Sprostowanie dopisało do wyroku 19 465,80 CHF. SN uchylił ten punkt

P.I. pozwem z 17 sierpnia 2017 r. wniósł o zasądzenie od pozwanej Bank

Spółki

Akcyjnej

w

W.

kwot

72.125,06

zł

oraz 19.465,80 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od każdej z nich od dnia

wniesienia pozwu do dnia zapłaty, z tytułu spłaconych rat kredytu oraz opłat

okołokredytowych. W uzasadnieniu wskazał, że dochodzone należności zostały

ustalane na podstawie nieważnych – naruszających art. 58 k.c. w związku

z art. 69 ust. 1 i 2 oraz art. 76 pkt 1 w związku z art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. Prawo bankowe - postanowień umowy kredytu. Powołał się również na ich

abuzywny charakter w rozumieniu art. 3951 k.c. Wniósł także o zasądzenie na swoją

rzecz od pozwanej kosztów procesu.

Pozwana wniosła oddalanie powództwa i zasądzenie od powoda na jej rzecz

zwrotu kosztów procesu.

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 29 stycznia 2019 r. oddalił

powództwo (pkt) i zasądził od powoda na rzecz pozwanej 5417,00 zł z tytułu zwrotu

kosztów procesu (pkt II). Stwierdził, że powód w istocie wywodził swoje roszczenia

nie z umowy kredytu, lecz z umowy pożyczki hipotecznej [...] w kwocie 70 000,00 zł,

indeksowanej do waluty obcej (CHF), zwartej z poprzedniczką prawną pozwanej –

Bankiem1 Spółką Akcyjną w W. 9 sierpnia 2004 r., do której mają odpowiednie

zastosowanie przepisy Prawa bankowego regulujące umowę kredytu. Ustalił, że

przyjęty w umowie mechanizm indeksacji polegał na tym, że przeliczenie kwoty

wypłaconej pożyczki w PLN nastąpiło według kursu kupna CHF, zaś wysokość rat

kapitałowo-odsetkowych ustalana była zgodnie z kursem sprzedaży CHF -

określonych w tabelach kursowych Banku. Umowa była dwukrotnie zmieniana

aneksami; pierwszym aneksem podwyższono kwotę pożyczki do 104 000,00 zł, w

drugim przewidziano spłatę kredytu w walucie waloryzacji. W ocenie Sądu

Okręgowego, określony w umowie mechanizm waloryzacji nie naruszał wskazanych

II CSKP 324/24

3

przez powoda przepisów Prawa bankowego oraz kodeksu cywilnego mających

skutkować jej nieważnością. Nie zawierał również niedozwolonych postanowień

umownych prowadzącym do takiego skutku. W konsekwencji uznał, że świadczenia

spełnione przez powoda w wykonaniu umowy pożyczki nie mogły być uznane za

nienależne.

Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek apelacji powoda, wyrokiem

z 3 czerwca 2022 r.: zmienił wyrok Sądu Okręgowego w punkcie pierwszym w ten

sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 72 125,06 zł z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie od 12 grudnia 2017 r. do 8 czerwca 2021 r.

z zastrzeżeniem, że zapłata zasadzonej kwoty nastąpi za jednoczesnym

zaoferowaniem przez powoda na rzecz pozwanej kwoty 104 000,00 zł oraz

w punkcie drugim przez ustalenie, że koszty procesu poniesie w całości pozwana po

ich szczegółowym wyliczeniu przez referendarza sądowego (pkt I); oddalił apelację

powoda w pozostałej części (pkt II) i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego,

obciążając nimi w całości pozwaną (pkt III). Postanowieniem z 13 września 2022 r.

Sąd Apelacyjny sprostował powyższy wyrok w punkcie pierwszym - jako dotknięty

oczywistą omyłką pisarską - w ten sposób, że po słowach; „zasądza od pozwanego

Bank

z

siedzibą

w

W.

na

rzecz

W.I.

kwotę

72 125,06 zł (siedemdziesiąt dwa tysiące sto dwadzieścia pięć złotych sześć groszy)”

wpisał: oraz kwotę 19 465,80 CHF (dziewiętnaści tysięcy czterysta sześćdziesiąt

pięć franków szwajcarskich osiemdziesiąt centymów)”.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę

zaskarżonego wyroku. Dokonując i ich ocenę prawnej wskazał, że postanowienia

umowy pożyczki regulujące mechanizm indeksacji, przewidujące przeliczenie kwoty

wypłaconego kredytu w PLN według kursu kupna CHF, zaś wysokości rat kapitałowo-

odsetkowych zgodnie z kursem sprzedaży CHF - określonych w tabelach kursowych

Banku - miały charakter abuzywny. Nie były one indywidualnie uzgodnione; zostały

sformułowane w sposób niejednoznaczny, kształtujący prawa i obowiązki powoda

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający ich interesy Nie

precyzowały jasno sposobu i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie

którego określone zostały m.in. kwota pożyczki oraz raty kapitałowo-odsetkowe.

