Bank nie mógł zatrzymać zwrotu rat kredytu frankowego, SN oddalił skargę kasacyjną

II CSKP 603/24

2

Wyrokiem z 20 lutego 2023 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie, na skutek apelacji

pozwanego i powódki, zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Lublinie z 8 lipca 2022 r.,

skracając okres, za jaki powódce zasądzono odsetki ustawowe za opóźnienie (pkt I),

oddalił apelację pozwanego w pozostałym zakresie (pkt II), uchylił punkt III

zaskarżonego wyroku (pkt III) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt IV).

Z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd I instancji wynika, że 19

listopada 2007 r. powódka zawarła z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę

o kredyt hipoteczny w wysokości 280 000 zł, indeksowany kursem franka

szwajcarskiego. Wypłacona w złotych kwota kredytu miała zostać przeliczona na

franki zgodnie z kursem kupna franka szwajcarskiego określonym według tabeli

kursów walut obcych obowiązującej w banku w momencie wypłaty środków z kredytu

(§ 7 ust. 4 regulaminu stanowiącego integralną część umowy). Na podstawie § 9 ust.

2 pkt 1 regulaminu powódka zobowiązała się spłacać raty kredytu w złotych po ich

uprzednim przeliczeniu według kursu sprzedaży franka szwajcarskiego z tabeli

kursów banku, obowiązującego na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień

wymagalności raty. Ponadto 6 grudnia 2007 r. powódka podpisała oświadczenie,

z którego wynikało, że świadoma ryzyka kursowego związanego z wahaniem kursów

waluty, do której indeksowany jest kredyt, rezygnuje z możliwości zaciągnięcia

kredytu w złotych i dokonuje wyboru kredytu indeksowanego do waluty obcej.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji uznał postanowienia

umowy ustalające sposób przeliczenia kursu waluty wypłacanego kapitału

i spłacanych rat za naruszające naturę stosunku umowy kredytu z uwagi na

przyznanie bankowi możliwości wyznaczania kursu, na podstawie którego wyliczane

były zobowiązania powódki. Wskazał przy tym, że nieważność postanowień

dotyczących indeksacji musi oznaczać brak istotnego postanowienia umowy, co

skutkuje koniecznością uznania jej za nieważną w całości. Sąd I instancji wskazał

ponadto, że umowa jest nieważna również z uwagi na jej sprzeczność z zasadami

współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.) z powodu nieudzielenia powódce rzetelnej

II CSKP 603/24

3

informacji w zakresie ryzyka wiążącego się zaciągnięciem kredytu indeksowanego

kursem franka szwajcarskiego.

Zdaniem Sądu Okręgowego postanowienia dotyczące indeksacji określają

główne świadczenia stron, przy czym, zdaniem Sądu, zostały one sformułowane

w sposób niejednoznaczny. Z uwagi na to, że wymienione postanowienia nie były

z powódką indywidualnie uzgodnione, a przy tym są one sprzeczne z dobrymi

obyczajami oraz naruszają interes konsumenta, należy uznać je za niedozwolone

postanowienia umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Skoro zaś za abuzywne

uznane zostały postanowienia określające główne świadczenia stron, a nie ma

przepisów dyspozytywnych mogących je zastąpić, nie jest możliwe utrzymanie

umowy w mocy.

W rezultacie Sąd I instancji ustalił nieistnienie stosunku prawnego

wynikającego z zawartej umowy oraz zasądził na rzecz powódki kwotę świadczoną

nienależnie tytułem spłaty kredytu z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 18

sierpnia 2017 r. do dnia zapłaty. Ponadto Sąd Okręgowy nie uwzględnił

podniesionego przez pozwanego zarzutu zatrzymania, wskazując, że umowa

kredytu nie ma charakteru umowy wzajemnej. Uznając zasadność powództwa

głównego, Sąd I instancji oddalił powództwo ewentualne.

