Kredyt indeksowany do franka bez pełnego pouczenia o ryzyku. SN oddalił skargę banku

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził

od pozwanego Bank w W. solidarnie na rzecz powodów M.P. i E.P. kwotę 32.870,86

zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 11 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty

(pkt 1), ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny nr […] z dnia 13 czerwca 2007 r.

zawarta między Bank1 S.A. Oddział w Polsce z siedzibą w W., którego następcą

prawnym jest pozwany Bank w W. (dalej – „Bank”), a powodami jest nieważna (pkt 2),

oddalił w pozostałym zakresie powództwo główne o zapłatę (pkt 3) oraz orzekł o

kosztach (pkt. 4 i 5).

Wyrokiem z dnia 17 marca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie,

po rozpoznaniu sprawy w następstwie apelacji obu stron, w punkcie drugim

(II) zmienił wyrok Sądu Okręgowego częściowo w punkcie pierwszym

(1) w ten sposób, że oddalił powództwo co do odsetek ustawowych za opóźnienie

od wskazanej tam kwoty za okres od dnia 11 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty oraz

w ten sposób, że usunął z jego treści obowiązek spełnienia przez pozwanego

zasądzonego na rzecz powodów świadczenia solidarnie i zastrzegł, że zapłata

zasądzonej kwoty nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem przez powodów zapłaty

na rzecz Banku kwoty 277.700,00 zł lub zabezpieczeniem roszczenia o jej zwrot

(pkt II.1) oraz częściowo w punkcie trzecim (3) w ten sposób, że zasądził

od pozwanego na rzecz powodów kwoty 69.532,84 zł i 56.821,84 CHF,

z zastrzeżeniem, że zapłata obu tych kwot nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem

przez powodów na rzecz Banku 277.700 zł lub zabezpieczeniem roszczenia

o jej zwrot (pkt II.2), a także w punkcie czwartym (4) – co do kosztów, w punkcie

trzecim (III) oddalił obie apelacje w pozostałej części, a w punkcie czwartym

(IV) orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania –

z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego

II CSKP 436/24

3

kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowanych w takiej walucie) oraz

treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się następująco:

W dniu 8 maja 2007 r. powodowie złożyli w Banku1 wniosek o udzielenie

kredytu hipotecznego w kwocie 350.000 zł z przeznaczeniem na dowolny cel

konsumpcyjny, wskazując jako walutę kredytu CHF. Wraz z wnioskiem złożyli

na przedstawionym im formularzu oświadczenie („Oświadczenie”), w którego treści

wskazali, że:

- zostali zapoznani przez pracownika Banku1 z kwestią ryzyka kursowego

w przypadku udzielenia kredytu indeksowanego do waluty obcej oraz że będąc

świadomi takiego ryzyka rezygnują z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych

i dokonują wyboru kredytu indeksowanego do waluty obcej;

- znane są im postanowienia Regulaminu kredytu hipotecznego udzielanego

przez Bank1 w odniesieniu do kredytów indeksowanych do waluty obcej i zostali

poinformowani, że aktualna wysokość kursów waluty obcej dostępna jest

w placówkach Banku1;

- są świadomi, że ponoszą ryzyko kursowe związane z wahaniem kursów

waluty, do której indeksowany jest kredyt, a to ma wpływ na wysokość zobowiązania

względem banku oraz na wysokość raty spłaty kredytu.

W dniu 29 czerwca 2007 r. powodowie zawarli z Bankiem1 umowę o kredyt

hipoteczny nr […] sporządzoną dnia 13 czerwca 2007 r. („Umowa”), mocą której

Bank1 udzielił im kredytu - na dowolny cel konsumpcyjny -

w wysokości 277.700 zł, na 300 miesięcy, indeksowanego do waluty obcej (CHF),

oprocentowanego wg zmiennej stopy procentowej, której wysokość stanowiła sumę

stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży Banku1 w wysokości 2,89 %.

