Bank nie wykazał, jakie informacje o ryzyku kursowym dostała powódka. Skarga oddalona

II CSKP 511/24

2

Wyrokiem z 17 grudnia 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie

z powództwa M.B. przeciwko Bankowi S.A. w W. o zapłatę, oddalił powództwo (pkt

I) oraz zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę 5417 zł tytułem zwrotu kosztów

procesu (pkt II).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka w dniu 22 lutego 2008 r. złożyła

w Bank1 S.A. (poprzednik prawny pozwanej) wniosek o udzielenie kredytu

hipotecznego z przeznaczeniem na zakup domu jednorodzinnego, w kwocie

322 000 zł, waloryzowanego do CHF, na okres 360 miesięcy.

Następnie w dniu 10 kwietnia 2008 r. powódka zawarła z poprzednikiem

prawnym pozwanej umowę nr […] o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych. Zgodnie

z tą umową bank udzielił powódce kredytu w wysokości

322 000 zł, waloryzowanego do CHF, z przeznaczeniem na sfinansowanie kosztów

nabycia jednorodzinnego budynku mieszkalnego. Spłata kredytu miała nastąpić

w 360 miesięcznych malejących ratach kapitałowo - odsetkowych, tj. od dnia

10 kwietnia 2008 r. do 10 kwietnia 2038 r.

Zgodnie z umową raty kapitałowo - odsetkowe spłacane miały być w PLN po

uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej

pozwanego banku, obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50. Ponadto,

powódka oświadczyła w umowie, że: została dokładnie zapoznana z kryteriami

zmiany stóp procentowych kredytów obowiązujących w banku oraz zasadami

modyfikacji oprocentowania kredytu i w pełni je akceptuje; została dokładnie

zapoznana z warunkami udzielania kredytu złotowego waloryzowanego kursem

waluty obcej, w tym w zakresie zasad dotyczących spłaty kredytu i w pełni je

akceptuje; jest świadoma, że z kredytem waloryzowanym związane jest ryzyko

kursowe, a jego konsekwencje wynikające z niekorzystnych wahań kursu złotego

wobec walut obcych mogą mieć wpływ na wzrost kosztów obsługi kredytu.

Przed podpisaniem umowy powódka odbyła spotkanie z pracownikiem banku,

podczas którego odpowiadano na zadawane przez nią pytania. Sąd ustalił również,

że powódka przed podpisaniem umowy zapoznała się z jej treścią, jak również sama

badała historyczny kurs franka szwajcarskiego.

II CSKP 511/24

3

W dniu 19 października 2012 r. powódka zawarła z pozwanym bankiem aneks

do umowy kredytu, na podstawie którego zmianie uległ wariant spłaty raty kredytu na

równe raty kapitałowo-odsetkowe. W dniu 23 października 2012 r. powódka zawarła

z pozwanym bankiem kolejny aneks do umowy kredytu, na podstawie którego

dokonano zmiany waluty spłaty kredytu, umożliwiając powódce dokonywanie spłaty

kredytu bezpośrednio w CHF. Od 2012 r. powódka spłacała kredyt właśnie w walucie

waloryzacji.

W ocenie Sądu pierwszej instancji powództwo nie zasługiwało na

uwzględnienie i podlegało oddaleniu w całości.

Na wstępie swych rozważań Sąd a quo zaznaczył, że powódka dochodziła

kwoty 83 525,72 zł stanowiącej, w jej ocenie, nadpłatę kredytu, stojąc na stanowisku,

że łącząca strony umowa kredytu jest ważna, lecz kredyt udzielony na podstawie tej

umowy był kredytem złotowym, jedynie indeksowanym do waluty obcej, zaś

postanowienia umowne w zakresie mechanizmu indeksacji są bezskuteczne i nie

wiążą powódki, a w konsekwencji wysokość zobowiązania powódki wobec

pozwanego banku powinna zostać obliczona z pominięciem klauzul indeksacyjnych.