Rozpoznając apelacje obu stron, Sąd II instancji uznał za prawidłowe przyjęte

w sprawie ustalenia faktyczne i w znacznej mierze podzielił wyrażoną przez Sąd

Okręgowy ocenę prawną. Sąd Apelacyjny uznał jednak wyraźnie w uzasadnieniu, że

powódce przysługuje interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w żądaniu ustalenia

nieważności umowy kredytu, wskazując, że zbadanie ważności umowy

w postępowaniu o zapłatę nie wyjaśniałoby, czy powódka jest nadal zobowiązana do

uiszczania na rzecz pozwanego rat kredytu. Odmiennie niż Sąd Okręgowy Sąd

II instancji uznał, że art. 3851 i n. k.c. stanowią lex specialis względem art. 3531 w zw.

z art. 58 § 2 k.c., przez co wyłączają zastosowanie tych ostatnich przepisów

w zakresie naruszenia właściwości (natury) stosunku prawnego. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego usunięcie całego mechanizmu indeksacji nie pozwala na przyjęcie, że

zastosowanie znajdowałaby stawka referencyjna WIBOR, gdyż zmieniona w ten

II CSKP 603/24

4

sposób umowa tworzyłaby inny stosunek zobowiązaniowy niż ten, którym chciały się

związać strony.

Sąd Apelacyjny zmienił termin początkowy naliczania odsetek ustawowych za

opóźnienie (co do części zasądzonych przez Sąd I instancji kwot od 19 sierpnia

2017 r., a co do reszty – z uwagi na późniejsze wezwanie przez powódkę do zapłaty

pozostałej kwoty – od 8 kwietnia 2021 r.). Ponadto Sąd Apelacyjny, odmiennie niż

Sąd Okręgowy, uznał, że uwzględnienie żądania głównego czyni bezprzedmiotowym

rozpoznanie żądania ewentualnego, w związku z czym uchylił zaskarżony wyrok

w części oddalającej powództwo ewentualne.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego, zaskarżając

wyrok w części, tj. co do części punktu I wyroku (wskazując, że czyni to w zakresie,

w jakim ma on charakter zasądzający) oraz co do punktu II, III i IV wyroku. W skardze

zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego oraz materialnego, tj.:

1. art. 367 § 3 k.p.c. w zw. z art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca

2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem,

przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz

wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (dalej: ustawa covidowa) przez

rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd II instancji w składzie jednego sędziego zamiast

trzech sędziów, co prowadzi do nieważności postępowania przez Sądem II instancji

na podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c.;

2. art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez

niewyodrębnienie z postanowień przewidujących przeliczenia walutowe klauzuli

ryzyka walutowego, dotyczącej wyrażenia zobowiązania w walucie obcej, obok

klauzuli spreadu walutowego, odsyłającej do stosowanych przez bank kursów waluty,

oraz przez przyjęcie, że każda z nich stanowi postanowienie określające główne

świadczenie stron, mimo że jedynie klauzula ryzyka walutowego odnosi się do

głównego świadczenia stron, co doprowadziło do nieprawidłowej, łącznej oceny obu

klauzul pod kątem abuzywności;

3. art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez

przyjęcie, że klauzula ryzyka walutowego nie została sformułowana w sposób

jednoznaczny;

II CSKP 603/24

5

4. art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez

przyjęcie, że postanowienia umowy dotyczące indeksacji stanowią niedozwolone

postanowienia umowne;

5. art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez

przyjęcie, że oferując konsumentowi kredyt indeksowany kursem franka

szwajcarskiego, pozwany nie przedstawił rzetelnych informacji odnośnie do

przyszłych obciążeń i ograniczył się jedynie do niewystarczających pouczeń o ryzyku

kursowym;

6. art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, art. 65 i 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust.

1 dyrektywy 93/13 przez uznanie za niedopuszczalne odwołania się do wskazanych

przepisów przy wykładni umowy celem utrzymania jej w mocy po wyeliminowaniu

z niej postanowień niedozwolonych;

7. art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 oraz motywem 21 dyrektywy 93/13

przez przyjęcie, że wyeliminowanie niedozwolonych postanowień prowadzi do

upadku umowy, podczas gdy mogłaby ona dalej wiązać jako kredyt złotowy

oprocentowany według stawki WIBOR;

8. art. 189 k.p.c. przez przyjęcie, że powódce przysługuje interes prawny

w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu;

9. art. 496 w zw. z art. 497 k.c. przez nieuwzględnienie zarzutu

zatrzymania podniesionego przez pozwanego;