W Regulaminie kredytu hipotecznego udzielanego przez Bank, który miał

zastosowanie w zakresie nieuregulowanym Umową („Regulamin”), wskazano

m.in., że:

- kredyt indeksowany do waluty obcej oznacza kredyt oprocentowany według

stopy procentowej opartej na stopie referencyjnej dotyczącej waluty innej niż złote,

którego wypłata oraz spłata odbywa się w złotych, w oparciu o kurs waluty obcej

II CSKP 436/24

4

do złotych, według Tabeli (§ 2 pkt 2 Regulaminu), która z kolei oznacza tabelę kursów

walut obcych obowiązującą w Banku1 (§ 2 pkt 12 Regulaminu);

- wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs

kupna, zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu

lub jego transzy (§ 7 ust. 4 Regulaminu);

- saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane,

według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu (§ 11 Regulaminu);

- raty spłaty kredytu pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy

prowadzonego w złotych, według kursu sprzedaży waluty indeksacji zgodnie z tabelą

obowiązującą w Banku1 na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień

wymagalności raty spłaty kredytu (§ 9 ust. 1 Regulaminu).

Przy podpisywaniu Umowy powodowie zapoznali się z jej treścią, lecz nie mieli

możliwości negocjowania jej warunków.

W dniu 10 lipca 2007 r. Bank1 wypłacił na ich rzecz kwotę 277.700 zł, która

została wówczas przeliczona na kwotę 125.838,32 CHF po kursie 2,2068 zł.

W związku ze złożeniem przez kredytobiorców dyspozycji zmiany sposobu

spłaty kredytu indeksowanego do waluty obcej strony zawarły aneks nr […] do

Umowy, w którym postanowiły, że spłata udzielonego kredytu będzie następowała w

walucie obcej - CHF.

W wykonaniu Umowy powodowie uiścili na rzecz pozwanego kwotę

102.403,70 zł i 56.821,84 CHF.

Oceniając w świetle poczynionych ustaleń żądanie powodów, Sądy

obu instancji były zgodne, że powodowie mieli interes prawny w żądaniu ustalenia

nieważności Umowy. Zgadzały się również co do tego, że sporne postanowienia

przeliczeniowe (indeksacyjne) nie były z powodami indywidualnie uzgadniane,

są nietransparentne (niejednoznaczne) i sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz

naruszają, i to w sposób rażący, interesy powodów jako konsumentów, czego

konsekwencją jest ich bezskuteczność i nieważność całej Umowy.

Sąd Apelacyjny przyjął w tym zakresie, że:

II CSKP 436/24

5

- zawarte w Umowie i kwestionowane przez powodów postanowienia,

zawierające klauzule przeliczeniowe, stanowią niedozwolone postanowienia

umowne, gdyż odwołując się wysokości kursów wskazanych w tabelach kursowych

Banku1, bez odniesienia się do jakichkolwiek mierzalnych i obiektywnych kryteriów

(nie są nimi wewnętrzne zasady kształtowania takiego kursu przez Bank1, które

nie zostały one ujawnione konsumentom, odwołanie zaś do kursu rynkowego nie jest

wystarczająco ostre), przyznają pozwanemu w zasadzie nieograniczoną swobodę

w zakresie kształtowania kursu waluty indeksacji i tym samym wysokości świadczeń

kredytobiorców, a takie ukształtowanie stosunku obligacyjnego narusza nie tylko

równowagę kontraktową i granice swobody kontraktowej (art. 3531 k.c.), ale przede

wszystkim jest sprzeczne z dobrym obyczajem i w rażący sposób godzi w interesy

konsumenta (art. 3851 § 1 k.c.);

- Bank1 nie dopełnił wobec powodów obowiązku informacyjnego w zakresie

ryzyka walutowego (kursowego), poinformował ich bowiem jedynie ogólnie o ryzyku

kursowym, co – mimo złożonego przez nich Oświadczenia - było niewystarczające

dla możliwości dokonania przez nich prawidłowej oceny tego ryzyka, w związku

ze znacznym okresem kredytowania i związaną z nim możliwością znacznej zmiany

kursu waluty; pouczenia udzielone powodom nie zawierały prognozy na przyszłość

i informacji o możliwości znaczącego wzrostu kurs CHF w całym i długoletnim okresie

obowiązywania umowy oraz ryzyka takiego wzrostu, a przez to nie stanowiły

dostatecznej podstawy dla możliwości uzyskania przez powodów pełnej

świadomości, że zawierając Umowę mogą ponosić związane z tym i niczym

nieograniczone ryzyko; w konsekwencji powodowie przyjęli na siebie ryzyko

realizacji zobowiązania, co do którego nie posiadali pełnej wiedzy i świadomości,

ocenianej przez pryzmat własnych możliwości sprostania wynikających

zeń świadczeniom;