Sąd pierwszej instancji stanął na stanowisku, że analiza postanowień umowy

kredytu zawartej przez strony postępowania uzasadnia stwierdzenie, że jest ona

zgodna z art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (tekst jedn.:

Dz.U. z 2024 r., poz. 1646; dalej: „pr. bank.”) jak również, że wraz z podpisanymi

dwoma aneksami spełnia ustawowe wymogi wynikające z pr. bank.

Sąd podkreślił również, że kwestionowane przez powódkę klauzule

waloryzacyjne, zawarte w umowie kredytowej, nie regulują głównych świadczeń

stron.

W ocenie Sądu a quo konieczne jest ponadto zwrócenie uwagi na realia

zawierania umów kredytowych, polegające na tym, że z jednej strony bank posiada

pewną paletę instrumentów finansowych do wyboru i uzgodnienia, zaś z drugiej

strony konsument zgłasza pod adresem banku swoje konkretne potrzeby (najpierw

w drodze ustnej, a po dopasowaniu konkretnego instrumentu do jego potrzeb –

w drodze wniosku o udzielenie kredytu). Po otrzymaniu satysfakcjonującej oferty

klient nie pretenduje nawet do ingerencji w treść postanowień, lecz trudno podważyć

II CSKP 511/24

4

fakt, że mimo braku prób wpływania na kształt umowy, ma prawo to zrobić.

W konsekwencji, pomimo tego, że powódka w zasadzie nie wywierała wpływu na

konkretne brzmienie postanowień umowy, to jednak należy mieć na względzie, że

kształt zaproponowanych warunków umownych był ściśle zdeterminowany jej

potrzebami świadomie przez nią zgłoszonymi, jak również to, że powódka nie

podnosiła twierdzeń, jakoby poszczególne postanowienia umowy były dla niej

nieodpowiednie w dacie zawierania umowy kredytu. Sąd pierwszej instancji

podkreślił, że wskazane okoliczności nie powodują, że doszło do indywidualnego

uzgodnienia postanowień umowy, ale mają one wpływ na ocenę zaistnienia dalszych

przesłanek, o których mowa w art. 3851 k.p.c. (rażące naruszenie interesu

konsumenta i sprzeczność z dobrymi obyczajami).

W odniesieniu do przesłanek sprzeczności postanowień z dobrymi obyczajami

i rażącego naruszenia interesów konsumenta, a także naruszenia zasad współżycia

społecznego, Sąd a quo przychylił się do stanowiska pozwanej, stwierdzając, że

powódka nie wykazała wystąpienia tych przesłanek w odniesieniu do żadnego ze

spornych postanowień.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w sytuacji, gdy powódka złożyła wniosek

kredytowy i została dokładnie zapoznana z warunkami udzielania kredytu złotowego

waloryzowanego kursem waluty obcej, w tym z zasadami dotyczącymi spłaty kredytu

i w pełni je akceptowała, była świadoma, że z kredytem waloryzowanym związane

jest ryzyko kursowe, a jego konsekwencje wynikające z niekorzystnych wahań kursu

złotego wobec walut obcych mogą mieć wpływ na wzrost kosztów obsługi kredytu,

brak jest podstaw dla twierdzenia, że sporna umowa kredytu narusza zasady

współżycia społecznego czy też dobre obyczaje.

Sąd a quo przyjął, że stanowisko powódki, zgodnie z którym kwestionowane

postanowienia przyznawały bankowi prawo do jednostronnego regulowania

wysokości salda kredytu, a tym samym wysokości rat kredytu, poprzez arbitralne

wyznaczanie w tabelach kursowych banku kursów kupna i sprzedaży waluty obcej,

jest częściowo błędne. O ile bowiem takie uprawnienia banku mogą w pewnych

sytuacjach stanowić naruszenie dobrych obyczajów, o tyle powódka nie wykazała,

aby tabele kursowe pozwanego banku różniły się od kursu rynkowego transakcji

II CSKP 511/24

5

kupna waluty oraz aby zakres tej różnicy prowadził do rażącego naruszenia jej

interesu oraz kształtował jej prawa i obowiązki jako konsumenta w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami.