10. art. 496 w zw. z art. 497 w zw. z art. 455 w zw. z art. 481 § 1 k.c. przez

przyznanie powodom odsetek za opóźnienie od zasądzonego świadczenia, podczas

gdy w sytuacji skutecznego podniesienia zarzutu zatrzymania odsetki się nie należą,

a ponadto, wobec złożenia przez powódkę oświadczenia o braku woli utrzymania

umowy na rozprawie 7 lipca 2022 r., dopiero z tą chwilą jej roszczenie mogłoby się

stać wymagalne i ewentualnie od tej daty mogłyby być naliczane odsetki za

opóźnienie;

11. art. 386 § 4 w zw. z art. 3271 pkt 2 k.p.c. przez zaniechanie uchylenia

wyroku Sądu I instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, mimo że

Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy w zakresie ustalenia, czy powódce

przysługiwał interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy.

II CSKP 603/24

6

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanego powódka wniosła m.in. o jej

oddalenie oraz o zasądzenie od pozwanego na jej rzecz kosztów postępowania

kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych oraz

opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy ustosunkować się do najdalej idącego zarzutu

nr 1, dotyczącego nieważności postępowania. Wbrew stanowisku skarżącego nie ma

podstaw do przyjęcia, że rozpoznanie sprawy przez Sąd Apelacyjny w składzie

jednoosobowym skutkowało taką nieważnością. Nie można bowiem przyjmować, że

sprzeczność składu sądu z przepisami prawa występuje, gdy skład ten był wprost

określony przez odpowiedni, obowiązujący przepis, tj. art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy

covidowej. Przepis ten nie został derogowany w wyniku zakwestionowania przez

uprawniony organ jego zgodności z przepisami wyższego rzędu. Sąd orzekający

w niniejszej sprawie był więc związany normą procesową i ustrojową, która –

w związku z istnieniem stanu zagrożenia epidemiologicznego w czasie

rozpoznawania sprawy – wyznaczała skład jednoosobowy dla sądów drugiej

instancji.

Na tle art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy covidowej w orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono już, że kolegialność składu orzekającego, będąca

ugruntowaną zasadą w postępowaniach odwoławczych, zapewnia wyższy standard

kontroli odwoławczej, pozwala bowiem na kształtowanie się decyzji w drodze

dyskursu i ścierania stanowisk, umacnia bezstronność, niezależność i niezawisłość

orzekania oraz zwiększa legitymację rozstrzygnięcia sądu w odbiorze społecznym,

a tym samym jest pożądana z punktu widzenia właściwej ochrony praw stron

i uczestników postępowania. Nie oznacza to jednak jeszcze, że odstępstwo od

zasady kolegialności jest równoznaczne z naruszeniem art. 45 ust. 1 Konstytucji

(zob. postanowienia SN: z 29 kwietnia 2022 r., III CZP 77/22; z 15 marca 2023 r., I

CSK 4340/22; z 11 lipca 2023 r., I CSK 4959/22, i z 28 lipca 2023 r., I CSK 4249/22).

Sądowi Najwyższemu znane jest stanowisko wyrażone w uchwale składu

siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 26

kwietnia 2023 r. (zasada prawna), III PZP 6/22 (OSNP 2023, nr 10, poz. 104), w której

II CSKP 603/24

7

uznano, że rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd drugiej instancji w składzie

jednego sędziego ukształtowanym na podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy

covidowej ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45

ust. 1 Konstytucji), ponieważ nie jest konieczne dla ochrony zdrowia publicznego

(art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji) i prowadzi do nieważności postępowania (art. 379

pkt 4 k.p.c.). Niezależnie od wątpliwości związanych z tą uchwałą (zob. np.

uzasadnienie postanowienia SN z 15 marca 2023 r., I CSK 4340/22) należy wskazać,

że Sąd Najwyższy w powiększonym składzie zastrzegł, iż przyjęta wykładnia

obowiązuje od dnia jej podjęcia, wyjaśniając, że brak tego ograniczenia byłby

niepożądany ze społecznego punktu widzenia i prowadziłby do nadwyrężenia powagi

władzy sądowniczej oraz wizerunku sądownictwa. Oznacza to, że wydanie

orzeczenia przez sąd drugiej instancji w składzie ukształtowanym na podstawie art.

15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy covidowej do 26 kwietnia 2023 r. włącznie nie może

stanowić samoistnej podstawy stwierdzenia nieważności postępowania na

podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c.