- nie jest możliwe oderwanie klauzuli ryzyka walutowego od mechanizmu

przeliczania waluty krajowej na walutę obcą, w związku z czym należy uznać,

że kwestionowane postanowienia umowne dotyczące przeliczeń walutowych

i wprowadzające ryzyko walutowe do Umowy, określają główne świadczenia stron;

nie wyłączało to jednak kontroli abuzywności tych postanowień, zważywszy na brak

ich transparentności zarówno na poziomie treści kwestionowanych postanowień,

II CSKP 436/24

6

stanowiących część wzorca urnowy (brak obiektywnych kryteriów wyznaczania

kursów przyjętych w tabelach pozwanego), jak i na poziomie informacyjnym,

związanym z samym działaniem mechanizmu indeksacji;

- treść kwestionowanych postanowień, dotyczących klauzul przeliczeniowych

czy działania samego mechanizmu indeksacji, nie była indywidualnie uzgadniana

z powodami (nie mieli na nią rzeczywistego wpływu); z tego punktu widzenia

niewystarczająca jest możliwość wyboru jednego z kilku wariantów kredytów (kredytu

złotowego, indeksowanego albo denominowanego do waluty obcej), udzielanych

przez przedsiębiorcę, czy wniosek kredytobiorcy o udzielenie kredytu

indeksowanego do waluty obcej, jeżeli poszczególne warunki kredytu nie były

z konsumentem indywidualnie uzgadniane; nie jest też wystarczająca możliwość

negocjowania poszczególnych, zmiennych parametrów kredytu, nie odnoszących

się do mechanizmu indeksacji, takich jak kwota udzielonego kredytu, czas trwania

umowy, wysokość marży, czy nawet jego oprocentowania;

- roszczenie powodów, w związku z zakreśloną podstawą faktyczną żądania,

winno być w pierwszej kolejności ocenione przez pryzmat regulacji art. 3851 k.c. oraz

wynikających z niej skutków, gdyż jest to regulacja szczególna (lex specialis)

względem ogólnych przepisów regulujących skutki przekroczenia granic swobody

umów (art. 58 § 1 w związku z art. 3531 k.c.);

- sam fakt wieloletniego dokonywania spłat rat kredytu czy zawarcia aneksu

do Umowy, zmieniającego walutę spłaty lub sposób ustalania wysokości

przewidzianych w Umowie świadczeń, nie oznacza wyrażenia przez powodów zgody

na niedozwolone postanowienia; skutku sanującego nie można też wiązać

z wejściem w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. zmieniającej ustawę Prawo

bankowe (Dz. U. 2011, nr 165, poz. 984; tzw. ustawa antyspreadowa);

- bez niedozwolonych postanowień utrzymanie Umowy jest niemożliwe, gdyż

ich nieodzownym elementem jest ryzyko kursowe, określające główne świadczenia

stron; usunięcie klauzul indeksacyjnych i uznanie kredytu za złotowy skutkowałoby

zaniknięciem ryzyka kursowego, prowadząc do przekształcenia stosunku umownego

w sposób na tyle istotny, że w konsekwencji strony związane byłyby zupełnie innym

zobowiązaniem; wyeliminowanie zaś z Umowy samej tylko klauzuli odwołującej

II CSKP 436/24

7

się do kursu kupna czy sprzedaży waluty, czyniłoby niemożliwym do wykonania

przeliczenie sumy udzielonego kredytu i jego poszczególnych rat, podlegających

spłacie zgodnie z harmonogramem, a zastąpienie niedozwolonych postanowień było

niedopuszczalne, gdyż porządek krajowy nie przewiduje odpowiednich regulacji;

zastosowanie art. 358 k.c. nie usuwałoby z umowy postanowień o abuzywnym

(niedozwolonym) charakterze, te bowiem odnoszą się nie tylko do zasad ustalania

przez bank kursu waluty indeksacji (CHF) i zagadnienia wynikającego stąd

tzw. spreadu walutowego, ale przede wszystkim do kwestii ryzyka walutowego,

wiążącego się z samym faktem związania konsumenta kredytem indeksowanym

do waluty obcej.