Odwołując się do treści art. 354 k.c. Sąd a quo wskazał, że powódka dokonała

świadomie wyboru kredytu i jego warunków, które w chwili zawierania umowy

niewątpliwie były dla niej korzystne. Dopiero, gdy wahania rynku walutowego

doprowadziły do znaczącego wzrostu kwoty rat kredytu, powódka oceniła, że kredyt

nie był dla niej korzystny, a ryzyko, o którym została poinformowana,

w rzeczywistości było znaczące, nie było to jednak wynikiem naruszenia dobrych

obyczajów przy zawieraniu umowy kredytu przez pozwaną.

Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wniosła powódka, zaskarżając

go w całości i formułując w apelacji zarzuty naruszenia przepisów postępowania

(art. 233 § 1 k.p.c.; art. 207 § 6, art. 217, art. 227 oraz art. 278 § 1 k.p.c.) oraz zarzuty

naruszenia prawa materialnego (art. 405 k.c.; art. 3851 k.c.; art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank.).

W apelacji wskazano również, że powódka nie sprzeciwia się uznaniu umowy za

nieważną, choć o ile możliwym jest utrzymanie jej ważności przy wyeliminowaniu

klauzul abuzywnych (indeksacji), bardziej popiera to stanowisko.

Wyrokiem z 31 marca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok

Sądu pierwszej instancji w punkcie pierwszym częściowo w ten sposób, że zasądził

od pozwanej na rzecz powódki kwotę 83 525,72 zł oraz zastrzegł, że zapłata tej kwoty

nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem przez powódkę zwrotu kwoty

322 000,01 zł na rzecz pozwanej (punkt I tiret pierwsze), w punkcie drugim w ten

sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 6417 zł tytułem zwrotu

kosztów procesu (punkt I tiret drugie); oddalił apelację w pozostałym zakresie (pkt II);

zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 5050 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania apelacyjnego (pkt III).

W ocenie Sądu odwoławczego apelacja powódki zasługiwała na

uwzględnienie w znacznym zakresie, jakkolwiek nie wszystkie podniesione w niej

zarzuty okazały się trafne.

Sąd ad quem podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej

instancji w zakresie złożonego przez powódkę wniosku kredytowego i decyzji

II CSKP 511/24

6

kredytowej, wykorzystania kredytu na cel mieszkaniowy, zawarcia umowy, w tym

zapoznania się przez powódkę z umową, wykształcenia powódki, istotnych

postanowień umowy przytoczonych przez ten Sąd, wysokości wypłaconej kwoty

w złotych polskich w związku z uruchomieniem kredytu, zawartych przez strony

aneksów do umowy, sposobu ustalania kursu waluty w tabeli kursowej, miejsca

publikowania tabeli kursowej. Przedmiotowe ustalenia wymagały natomiast

doprecyzowania w kwestii waluty spłaty kredytu. Ogólne ustalenie, że od 2012 r.

powódka spłacała kredyt w walucie waloryzacji było niewystarczające, w sytuacji,

gdy z przedłożonego przez powódkę zaświadczenia wystawionego przez pozwany

bank wynika jednoznacznie, że spłatę rat z tytułu kapitału i odsetek w walucie CHF

powódka rozpoczęła 12 listopada 2012 r. Takie też dodatkowe ustalenie uczynił Sąd

odwoławczy. Ponadto, na podstawie powołanego wyżej dokumentu Sąd ad quem

ustalił dodatkowo, że jeszcze przed rozpoczęciem spłat z tytułu kredytu we franku

szwajcarskim, powódka w okresie od czerwca 2008 r. do października 2012 r. uiściła

na rzecz pozwanego banku łącznie kwotę 105 741,82 zł tytułem spłaty rat

kapitałowo-odsetkowych.