Bank, będący profesjonalistą, nie wywiązał się należycie z ciążącego na nim

II CSKP 324/24

4

obowiązku informacyjnego wobec powoda – konsumenta. Zaniechał ujawnienia

pełnych i rzetelnych informacji o zmianach kursu waluty waloryzacyjnej na

przestrzeni dłuższego okresu poprzedzającego zawarcie umowy. Nie wyjaśnił mu,

jak - przy możliwym maksymalnym kursie tej waluty - mogą kształtować się jego

zobowiązania, w szczególności wysokość miesięcznych rat oraz salda. Powód nie

został również właściwie poinformowany o rzeczywistym ryzyku walutowym

związanym z zawartą umową. Jej treść została ukształtowana w sposób pozwalający

stronie silniejszej (Bankowi) na jednostronnego określenie wysokości kwoty pożyczki

i rat kapitałowo–odsetkowych. Klauzule regulujące mechanizm indeksacji, zawarte

w § 7 ust. 1, § 13 ust. 4, § 15 ust. 5, § 18 ust. 3 umowy oraz w § 1 ust. 2, § 24

ust. 3 i § 32 ust. 3 Regulaminu, miały zatem charakter abuzywny w rozumieniu

art. 3851 k.c. a ich wyeliminowanie wyłączało możliwość utrzymania umowy. Wskazał

przy tym na niemożność zastąpienia niedozwolonych postanowień umownych

przepisami dyspozytywnymi. W konsekwencji stwierdził, że wobec nieważności całej

umowy świadczenia spełnione w jej wykonaniu, których wysokość nie była sporna

między stronami, miały charakter nienależny (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.).

Sąd Apelacyjny uznał za skuteczny podniesiony przez pozwaną zarzut

zatrzymania. Wskazał przy tym, że skorzystanie z niego wyłącza opóźnienie

w spełnieniu świadczenia, w odniesieniu do którego zarzut ten został zgłoszony

i w tym zakresie oddalił żądanie zasądzenie odsetek.

Pozwana wniosła skargę kasacyjną od wyrok Sądu Apelacyjnego w części

zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego w punktach pierwszym i drugim (pkt I), w tym

w zakresie objętym sprostowaniem dokonanym postanowieniem z 13 września

2022 r., oraz orzekającej o kosztach procesu za instancją odwoławczą (pkt III).

Powołując się na podstawę kasacyjną określoną w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., zarzuciła

naruszenie: art. 278 § 1, art. 3271 § 1 pkt 1 w związku z art. 228 § 1 i 2 oraz art. 391

§ 1 k.p.c.; art. 350 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 363 § 1 i art. 365 § 1

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. W konkluzji wniosła o uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi w powyższym

zakresie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postepowania

kasacyjnego.

II CSKP 324/24

5

Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny, dokonując oceny abuzywności postanowień umowy pożyczki

zawartej przez powoda (konsumenta) z poprzedniczką prawną pozwanej

oraz konsekwencji prawnych uznania ich za takie, wyszedł z prawidłowego

założenia, że powinna ona zostać przeprowadzona przy odpowiednim zastosowaniu

kryteriów właściwych do oceny pod tym kątem umowy kredytu (art. 75b ust. 4 Prawa

bankowego). Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że uwzględnił wszystkie

przesłanki istotne z punktu widzenia tej oceny. Stwierdził, że treść postanowień

umowy dotyczących waloryzacji pożyczki kursem CHF, w tym postanowień

określających przeliczanie kursów walut zgodnie z tabelą kursów Banku, nie była

przedmiotem negocjacji i uzgodnień między stronami. Pracownicy Banku nie

wyjaśnili powodowi (konsumentowi) w sposób rzetelny mechanizmu waloryzacji. Nie

przedstawili mu, w jaki sposób wzrost kursu CHF w stosunku do kursu PLN może

wpłynąć na wysokość pożyczki i rat jej spłaty oraz w jaki sposób mógłby

zabezpieczyć się przez negatywnymi skutkami takiej zmiany. Bank posłużył się

gotowym wzorce umownym. Klauzule indeksacyjne nie zostały sformułowane

w sposób prosty i zrozumiały, umożliwiający oszacowanie wynikających z nich

konsekwencji ekonomicznych, w szczególności całkowitego kosztu pożyczki;

kształtowały prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,

rażąco naruszając ich interesy, gdyż pozostawiały pozwanej pełną swobodę

w ustalaniu kursy waluty, wpływającego w sposób istotny na całkowity koszt

pożyczki.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że klauzule

przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego

do waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki:

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18;

z 13 kwietnia 2022 r. II CSKP 15/22; z 11 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i z 20 maja

2022 r., II CSKP 15/22 – nie publ.). Stanowisko to uwzględnia orzecznictwo TSUE

(zob. m.in. wyroki: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 20 września 2018 r., C-51/17;

z 14 marca 2019 r., C-118/17 i z 3 października 2019 r., C-260/18). Niedozwolone

II CSKP 324/24

6

postanowienia umowne są od początku, z mocy samego prawa, dotknięte

bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej

i wolnej zgody na to postanowienie, przywracając mu skuteczność z mocą wsteczną.

W sprawie niniejszej powód zgody takiej nie wyraził; przeciwnie, sprzeciwili się

przyjęciu takiego rozwiązania.