Sąd Apelacyjny przyjął ponadto – odmiennie niż Sąd pierwszej instancji, który

zastosował tzw. teorię salda - że w związku z nieważnością Umowy stronom

przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych

w jej wykonaniu (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.), co oznacza, iż powodowie

mogą żądać zwrotu całości świadczeń spełnionych w wykonaniu Umowy. Zarazem

jednak uznał za skuteczny podniesiony przez pozwanego zarzut zatrzymania,

co skutkowało też modyfikacją rozstrzygnięcia dotyczącego odsetek.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany,

zaskarżając go częściowo w zakresie punktów: II.1 (częściowo), II.2, II. 3,

III (w zakresie oddalającym apelację pozwanego) oraz IV. Zarzucił naruszenie prawa

materialnego, tj. art. 3851 § 1 w związku z art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.

i z art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95

z dnia 21 kwietnia 1993 r., s. 29 ze zm.; polskie wydanie specjalne

Dz. Urz.UE: rozdział 15, t. 2, s. 288 z późniejszymi sprostowaniami; dalej: „dyrektywa

93/13”), art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13,

art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13,

art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997

r. - Prawo bankowe (w dacie zawarcia Umowy tekst jedn. Dz. U. z 2002 r., Nr 72,

poz. 665 ze zm.; dalej – „Prawo bankowe”), z art. 65 i z art. 358 § 2 k.c.,

art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 58 § 1 w związku

z art. 3531 k.c., z art. 69 Prawa bankowego i z art. 58 § 3 k.c., art. 189 k.p.c. oraz

II CSKP 436/24

8

art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13. Wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części, jak również o uchylenie

w części poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego

z dnia z dnia 21 grudnia 2020 r., tj. w zakresie punktu 1, 2 oraz 4 i orzeczenie

co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa również w zaskarżonej części

z uwagi na oczywistą zasadność przywołanej w skardze kasacyjnej podstawy

naruszenia prawa materialnego, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku

w zaskarżonej części, jak również o uchylenie w części poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 21 grudnia 2020 r., tj. w zakresie punktu 1, 2 oraz 4 oraz

o przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego

rozpoznania w zaskarżonym zakresie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku w zaskarżonej części oraz o przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu

w Warszawie do ponownego rozpoznania w zaskarżonym zakresie, w każdym

zaś przypadku – o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pierwszoplanowe znaczenie dla oceny zasadności skargi kasacyjnej

pozwanego mają zarzuty zmierzające do podważenia oceny Sądu Apelacyjnego,

że postanowienia określane przez Bank1 mianem „klauzul ryzyka walutowego” miały

charakter niedozwolony, a ich wyeliminowanie prowadzi do upadku Umowy.

Zdaniem skarżącego klauzule te były sformułowane w sposób jednoznaczny –

zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem - co wyklucza ich kontrolę

na podstawie art. 3851 k.c. (zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 w związku

z art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. i z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.

w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w związku

z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13), a nawet gdyby takiej kontroli podlegały, nie spełniają

przesłanek uznania ich za niedozwolone postanowienia umowne (zarzuty naruszenia

art. 3851 § 1 w związku z art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. i z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13,

art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy

93/13). Ponadto, wbrew stanowisku Sądów, stwierdzenie niedozwolonego

(nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu indeksacji zastosowanego

w Umowie nie powinno prowadzić do jej upadku, lecz do uznania, że kredyt jest

II CSKP 436/24

9

kredytem złotowym, oprocentowanym według sumy stawki referencyjnej WIBOR

charakterystycznej dla zobowiązań w walucie polskiej oraz marży banku (zarzut

naruszenia art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13).

Zarzuty tego rodzaju były już wielokrotnie rozpatrywane przez Sąd Najwyższy,

co uzasadnia odwołanie się do jego dorobku orzeczniczego, zasługującego na pełną

aprobatę. Należy zatem przypomnieć, że w orzecznictwie tego Sądu wielokrotnie

wyjaśniano już, jakie przesłanki muszą być spełnione, aby można było przyjąć,

że konsument został należycie poinformowany o ryzyku walutowym związanym

z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty obcej czy denominowanego

w tej walucie, co wskazywałoby na jednoznaczność postanowienia

wprowadzającego to ryzyko i wykluczało jego kontrolę pod kątem abuzywności,

zważywszy, iż chodzi o postanowienie określające świadczenie główne

(por. art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). W szczególności zastrzegał m.in., że ogólne pouczenie

konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do której kredyt jest

denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu oraz wysokość raty

kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest niewystarczające

dla stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi wystarczającej

informacji (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18,

niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r.,

II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,

z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.,

z dnia 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, niepubl. i z dnia 25 października 2023 r.,

II CKSP 820/23). Kryteria te zostały uszczegółowione w wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, gdzie wskazano, że kluczowe znaczenie

ma uświadomienie konsumentowi, iż silna deprecjacja waluty krajowej może

pociągać za sobą konsekwencje trudne do udźwignięcia przez konsumenta.