W ocenie Sądu odwoławczego powódka zasadnie zakwestionowała

prawidłowość poczynionego przez Sąd a quo założenia, że znała ona ryzyko

walutowe związane z zawartą przez strony umową. Ciężar dowodu dopełnienia

obowiązku informacyjnego, który ma kluczowe znaczenie dla oceny, czy

postanowienia umowy, z którymi powiązane jest ryzyko kursowe, są zrozumiałe dla

konsumenta, spoczywał na pozwanym banku. Sąd odwoławczy przyjął, że pozwany

bank temu ciężarowi nie podołał, ponieważ nie wykazał, jakie konkretnie informacje

o ryzyku walutowym zostały przekazane powódce. Samo podpisanie przez powódkę

oświadczenia o udzieleniu jej informacji o ryzyku walutowym, jeśli nie można ustalić

zakresu przekazanych powódce informacji, nie może natomiast prowadzić do

ustalenia, że pozwana uczynił zadość obowiązkom informacyjnym w sposób

odpowiadający ukształtowanym w orzecznictwie TSUE standardom. Niedopełnienie

przez pozwany bank obowiązku informacyjnego przesądza jednocześnie o tym, że

za abuzywne należy uznać te wszystkie postanowienia umowy, których elementem

jest ryzyko kursowe.

II CSKP 511/24

7

Sąd drugiej instancji przyjął również, że powódka trafnie zakwestionowała

w swej apelacji stanowisko Sądu a quo o braku abuzywności tych postanowień

umowy, które odsyłają do kursów CHF z tabel pozwanego banku. Sąd zwrócił uwagę

na szerokie orzecznictwo, które w ramach kontroli indywidulanej jako nieuczciwe

uznawało właśnie postanowienia odwołujące się do własnych tabel kursowych bez

wskazania w umowie obiektywnych kryteriów ustalania kursów.

Sąd odwoławczy zakwestionował również stanowisko Sądu pierwszej

instancji, zgodnie z którym powódka winna wykazać, że kursy pozwanej odbiegają

od rynkowych na tyle, że można je traktować jako ustalone w sposób dowolny. Ocena

abuzywności dokonywana jest bowiem na moment zawarcia umowy, a kwestia tego,

czy kurs stosowany przez pozwany bank odbiegał od kursu rynkowego, jest kwestią

dotyczącą wykonania umowy - ta zaś okoliczność nie ma zaznaczenia dla oceny

abuzywności postanowień umowy. Sąd ad quem podkreślił również, że

w zakwestionowanych przez powódkę postanowieniach umowy odsyłających do

kursów waluty indeksacji z tabel pozwanego banku, przy jednoczesnym braku

sprecyzowania kryteriów ustalania tych kursów oraz przedstawienia ich powódce

w sposób pozwalający na całościową ocenę warunków umowy, przyznano bankowi

prawo do jednostronnego wyznaczania prawnie relewantnego kursu CHF.

Sąd odwoławczy wskazał dalej, że ta nieprecyzyjność reguł budowania tabel

i dowolność formuły spreadu, istotna szczególnie przy długotrwałym związaniu stron

stosunkiem obligacyjnym, stwarzała stan wykraczający poza zwykłe ramy ryzyka

przedsięwzięcia i narażała powódkę na oddziaływanie czynników trudnych do

obiektywnego zweryfikowania. O poziomie swego zadłużenia powódka w istocie

miała dowiadywać się każdorazowo po ściągnięciu wyliczonej przez bank raty z jej

rachunku bankowego. Doszło zatem do nierównomiernego rozkładu praw

i obowiązków stron, przy uprzywilejowaniu podmiotu profesjonalnego, mającego

pozycją ewidentnie silniejszą w nawiązanym stosunku prawnym.

W konsekwencji oraz wobec stanowiska powódki, Sąd odwoławczy uznał, że

umowa kredytu zawarta przez strony jest nieważna. Wynika to z przyjęcia, że

abuzywne okazały się postanowienia określające główny przedmiot poddanej pod

osąd umowy.

II CSKP 511/24

8

Nie może być bowiem uznany za ważny kontrakt, w którym brak jest

konsensusu stron w zakresie elementów przedmiotowo istotnych - one bowiem

zostały określone postanowieniami uznanymi za niedozwolone, jako

niejednoznaczne i nietransparentne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. oraz dyrektywy

Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE z 1993 r., Nr L 95, str. 29; dalej jako:

„dyrektywa 93/13”).