Odnosząc się drugiego z zarzutów naruszenia prawa procesowego (zarzut nr

11), należy wskazać, że nieskorzystanie przez sąd z opcji przewidzianej w art. 386 §

4 k.p.c. nie może być postrzegane jako uchybienie przepisom prawa procesowego,

które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro przepis ten przyznaje sądowi

drugiej instancji jedynie kompetencję, a nie obowiązek wydania orzeczenia

kasatoryjnego (zob. wyrok SN z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1059/22). Ponadto

wskazać należy, że pomimo iż Sąd I instancji, ustalając nieistnienie stosunku

prawnego wynikającego z umowy kredytu, rzeczywiście nie uzasadnił, dlaczego

powódce przysługuje w tym zakresie interes prawny, to sam brak odniesienia się do

tej kwestii nie może być uznany za nierozpoznanie istoty sprawy w całości. Oznacza

to, że zarzut nr 11 należy uznać za bezzasadny.

Kwestia interesu prawnego powódki w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku

prawnego jest również przedmiotem zarzutu nr 8, który dotyczy naruszenia prawa

materialnego. W tej mierze należy podzielić, pozostające w zgodzie z ustalonym

orzecznictwem, stanowisko Sądu Apelacyjnego. Interes prawny w rozumieniu art.

189 k.p.c. występuje w razie niepewności co do istnienia lub treści stosunku

prawnego między stronami, której nie można w całości usunąć, rozstrzygając

II CSKP 603/24

8

w przedmiocie roszczenia o spełnienie świadczenia Możliwość dochodzenia

roszczenia o zwrot zapłaconych rat kredytu nie eliminuje interesu prawnego

w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego w związku z nieważnością

umowy kredytu. Wyrok zasądzający świadczenie restytucyjne na rzecz kredytobiorcy

nie rozstrzygałby bowiem – ze skutkiem wynikającym z art. 365 § 1 k.p.c. – czy

stosunek kredytu został ważnie nawiązany (zob.m.in. wyroki SN: z 17 marca 2022 r.,

II CSKP 474/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 44; z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22,

i z 11 grudnia 2024 r., II CSKP 785/23). Oznacza to, że zarzut nr 8 należało uznać

za bezzasadny.

W dalszej kolejności należy wskazać, iż w orzecznictwie Sądu Najwyższego

ustalono już, że między klauzulami ryzyka walutowego i spreadu walutowego

występuje ścisłe powiązanie (zob. uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby

Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118,

i przywołane tam orzecznictwo). Jeżeli z umowy usunięte zostałyby postanowienia

określające sposób ustalenia kursu waluty, do zastosowania tzw. klauzuli ryzyka

(zastosowania mechanizmu przeliczeniowego) konieczne byłoby zastąpienie takich

postanowień innym sposobem określenia kursu. Taki zabieg jest zaś

niedopuszczalny zgodnie z punktem pierwszym uchwały pełnego składu Izby

Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w którym Sąd Najwyższy uznał, że

w razie przyjęcia, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można uznać, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Na

podstawie art. 87 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym uchwała ta ma moc zasady

prawnej i wiąże Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie. Z uwagi na wspomniane

powiązanie przedmiotowych klauzul, nie można zatem – jak chciałby tego skarżący

– badać odrębnie klauzuli ryzyka ani pod kątem tego, czy stanowi ona postanowienie

określające główne świadczenie stron, ani – w dalszej kolejności – czy jest

abuzywna. Oznacza to bezzasadność zarzutu nr 2.

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości

kwalifikacja klauzul kształtujących mechanizm przeliczeniowy, na który składa się

II CSKP 603/24

9

zarówno klauzula ryzyka, jak i klauzula spreadu, jako określających główne

świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. (zob. uzasadnienie uchwały SN

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, i przywołane tam orzecznictwo). Postanowienia

określające główne świadczenia stron nie podlegają kontroli pod kątem abuzywności,

ale tylko wtedy, gdy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 3851 § 1 in

fine k.c.). Takie rozwiązanie ustawowe, wywodzące się z art. 4 ust. 2 dyrektywy

93/13, opiera się na założeniu, zgodnie z którym postanowienia określające główne