Zdaniem Sądu prawidłowa informacja powinna uwzględniać kilka istotnych

elementów. Przede wszystkim uświadamiać konsumentowi - wyraźnie i z należytą

powagą - że ryzyko silnej deprecjacji jest trudne do oszacowania w perspektywie

długookresowej (in casu Umowa była zawarta na 25 lat) i nie powinno

być lekceważone (pozostaje realne). Wymaganiu temu nie czyni zadość

II CSKP 436/24

10

np. podawanie „uspokajających” informacji o historycznych wahaniach waluty

indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy

kredytu, które może wręcz usypiać czujność kredytobiorcy, wywołując wrażenie

o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń. Istotne jest również zwrócenie uwagi

na powagę tego zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty

krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna

(przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej

konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty

indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność do spłacania kredytu.

Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej informacja

co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być trudne do udźwignięcia

dla konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego stwierdzenia o jej wpływie

na wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów wpływ konkretnymi

wyliczeniami. Konsument powinien być też uświadomiony, że deprecjacja taka może

powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne ryzyko

utraty nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania konsumenta -

obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Jeżeli Umowa przewiduje

mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko kursowe, konsument powinien

być też odrębnie poinformowany o zasadzie ich działania (np. czy może żądać

przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien podjąć w celu skorzystania z nich

(por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,

niepubl.). W tym kontekście Sąd Najwyższy podkreślał też, że nawet przestrzeganie

przez bank obowiązującego w dacie zawarcia umowy standardu wynikającego

z rekomendacji S Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej dobrych praktyk

w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r.,

nie wyklucza oceny, iż bank nie udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena

ta może przesądzać nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22

i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 i z dnia 25 października 2023 r.,

II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2022 r.,

I CSK 2071/22, niepubl. i tam przywoływane orzeczenia). Natomiast w wyroku

z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, sięgając również do orzecznictwa

II CSKP 436/24

11

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd Najwyższy stwierdził, że ryzyko

kursowe towarzyszące umowom pożyczki (kredytu) zawieranym na bardzo długi

czas jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony pożyczkobiorca

(kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie mu nie tylko danych z okresu, kiedy

nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania kursu waluty, lecz także

przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących

spowodować 100 - 200% wzrost kursu. Stanowisko Sądu Apelacyjnego pozostaje

w pełnej zgodzie z tym orzecznictwem, a Sąd ten trafnie poświęcił wzmożoną uwagę

ocenie transparentności klauzuli ryzyka walutowego, a zwłaszcza temu,

czy powodowie zostali należycie poinformowani o spoczywającym na nich

nieograniczonym ryzyku walutowym.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego – uwzględniającym orzecznictwo

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - negatywnie ocenia się również,

co w istocie pozostaje w zgodzie ze stanowiskiem Sądu odwoławczego, ponoszenie

przez kredytobiorcę nieograniczonego (nieproporcjonalnego) ryzyka walutowego,

o którym nie został należycie poinformowany (por. zwłaszcza wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 25 października

2023 r., II CSKP 820/23, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.

i tam omówiony wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance,

pkt 99-103, teza, oraz z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl.

i z dnia 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22).

Sąd Apelacyjny trafnie uznał również, że po usunięciu niedozwolonych

postanowień Umowa nie może być utrzymana jako kredyt złotowy, gdyż byłoby

to równoznaczne z tak daleko idącym jej przekształceniem, że należałoby ją uznać

za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony (por. wyroki

Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021,

z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,

z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22,

z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22,

z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22

II CSKP 436/24

12

oraz z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.). Warto ponadto dodać,

że przypisanie podstawowego znaczenia niedopuszczalnemu obciążeniu powodów

nieograniczonym ryzykiem walutowym wyjaśnia, dlaczego upadek Umowy

(jej nieważność) nie może być postrzegany jako zastosowanie nieproporcjonalnej

sankcji. Obciążenie takie bowiem może powodować – i w praktyce powodowało –

bardzo poważne, negatywne konsekwencje majątkowe dla kredytobiorców. Z tego

względu, a także ze względu na pożądane oddziaływanie prewencyjne sankcji,

w orzecznictwie uznaje się, że nieważność umowy kredytu nie narusza zasady

proporcjonalności.