Sąd ad quem podkreślił dalej, że w sytuacji, gdy umowa nie może dalej

wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot

świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy. W niniejszej sprawie

nie ulega wątpliwości, że powódka do dnia wniesienia pozwu dokonała spłaty rat

kapitału i odsetek w wysokości 105 741,82 złotych oraz dalszych kwot w walucie

CHF, co wynikało wprost z zaświadczenia wystawionego przez pozwaną. W tym

stanie rzeczy cała objęta żądaniem pozwu kwota 83 525,72 zł mogła zostać

zasądzona na rzecz powódki, ponieważ oczywiste jest, że kredytobiorca może

również żądać zwrotu części spełnionego nienależnie świadczenia. Sąd zastrzegł

jednocześnie, że w świetle poczynionych ustaleń w zakresie wysokości spłaconych

w wykonaniu umowy rat oraz wysokości zaciągniętego kredytu oraz ostatecznego

stanowiska powódki, przyjęcie (przesłankowo) nieważności umowy nie jest

niekorzystne dla powódki.

Sąd drugiej instancji podzielił jednocześnie pogląd wyrażony w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 7 marca 2014 r. (IV CSK 440/13), że umowa kredytu jest umową

wzajemną i uwzględnił zgłoszony przez pozwaną zarzut zatrzymania.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji wniosła pozwana,

zaskarżając ten wyrok w części, tj. w zakresie punktów I i III oraz formułując

w skardze zarzuty naruszenia przepisów postępowania (art. 386 § 1 k.p.c.)

oraz naruszenia prawa materialnego (art. 3852, art. 3851 § 1 oraz art. 3852 k.c.

oraz art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c.; art. 58 § 1

w zw. z art. 3851 § 2 k.c.; art. 358 § 2 k.c. w zw. z motywem 13. dyrektywy 93/13;

art. 58 § 1 w. zw. z art. 3851 § 2 w zw. z art. 5 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13

w zw. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii

II CSKP 511/24

9

Europejskiej). W oparciu o sformułowane w skardze zarzuty pozwana wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania z pozostawieniem temu Sądowi

rozstrzygnięcia o kosztach procesu (w tym kosztach procesu przed Sądem

Najwyższym), ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonym

zakresie i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie apelacji powódki

w całości, a ponadto zasądzenie od powódki na swoją rzecz kosztów procesu za

postępowanie przed Sądami pierwszej i drugiej instancji. Ponadto, pozwana wniosła

o zasądzenie od powódki na swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, w tym

kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżąca podnosi zarzut nieważności postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.),

który to zarzut jako najdalej idący należy rozpoznać w pierwszej kolejności. Pozwana

wywodzi nieważność postępowania z faktu, że dochodzone przez powódkę

roszczenie o zapłatę było oparte na założeniu, że umowa kredytu, mimo zawarcia

w niej klauzul abuzywnych, jest ważna, a Sąd drugiej instancji stwierdził, że ta

abuzywność skutkuje nieważnością umowy i na tej podstawie uwzględnił żądanie

zapłaty. Skarżąca podnosi, iż została pozbawiona możności obrony swoich praw

przed powództwem o zapłatę ze względu na nieważność umowy, zaś strona

powodowa na żadnym etapie postępowania nie złożyła żądania zasądzenia

dochodzonej kwoty „w oparciu o zarzut nieważności umowy”.

W tym kontekście należy uznać, że aktualność zachowuje przyjmowane

w dotychczasowym orzecznictwie stanowisko, iż w sytuacji, gdy kredytobiorca żąda

w pozwie zwrotu części zapłaconych rat kredytu z uzasadnieniem, że były one

w określonej części nienależne, gdyż ustalone na podstawie abuzywnych

postanowień umowy kredytu stanowiących klauzule waloryzacyjne, uznanie przez

sąd, iż zarzut abuzywności tych klauzul jest uzasadniony, i przyjęcie, że wskutek ich

odpadnięcia umowa kredytu jest nieważna, powoduje, że trzeba przyjąć, że

przedmiot sporu określony przez powoda obejmuje żądanie zwrotu części jego

świadczenia jako nienależnego - nie dochodzi zatem do naruszenia art. 321 § 1 k.p.c.