świadczenia stron zazwyczaj odzwierciedlają rzeczywistą wolę konsumenta, gdyż do

ich treści strony przywiązują z reguły największą wagę. W związku z tym zasada

ochrony konsumenta musi ustąpić ogólnej zasadzie autonomii woli obowiązującej

w prawie cywilnym. Wyłączenie spod kontroli nie może jednak obejmować

postanowień nietransparentnych, gdyż w ich przypadku konsument nie ma

możliwość łatwej oceny rozmiarów swojego świadczenia i jego relacji do rozmiarów

świadczenia drugiej strony. Z tą ostatnią sytuacją mamy do czynienia w przypadku

analizowanej klauzuli przeliczeniowej. Nie można bowiem uznać, aby konsument był

w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające

dla niego z umowy konsekwencje ekonomiczne. Powódka nie była w stanie na

podstawie umowy oszacować kwoty, którą będzie musiała świadczyć w przyszłości.

W rezultacie klauzule przeliczeniowe jako sformułowane w sposób niejednoznaczny

podlegają ocenie pod kątem abuzywności. Na tym etapie sprawdzeniu podlega, czy

były one sprzeczne z dobrymi obyczajami i czy naruszały interes konsumenta. Zarzut

nr 3 okazał się zatem bezzasadny.

Uzależnienie wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji

banku przesądza o sprzeczności z dobrymi obyczajami odpowiednich klauzul. W ten

sposób doszło także do naruszenia interesów konsumenta. W konsekwencji należy

wskazać, że zarówno postanowienia umowy określające zasady przeliczenia na

złote kwoty udzielonego kredytu przy jego wypłacie, jak i przeliczenia spłacanych rat,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych (zob. uzasadnienie uchwały pełnego

składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz.

118, i przywołane tam liczne orzecznictwo). W rezultacie zarzut nr 4 nie mógł okazać

się skuteczny.

II CSKP 603/24

10

Należy również wskazać, że klauzule dotyczące przeliczenia waluty

pozostawiające swobodę bankowi co do ustalenia kursu muszą zostać uznane za

niedozwolone postanowienia umowne niezależnie od tego, czy powódce w należyty

sposób wyjaśniono ryzyko, jakie ponosiła, zawierając umowę kredytu.

W konsekwencji również zarzut nr 5 należało uznać za chybiony.

Niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta (art. 3851 § 2

k.c.), co w warunkach niniejszej sprawy oznacza, że niemożliwe staje się określenie

kursu waluty obcej, na podstawie którego dochodzi do ustalenia wysokości

świadczeń stron. Z uwagi na treść przywołanego już wyżej punktu pierwszego

uchwały z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, za niedopuszczalne należy uznać

odwoływanie się do tzw. przepisów dyspozytywnych celem wyznaczenia

niezbędnego do wykonywania umowy kursu. Eliminacja klauzul przeliczeniowych

skutkująca brakiem możliwości wskazania rozmiaru świadczeń stron przesądza

zatem o tym, że umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie, co potwierdził Sąd

Najwyższy w punkcie drugim uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22. W tym świetle konsekwentnie nie

można uznać, że umowa mogłaby dalej wiązać jako umowa kredytu złotowego

oprocentowanego według stawki WIBOR. Zarzuty nr 6 i 7 okazały się zatem

bezzasadne.

W odniesieniu do zarzutu dotyczącego nieuwzględnienia przez Sąd II instancji

podniesionego przez pozwanego zarzutu zatrzymania należy wskazać, że

w uchwale składu siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr

11, poz. 98), Sąd Najwyższy stwierdził wprost, iż w razie dochodzenia od banku

zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się

niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw.

art. 497 k.c. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela

zajęte w przywołanej uchwale stanowisko, co oznacza, że powołanie się przez bank

na prawo zatrzymania w niniejszej sprawie nie było możliwe. Podstawowym

argumentem na rzecz tej tezy jest to, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną,

a prawo zatrzymania na podstawie art. 497 w zw. z art. 496 k.c. przysługuje wyłącznie

w razie nieważności lub rozwiązania umowy wzajemnej.