Sąd Najwyższy wielokrotnie odrzucał też możliwość odwołania się w celu

określenia oprocentowania kredytu utrzymanego jako złotowy do stawki

referencyjnej WIBOR (por. zwłaszcza wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22 i postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 27 kwietnia 2023 r., I CSK 2707/22 i I CSK 3629/22, niepubl.,

z dnia 2 czerwca 2023 r., I CSK 4115/22 i I CSK 4355/22, niepubl. oraz

z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22, niepubl.; por. też wyrok Trybunału

Sprawiedliwości z dnia 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 i 50,

gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie temu, by - w sytuacji gdy warunek

umowny obciążający konsumenta ryzykiem kursowym powoduje ze względu na swój

nieuczciwy charakter nieważność umowy kredytu denominowanego w walucie obcej,

lecz spłacanego w walucie krajowej, w której jest ten warunek zawarty - umowa

ta zostaje uznana za ważną, a treść zobowiązań konsumenta wynikających z tego

warunku umownego została dostosowana poprzez zmianę waluty tej umowy

i ustalonej w niej stopy procentowej lub poprzez ustalenie górnej granicy kursu

wymiany tej waluty; por. też postanowienie Trybunału z dnia 18 października 2023 r.,

C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 72-73, teza).

Utrwalonej judykatury Sądu Najwyższego nie uwzględnia również zarzut

naruszenia art. 189 k.p.c., którego skarżący dopatrzył się w przyjęciu, że powódka

ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy, mimo iż przysługiwało

jej dalej idące roszczenie o zapłatę. W judykaturze tej bowiem nie budzi

już wątpliwości, że dopuszczalne jest wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia

II CSKP 436/24

13

stosunku kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli stronie

przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy

(por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, niepubl.,

z dnia 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl., z dnia 20 marca 2024 r.,

II CSKP 401/23, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.;

por. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22,

Provident Polska, pkt 77, gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku

z zasadą skuteczności stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie

z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego

przez konsumenta powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności

nieuczciwego warunku w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu

na istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje,

jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia,

lub gdy może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed

powództwem wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania

wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego

warunku.).

W związku z uznaniem za prawidłowe stanowiska Sądu Apelacyjnego

co do abuzywności klauzul ryzyka walutowego i związanej z tym nieważności Umowy

za bezprzedmiotowe – jako pozbawione wpływu na rozstrzygnięcie sprawy - należy

uznać zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 69 ust. 3 Prawa

bankowego, z art. 65 i z art. 358 § 2 k.c. a także elementy uzasadnienia zarzutu

naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c., zasadzające się na tezie o prawidłowości klauzul

ryzyka walutowego i zmierzające do podważenia oceny Sądów dotyczącej

abuzywności i skutków uznania za abuzywne postanowień określanych przez

pozwanego mianem klauzul spreadowych. Nawet bowiem gdyby zarzut ten okazał

się trafny – choć stanowisko Sądu Apelacyjnego pozostaje w pełnej zgodzie

z utrwalonym już orzecznictwem Sądu Najwyższego – nie mogłoby to podważyć tezy

o nieważności Umowy ze względu na niedozwolony charakter klauzul ryzyka

walutowego.

Za pozbawiony znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy należy również uznać

zarzut naruszenia art. 58 § 1 w związku z art. 3531 k.c. i z art. 69 Prawa bankowego

II CSKP 436/24

14

oraz art. 58 § 3 k.c. przez przyjęcie, że Umowa jest sprzeczna z naturą stosunku

obligacyjnego ze względu na zamieszczenie w niej klauzul pozwalających Bankowi

na dowolną zmianę wysokości świadczenia powódki, co skutkuje nieważnością

postanowień Umowy dotyczących indeksacji i całej umowy kredytu, podczas

gdy konstrukcja umowy i mechanizm indeksacji przyjęty w Umowie mieści

się w granicach swobody umów określonych w art. 3531 k.c. Rzecz bowiem w tym,

że mimo odwołania do art. 3531 k.c. ostatecznie Sąd Apelacyjny oceniał abuzywność

spornych klauzul i jej wpływ na ważność całej Umowy pod kątem art. 3851 § 1 k.c.,

jako normy szczególnej.

Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

Paweł Grzegorczyk

Agnieszka Piotrowska

Roman Trzaskowski

(M.M.)

[SOP]