Sąd drugiej instancji rozpoznaje bowiem sprawę, a nie tylko apelację

II CSKP 511/24

10

(art. 378 § 1 k.p.c.) i w granicach zaskarżenia stosuje z urzędu właściwe prawo

materialne, co obliguje go do dokonania pełnej i samodzielnej oceny prawnej

rozpatrywanego roszczenia bez jakiegokolwiek związania powołanymi w apelacji

zarzutami naruszenia prawa materialnego (zob. imprimis wyroki SN

z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22, II CSKP 419/22 i II CSKP 372/22;

z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 950/22; z 20 marca 2024 r., II CSKP 2144/22). Nie

dochodzi wówczas do naruszenia art. 384 k.p.c., gdy sąd drugiej instancji wskazuje

– do czego jest uprawniony w ramach kognicji wyznaczonej art. 378 § 1 i 382 k.p.c.

– inną podstawę prawną zasądzenia spornej należności (zob. wyrok SN

z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 36/23).

W niniejszej sprawie zaznaczyć trzeba, że powódka w replice na odpowiedź

na pozew (k. 512) wskazała, że nie sprzeciwia się uznaniu przez Sąd umowy za

nieważną. Z kolei w apelacji (k. 684, 686) podniosła, że „kwestionowane przez

powódkę klauzule indeksacyjne stanowią klauzule abuzywne, co w konsekwencji

może prowadzić do uznania umowy łączącej strony za nieważną ex tunc,

ewentualnie jej rozliczenia jako umowy kredytu złotówkowego opartego na zasadach

wskazanych w umowie”.

Nie budzi też wątpliwości, że nieważność czynności prawnej sądy

powszechne obowiązane są brać pod uwagę z urzędu (zob. np. uchwałę SN

z 17 czerwca 2005 r., III CZP 26/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 63; wyroki SN:

z 8 maja 1998 r., I CKN 670/97, OSNC 1998, nr 12, poz. 219;

z 1 lutego 2000 r., I PKN 503/99, OSNP 2001, Nr 12, poz. 411;

z 10 września 2004 r., I PK 592/03, OSNP 2005, Nr 4, poz. 202; z 12 maja 2005 r.,

V CK 556/04, OSP 2007, nr 2, poz. 15; z 26 stycznia 2006 r., II CK 374/05,

BSN 2006, Nr 5, poz. 12; z 11 stycznia 2008 r., V CSK 283/06; z 5 lipca 2000 r.,

I CKN 290/00; z 11 lipca 2012 r., II CSK 597/11; z 23 lutego 2017 r., V CSK 361/16;

postanowienia: z 21 lipca 2000 r., I PKN 451/00, OSNP 2002, nr 5, poz. 116;

z 31 stycznia 2003 r., IV CKN 1765/00, OSNC 2004, Nr 5, poz. 74), a zatem nawet

wówczas, gdy strona nie podnosi odpowiedniego zarzutu. W odniesieniu do oceny

postanowień umów konsumenckich i ich abuzywności, a także skutku tej

abuzywności w postaci ewentualnego stwierdzenia nieważności umowy, mechanizm

ten wygląda analogicznie. Sąd obowiązany jest każdorazowo samodzielnie oceniać

II CSKP 511/24

11

charakter postanowień umów zawieranych z konsumentami, które pozostają istotne

dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy, a ponadto powinien w pewnych

okolicznościach, o czym dalej, stwierdzać, że umowa zawierająca takie

postanowienia jest bezwzględnie nieważna (art. 58 k.c.). Sądy mają obowiązek

zbadania z urzędu, czy postanowienia uzgodnione między stronami mają nieuczciwy

charakter, pozostawiając w razie potrzeby bez stosowania wszelkie przepisy krajowe

lub orzecznictwo, które są sprzeczne z efektem takiego badania (zob. wyrok TSUE

z 7 listopada 2019 r., C-419/18 i C-483/18, Profi Credit Polska, EU:C:2019:930,

pkt 76, podobnie wyroki: z 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM, C-243/08,

EU:C:2009:350, pkt 32, 34, 35; z 14 czerwca 2012 r., C-618/10, Banco Español de

Crédito, EU:C:2012:349, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z 18 lutego

