5 części szczegółowej umowy), a stała marża banku

II CSKP 257/23

3

2,50 % (§ 2 ust. 6 części szczegółowej umowy). W umowie postanowiono, że środki

pieniężne na spłatę kredytu będą pobierane z prowadzonego w złotych rachunku

numer […] (§ 7 ust. 4 części szczegółowej umowy). W § 4 ust. 1 części ogólnej

umowy kredytu ustalono, że kredyt jest udzielony w walucie polskiej na finansowanie

zobowiązań w Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku wypłaty kredytu albo transzy

w walucie polskiej, stosuje się kurs kupna dla dewiz obowiązujący w P. S.A. w dniu

realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej tabeli kursów (§ 4 ust. 2). W

przypadku dokonywania spłat zadłużenia środki będą pobierane z rachunku

bankowego kredytobiorcy w walucie polskiej w wysokości stanowiącej równowartość

kwoty kredytu lub raty spłaty kredytu w walucie wymienialnej, w której udzielony jest

kredyt, przy zastosowaniu kursu sprzedaży dla dewiz, obowiązującego w P. S.A. w

dniu, o którym mowa w § 7 ust. 5 części ogólnej umowy kredytu, według aktualnej

tabeli kursów (§ 22 ust. 2 części ogólnej umowy). W dniu 8 lipca 2008 r. powodowie

złożyli dyspozycję wypłaty kredytu określając w polskich złotych kwotę do wypłaty.

4. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że obie umowy

kredytu na podstawie art. 58 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 i 2

dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) są nieważne,

z uwagi na zawarte w nich klauzule abuzywne. Wobec tego, w ocenie Sądu

Okręgowego, dochodzone przez powodów roszczenie zasługiwało na

uwzględnienie, ponieważ dochodzona kwota stanowiła świadczenie nienależne

w rozumieniu art. 410 k.c.

5. Sąd Apelacyjny w uzupełnieniu stanu faktycznego ustalił dodatkowo, że

20 czerwca 2008 r. powodowie wzięli udział w przetargu nieograniczonym

w siedzibie Urzędu Miasta […], którego przedmiotem była sprzedaż nieruchomości

gruntowej – działki nr […] o powierzchni 580 m2, przy ul. […], przeznaczona pod

zabudowę budynkiem o funkcji mieszkalno-usługowej. W wyniku przetargu

powodowie nabyli tę nieruchomość za cenę 239 120 zł. W protokole przetargu

wskazano, że powodowie nabywają nieruchomość w ramach prowadzonej firmy, tj.

B. W dniu 26 czerwca 2008 r. powodowie wystąpili z wnioskiem do strony pozwanej

o udzielenie kredytu „[…]” i zostali poinformowani przez pracownika strony pozwanej,

że taki sposób nabycia nieruchomości wyklucza możliwość udzielenia kredytu

II CSKP 257/23

4

przeznaczonego dla konsumentów. Wobec tego powodowie zapewnili, że akt

notarialny przenoszący prawo własności będzie ich określał jako właścicieli

nieruchomości na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej. W budynku

posadowionym na nabytej przez powodów nieruchomości znajduje się kilka lokali

usługowych, w których prowadzona jest działalność gospodarcza przez różne

podmioty. Działalność gospodarczą w jednym z lokali prowadzą również powodowie.

6. Sąd Apelacyjny, w oparciu o ustalenia dokonane przez Sąd pierwszej

instancji uzupełnione ustaleniami poczynionymi w postępowaniu apelacyjnym,

dokonał odmiennych ocen prawnych skutkujących wydaniem orzeczenia

reformatoryjnego i oddaleniem powództwa w całości. W ocenie Sądu drugiej instancji