II CSKP 603/24

11

Jedynie na marginesie należy wskazać, że wykluczenie możliwości

powoływania się przez bank na prawo zatrzymania w okolicznościach niniejszej

sprawy pozostaje w zgodzie z postanowieniem Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 8 maja 2024 r., C-424/22, w którym TSUE uznał, że art. 6 ust. 1 oraz

art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się przez instytucję

bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem żądającym stwierdzenia

nieważności umowy kredytu hipotecznego. Wymieniona dyrektywa nie stanowi

wprawdzie bezpośrednio podstawy uregulowania stosunku prawnego stron, jednak

należy preferować taki rezultat interpretacji prawa polskiego, który jest zgodny

z dyrektywą, o ile osiągnięcie tego rezultatu jest możliwe w ramach ogólnie

przyjętych metod wykładni. Wykładnia wynikająca z uchwały składu siedmiu sędziów

SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 dowiodła istnienia takiej możliwości. Zarzut

nr 9 należało zatem uznać za bezzasadny.

Wobec uznania, że Sąd II instancji prawidłowo nie uwzględnił podniesionego

przez bank zarzutu zatrzymania, nie ma potrzeby odnoszenia się do zarzutu nr 10,

w zakresie, w jakim skarżący wskazywał, że w sytuacji skutecznego podniesienia

zarzutu zatrzymania odsetki za opóźnienie nie są należne. Zaś w zakresie, w jakim

skarżący wskazywał, że odsetki za opóźnienie mogłyby być naliczane dopiero od

daty złożenia przez powódkę oświadczenia o braku woli utrzymania umowy w mocy,

zarzut ten należało uznać za bezzasadny.

Roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter bezterminowy,

zaś termin spełnienia świadczenia wyznacza się na podstawie art. 455 k.c. – powinno

być ono spełnione niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez zubożonego. Mimo

że klauzula abuzywna nie wywołuje wobec konsumenta żadnych skutków prawnych,

co sąd ma obowiązek uwzględnić z urzędu, a świadczenia spełnione na podstawie

takiej klauzuli są nienależne i podlegają zwrotowi, to jednak konsument, mając

świadomość niewiążącego charakteru niedozwolonego postanowienia, może

wyrazić następczo „świadomą, wyraźną i wolną” zgodę na związanie tym

postanowieniem. W związku z tym przyjmuje się niekiedy, że do postawienia

roszczenia konsumenta o zwrot świadczeń w stan wymagalności niezbędne jest

złożenie przezeń oświadczenia, z którego wynikać będzie rezygnacja z prawa do

potwierdzenia związania niedozwolonym postanowieniem.

II CSKP 603/24

12

Choć orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz TSUE w przedmiocie formy

i okoliczności, w których oświadczenie takie może być złożone, podlegało ewolucji,

przyjmuje się obecnie, że konsument może wyrazić wolę braku związania

niedozwolonym postanowieniem umownym przez każde zachowanie, które ujawnia

ją w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). W praktyce taka wola konsumenta jest

wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których

konsument dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli

i – ewentualnie – z nieważności umowy, jeżeli nieważność taka jest skutkiem

abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania

do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny

sposób, z którego będzie wynikała wola konsumenta powołania się na niedozwolony

charakter postanowień (zob. m.in. uchwałę z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, oraz

wyrok SN z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23).

W niniejszej sprawie powódka skierowała do banku przedsądowe wezwanie

do zapłaty z powołaniem się na nieważność umowy, które można uznać za

oświadczenie w przedmiocie braku woli związania niedozwolonym postanowieniem,

stawiające zarazem jej roszczenie przysługujące względem banku w stan

wymagalności. Na podstawie art. 455 k.c. pozwany był zatem zobowiązany do

niezwłocznego zwrotu nienależnego świadczenia. W konsekwencji wskazać należy,

że Sąd II instancji prawidłowo zasądził odsetki za opóźnienie – co do części żądanej

kwoty – od dnia udzielenia negatywnej odpowiedzi na wezwanie powódki, a – co do

reszty – od dnia następnego po doręczeniu pozwanemu pozwu o zapłatę.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11, 3 i 4 w zw. art. 99 k.p.c. oraz z § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 7 oraz § 20

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych, uwzględniając również uiszczoną opłatę od

pełnomocnictwa.

Adam Doliwa

Marcin Krajewski

Kamil Zaradkiewicz

II CSKP 603/24

13

(E.M.)

[a.ł]