W orzecznictwie wyjaśniono również, że wyeliminowanie niedozwolonych

klauzul kształtujących mechanizm indeksacji i uznanie za wiążące pozostałych

postanowień umowy prowadziłoby do przekształcenia kredytu złotowego

indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej w zwykły kredyt złotowy,

jednak oprocentowany według stawki powiązanej ze stawką LIBOR, a więc tak

daleko idącej zmiany umowy kredytu, że stałaby się ona umową o odmiennej istocie

i charakterze. Podkreśla się przy tym, że w rozważanym przypadku zastosowanie

w umowie kredytu złotowego oprocentowania według stawki LIBOR byłoby

sprzeczne z naturą stosunku prawnego zawiązanego przez strony. Skoro zaś po

wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym

przez strony nie jest możliwe, to nie można uznać, że strony pozostają związane

umowa w pozostałej części. W takiej sytuacji zachodzi podstawa do stwierdzenia

nieważności umowy kredytu (zob. m.in. uchwały Sądu Najwyższego: z 16 lutego

2012 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40 oraz z 7 maja 2021 r. – zasada

prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9 poz. 56, oraz wyroki Sądu Najwyższego:

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 13 kwietnia

2022 r., II CSKP 15/22 i z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 - nie publ).

Trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, że oceny, czy postanowienie umowne jest

niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17),

dlatego też sankcje stwierdzenia jego abuzywności działają ze skutkiem ex tunc;

zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do chwili zawarcia umowy

zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego ich charakteru.

Nie ma zatem znaczenia, jak umowa była realizowana, a więc w jaki sposób

wykonywał ją bank poprzez ustalanie kursów waluty, czy miały one charakter

rynkowy, uwzględniały utrwalone praktyki i zwyczaje na rynku bankowym. Istotne jest

natomiast to, jakie uprawnienia umowa przyznawała stronom i czy nie naruszały one

II CSKP 324/24

7

równowagi kontraktowej. Ocena sposobu ukształtowania w umowie praw

i obowiązków powoda pod tym kątem - wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej

– nie wymagała zasięgnięcia dowodu z opinii biegłego z zakresu bankowości

i finansów, gdyż należała ona do wyłącznej kompetencji Sądu. Na marginesie

należało zauważyć, że zarzut naruszenia wymienionych przepisów został

skierowany w przeważającej mierze przeciwko ustaleniom faktycznym przyjętym za

podstawę zaskarżonego wyroku, co – w świetle art. 3983 § 3 k.p.c.- było zabiegiem

niedopuszczalnym. Zarzut naruszenia art. 278 § 1, art. 3271 § 1 pkt 1 w związku

z art. 228 § 1 i 2 oraz art. 391 § 1 k.p.c. należało więc uznać za chybiony i oddalić

skargę kasacyjna w zakresie nim objętym (art. 39814 k.p.c.).

Nie można było natomiast odmówić słuszności zarzutowi naruszenia przez

Sąd Apelacyjny art. 350 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 363

i art. 365 § 1 k.p.c.

Sprostowanie wyroku służy usunięciu z treści orzeczenia niedokładności,

błędów pisarskich albo rachunkowych lub innych oczywistych omyłek

(art. 350 § 1 k.p.c.). Wymienione wady orzeczenia musi zatem charakteryzować

cecha oczywistości, która stanowi jednocześnie granicę dopuszczalności

sprostowania. Nie można w wyniku stosowania art. 350 k.p.c. doprowadzić do

merytorycznej zmiany orzeczenia, czy zastąpienia orzeczenia merytorycznego

formalnym (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2007 r.,

II CSK 314/06 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2014 r., I CSK 422/13,

nie publ.). a jeżeli taki błąd zostanie popełniony, podlega naprawieniu

w postępowaniu rozpoznawczym tylko przez wniesienie apelacji lub skargi

kasacyjnej (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 3 marca 1976 r., II CZ 11/76;

z 25 listopada 1976 r., II CZ 97/76 – nie publ. oraz 5 grudnia 1980 r., III CRN 133/80,

OSNCP 1981, nr 6, poz. 115). Z tego względu rozstrzygnięcie wprowadzone do

wyroku sądu drugiej instancji postanowieniem o sprostowania tego orzeczenia, które

zmienia je co do istoty sprawy, podlega zaskarżeniu skargą kasacyjną, Decydujący

w tym wypadku jest merytoryczny charakter tego „sprostowania”.

Taki charakter miało w niniejszej sprawie dopisanie postanowieniem

z 13 września 2022 r. do kwoty zasądzonej od pozwanej na rzecz powoda wyrokiem

II CSKP 324/24

8

z 3 czerwca 2022 r. dodatkowo kwoty 19 465,80 CHF, prowadzące w istocie do -

niedopuszczalnej w toku postępowania instancyjnego - zmiany tego prawomocnego

wyroku.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. częściowo

uwzględnił skargę kasacyjną i orzekł, jak w sentencji.

Władysław Pawlak

Grzegorz Misiurek

Dariusz Zawistowski

(G.N.-J.)

[SOP]