na niedozwolony charakter postanowień umowy nie można powołać się po jej

całkowitym wykonaniu. Strony nie łączy bowiem już stosunek prawny uregulowany

umową, wobec wygaśnięcia zobowiązań w niej zawartych. Sąd Apelacyjny wskazał,

że w przypadku umowy kredytu z 2004 r., to umowa ta została przez powodów

całkowicie rozliczona 9 czerwca 2017 r., a więc przed wniesieniem pozwu

w niniejszej sprawie. Stąd też Sąd doszedł do wniosku, że świadczenie spełnione na

podstawie umowy z 2004 r. nie było świadczeniem nienależnym, a zatem powództwo

w tej części podlegało oddaleniu. Według Sądu Apelacyjnego nie zasługiwało na

uwzględnienie również roszczenie powodów wywodzone z umowy z 2008 r.,

ponieważ umowa ta nie została zawarta z powodami jako konsumentami

w rozumieniu art. 221 k.c. Zdaniem Sądu drugiej instancji kluczowa była informacja

w protokole przetargu, w którym wyraźnie wskazano, że powodowie nabywają

nieruchomość w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Okoliczność, że

powodowie ostatecznie nabyli nieruchomość na prawach wspólności ustawowej

małżeńskiej nie zmienia faktu, że nabyli je w ramach tej działalności. Działalność ta

w postaci biura rachunkowo-podatkowego „B.” prowadzona była w ramach spółki

cywilnej: i majątek spółki stanowi własność samych wspólników. Powodowie mogli

nabyć nieruchomość w ramach wspólności majątkowej małżeńskiej, skoro taki ustrój

majątkowy ich obowiązywał. W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie można przyjąć, że

powodowie występowali w roli konsumentów, tylko dlatego, że kredyt adresowany

był do konsumentów (na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych), jeżeli został

przeznaczony na budowę budynku mieszkalno-usługowego. Skoro powodowie nie

II CSKP 257/23

5

byli konsumentami, to nie było podstaw do kwestionowania postanowień umowy jako

abuzywnych, a w konsekwencji – do oceny nieważności tej umowy.

7. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wnieśli powodowie,

zaskarżając wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucili zaskarżanemu wyrokowi naruszenie

następujących przepisów prawa materialnego: art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 ust.

1 w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy nr 93/13 w zw. z art. 410 § 2 k.c. w zw.

z art. 405 w zw. z art. 455 w zw. z art. 118 k.c. w zw. z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13

kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw

w zw. z art. 123 § 1 pkt 1 k.c.; art. 221 k.c. w zw. z art. 2 lit. b dyrektywy nr 93/13

w zw. z art. art. 3852 k.c.; art. 65 § 2 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1

w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 58 § 1 i 2 w zw. z art. 3531

k.c.; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”); art. 58 § 1 i 3 w zw. z art. 3581 § 2 i 5 k.c. w zw.

z art. 69 ust. 1 pr.bank.

8. Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

9. Skarga kasacyjna skupia się na dwóch głównych kwestiach, które legły

u podstaw zaskarżonego, reformatoryjnego wyroku zmieniającego korzystny dla

powodów wyrok Sądu Okręgowego. Sąd Apelacyjny, po pierwsze, uznał, że

wykonanie umowy kredytu z 2004 r. uniemożliwia badanie postanowień tej umowy

przez pryzmat ich abuzywności (art. 3851 § 1 k.c.), co skutkuje niemożliwością

ustalenie jej nieważności, a po drugie, przyjął, że powodowie zawierając umowę

kredytu z 2008 r. nie byli konsumentami i nie przysługuje im ochrona wynikająca z art.

3851 § 1 k.c.

10. Sąd Najwyższy nie podziela tych ocen Sądu Apelacyjnego, ponieważ

pozostają one nie tylko w sprzeczności z aktualną, utrwaloną linią orzeczniczą oraz

z treścią relewantnych przepisów prawa.