2016 r., C-49/14, Finanmadrid EFC, EU:C:2016:98, pkt 46). Przepisy

niedopuszczające kontroli ex officio ograniczałyby w świetle orzecznictwa Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej skuteczność ochrony konsumentów przewidzianej

w dyrektywie 93/13 (zob. też wyroki TSUE: z 6 października 2009 r., C-40/08,

Asturcom Telecomunicaciones, ECLI:EU:C:2009:615; z 9 listopada 2010 r.,

C-137/08, VB Pénzügyi Lízing Zrt. v Ferenc Schneider, ECLI:EU:C:2010:659;

z 14 czerwca 2012 r., C-618/10, w sprawie Banco Español de Crédito SA przeciwko

Joaquin Canderon Camino, ECLI:EU:C:2012:349; wyroki SN: z 17 czerwca 2021 r.,

II CSKP 35/21; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22).

W dalszej kolejności należy przypomnieć, że w świetle dotychczasowego

orzecznictwa Sądu Najwyższego postanowienia uprawniające bank do

jednostronnego ustalenia kursów walut są nietransparentne, ponieważ pozostawiają

pole do arbitralnego działania banku, a równocześnie obarczają kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem. W konsekwencji postanowienia umowy określające

zarówno zasady przeliczenia na złote kwoty udzielonego kredytu przy jego wypłacie,

jak i przeliczenia spłacanych rat, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs

waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych

(zob. uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118, i przywołane tam orzecznictwo).

Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega

w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej

II CSKP 511/24

12

decyzji banku, przy czym dla tej oceny nie ma znaczenia, w jakim stopniu bank

w rzeczywistości z tej swobody korzystał. W rezultacie zarzuty nr 3 i 5 nie mogły

odnieść skutku.

Chybione są także zarzuty oparte na założeniu, że możliwe jest wyodrębnienie

i dokonanie samodzielnej oceny klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli

spreadu walutowego składających się łącznie na zawarte w spornej umowie klauzule

przeliczeniowe. W judykaturze wyjaśniono już, że klauzula ryzyka walutowego nie

może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań

stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma

racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego

i wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji

klauzule te, składające się na przyjęty w umowach kredytu mechanizm

przeliczeniowy, są ze sobą ściśle powiązane (zob. uzasadnienie uchwały całego

składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, i przywołane tam

orzecznictwo).

Postanowienia abuzywne nie wiążą konsumenta (art. 3851 § 1 k.c.). Klauzule

przeliczeniowe odnoszące się do tabeli kursów banku podlegają zatem

wyeliminowaniu. W świetle punktu drugiego uchwały pełnego składu Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w razie niemożliwości

ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Zgodnie z punktem pierwszym uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w razie uznania, że postanowienie

umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie

jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów.

W uzasadnieniu uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22, Sąd Najwyższy uznał, że oświadczenie w przedmiocie braku

woli związania niedozwolonym postanowieniem nie wymaga żadnej formy

II CSKP 511/24

13

szczególnej, a konsument może wyrazić wolę przez każde zachowanie, które

ujawnia ją w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). W praktyce wola konsumenta co do

tego, że nie chce być związany postanowieniem niedozwolonym, jest wyrażana

przede wszystkim w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których konsument

dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli

i - ewentualnie - z nieważności umowy, jeżeli nieważność taka jest skutkiem

abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania

do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny

sposób, z którego będzie wynikała wola konsumenta powołania się na niedozwolony

charakter postanowień.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c.

Żądanie zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego podlegało oddaleniu

ze względu na to, że stosowne pismo zostało wniesione po upływie terminu

właściwego na wniesienie odpowiedzi na skargę kasacyjną (art. 3987 § 1 k.p.c.). Nie

stanowi odpowiedzi na skargę pismo procesowe, które zostało wniesione po upływie

ustawowego terminu do dokonania tej czynności. W konsekwencji, nie wywołuje ono

skutków w zakresie zawartego w nim wniosku o zasądzenie kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym (art. 167 w zw. z art. 391 § 1

i art. 39821 k.p.c.; zob. wyrok SN z 14 lutego 2012 r., II PK 139/11; postanowienie SN

z 23 maja 2019 r., I CSK 691/18).

Marcin Trzebiatowski

Maciej Kowalski

Kamil Zaradkiewicz

(M.M.)

[SOP]