11. Dopuszczalność sądowego kwestionowania niedozwolonych

postanowień umownych w wykonanych umowach jest powszechnie przyjęta

II CSKP 257/23

6

w judykaturze Sądu Najwyższego (zob. m.in. wyroki SN z 10 kwietnia 2025 r.,

II CSKP 986/23, i z 21 listopada 2025 r., II CSKP 69/24). Niedozwolone

postanowienie umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. jest bowiem od początku,

z mocy samego prawa (ex lege), dotknięte bezskutecznością na korzyść

konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to

postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną (ex tunc).

Skutek bezskuteczności występuje automatycznie, a nie w wyniku orzeczenia sądu.

Wyrok sądu w takiej sytuacji nie ma charakteru konstytutywnego (prawotwórczego).

Stąd też nie ma żadnych przeszkód prawnych, aby ustalić nieważność wykonanej

umowy kredytu wskutek stwierdzenia niedozwolonego charakteru postanowień

zawartych w tej umowie (art. 3851 § 1 k.c.). Wygaśnięcie stosunku

zobowiązaniowego (czy to wskutek wykonania umowy, czy też wskutek umorzenia

zobowiązania) nie jest bowiem przeszkodą do oceny klauzul umownych zawartych

w wykonanej umowie przez pryzmat ich abuzywności. Inna wykładnia byłaby

sprzeczna nie tylko z art. 3851 k.c., który nie przewiduje takiego warunku, ale

i z dyrektywą 93/13, ponieważ uniemożliwiałby sankcjonowanie przedsiębiorców

stosujących wcześniej niedozwolone postanowienia umowne.

12. Uznanie za niedopuszczalne ustalenie nieważności umowy już po jej

wykonaniu skutkowałoby również pozbawieniem znaczenia regulacji art. 410 k.c.,

w którym przewidziano obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego m.in.

w przypadku nieważności umowy. W związku z powyższym nie ma wątpliwości, że

umowa może być uznana za nieważną również w przypadku, gdy strony spełniły

w całości przewidziane w niej świadczenia (wykonały zobowiązania wynikające

z umowy).

13. Z ustaleń faktycznych wynika, że umowa kredytu z 2004 r. zawiera

postanowienia abuzywne. Jak zostało wyjaśniane w uchwale składu całej Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12,

poz. 118), w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

II CSKP 257/23

7

prawnym nie można przyjąć, iż miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. W takiej

sytuacji w związku z niemożliwością ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

umowa kredytu nie wiąże również w pozostałym zakresie. Uzasadnia to ustalenie

nieważności takiej umowy kredytu.

14. Błędna jest również ocena prawna Sądu Apelacyjnego dotycząca umowy

kredytu z 2008 r. Rację mają bowiem skarżący, że dla ustalenia, czy powodowie byli

konsumentami decydująca jest chwila zawarcia umowy kredytu, a nie okoliczności

poprzedzające zawarcie tej umowy, czy też okoliczności następcze występujące już

po zawarciu umowy.

15. Z treści umowy kredytu z 2008 r. jednoznacznie wynika, że powodowie

zawarli ją w jako konsumenci, a nie jako przedsiębiorcy. Ponadto umowa

przeniesienia własności nieruchomości została zawarta przez powodów również

poza prowadzoną działalnością gospodarczą, co też było warunkiem udzielenia

kredytu mieszkaniowego „[…]”. Stąd też zarówno informacje w protokole przetargu,

jak i późniejsze faktyczne zabudowanie nieruchomości budynkiem mieszkalno-

usługowym pozostaje bez znaczenia dla statusu powodów jako konsumentów w

chwili zawarcia umowy kredytu z 2008 r. W związku z powyższym zarzuty kasacyjne

dotyczące naruszenia art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 221 k.c. okazały się zasadne.

16. W tym kontekście odnoszenie się do pozostałych zarzutów skargi

kasacyjnej jest już zbędne.

17. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1

k.p.c. uchylił wyrok w zaskarżonej części i przekazał w tym zakresie sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).

Krzysztof Grzesiowski

Marcin Łochowski

Kamil Zaradkiewicz

II CSKP 257/23

8

(M.M.)

[a.ł]