Bank przegrał w SN spór o zwrot 143 tys. zł z kredytu we frankach

Wyrokiem z 24 czerwca 2021 r., Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie

z powództwa M.S. przeciwko Bank S.A. w W. (dalej Bank) ustalił, że umowa

kredytowa zawarta w dniu 31 marca 2008 r przez powoda z Bank1 S.A. w G.

(poprzednikiem prawnym pozwanego Banku) jest nieważna oraz zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 143 177,33 zł z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie od 22 marca 2018 r. do dnia zapłaty.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 28 marca 2008 r. powód zawarł

z poprzednikiem prawnym pozwanego Banku bliżej opisaną umowę o kredyt

mieszkaniowy […], której przedmiotem było udzielenie kredytu denominowanego w

złotych polskich stanowiącego równowartość 126 366,12 franków szwajcarskich

(CHF) w celu sfinansowania zakupu lokalu mieszkalnego. W uzasadnieniu wyroku

Sąd Okręgowy opisał szczegółowo postanowienia umowy zawarte w Części

Szczególnej Umowy (CSU) oraz w Części Ogólnej Umowy (COU). Zgodnie z

zawartymi w nich postanowieniami, kredyt jest udzielony w złotych w kwocie

stanowiącej równowartość 126 366,12 CHF, wypłata kredytu nastąpi w transzach w

określonych kwotach w złotych polskich na zasadach określonych w COU, zasady

spłaty kredytu określone są w COU, w przypadku kredytu denominowanego w

walucie obcej, kwota kredytu w złotych zostanie określona poprzez przeliczenie na

złote kwoty wyrażonej w walucie, w której kredyt jest denominowany, według kursu

kupna tej waluty, zgodnie z Tabelą kursów obowiązującą w Banku w dniu

uruchomienia środków, w momencie dokonywania przeliczeń kursowych, spłata rat

kredytu

wyrażonych

w

CHF

następuje

w

złotych,

w równowartości kwot wyrażonych w walucie obcej, przy czym do przeliczeń

wysokości rat kapitałowo odsetkowych spłacanego kredytu stosuje się kurs

sprzedaży danej waluty według Tabeli kursów obowiązującej w Banku w dniu spłaty,

w momencie dokonywania przeliczeń kursowych, a kwota ta jest pobierana

z rachunku klienta.

Na wniosek powoda, Bank wypłacił mu kredyt w następujących datach

i kwotach: 2 kwietnia 2008 r. 75.600,19 zł, tj. 34.819,54 CHF; 30 kwietnia 2008 r.

II CSKP 646/23

3

50.500,00 zł, tj. 24.173,09 CHF, 1 lipca 2008 r. 53.500,00 zł, tj. 26.319,67 CHF,

1 sierpnia 2008 r. 50.500,00 zł, tj. 19.278 CHF, 1 września 2008 r. 25.500,00 zł,

tj. 12.516,11 CHF i 26 stycznia 2009 r. 6.691,24 zł, tj. 2.342,05 CHF. Pismem

z 12 marca 2018 r., stanowiącym przesądowe wezwanie do zapłaty, doręczonym

pozwanemu Bankowi w dniu 14 marca 2018 r., powód wezwał Bank do zwrotu

w terminie do 10 grudnia 2017 r. uiszczonej z tytułu kredytu kwoty 143.177,33 zł,

a także wszystkich kwot zapłaconych po tej dacie, jako świadczenia nienależnego,

w związku z nieważnością umowy kredytowej. Powód nadal spłaca kredyt.

Opierając się na tych ustaleniach faktycznych, Sąd Okręgowy podzielił pogląd

powoda o nieważności umowy kredytu i uznał, że powód wykazał interes prawny

w rozumieniu art. 189 k.p.c. w uzyskaniu wyroku stwierdzającego nieważność

umowy, stąd odrzekł jak w punkcie pierwszym. Zasądził także dochodzoną pozwem

kwotę jako świadczenie nienależne spełnione przez powoda w wykonaniu nieważnej

umowy kredytu.

Apelacja pozwanego Banku od tego orzeczenia została oddalona wyrokiem

Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 1 marca 2022 r., który podzielił ustalenia

faktyczne i oceny prawne Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej pozwany Bank zarzucił naruszenie art.1561 k.p.c.

w zw. z art.3851 § 1 i 2 k.c., naruszenie art. 189 k.p.c., art. 65 § 1 k.c. w zw.

z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (akt. tekst jedn.

Dz. U z 2024 r., poz.1646, dalej „pr. bank.”), art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69

ust. 1 i 2 pr. bank, naruszenie art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c. w zw. z art. 354

k.c. i art. 385 § 2 k.c., naruszenie art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c., art. 3851

§ 1 k.c., art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 58 § 3 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c.

w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank. w zw. z art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c. oraz

naruszenie art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c.

Formułując te podstawy kasacyjne, pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do

ponownego rozpoznania, ewentualnie o. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa.

II CSKP 646/23

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art.1561 k.p.c. w zw. z art.3851 § 1 i 2 k.c. przez zaniechanie

poinformowania powoda przez Sąd o prawdopodobnym wyniku sprawy

i o konsekwencjach dotyczących dalszego obowiązywania umowy lub jej upadku

i zaniechanie odebrania od powoda, po przekazaniu mu tych informacji,

oświadczenia o woli co do dalszego obowiązywania względem niego spornej umowy

w całości albo o zgodzie na upadek umowy, nie jest zasadny w świetle wyroku

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) z 7 grudnia 2023 r. ,C 140/22.

TSUE orzekł w nim, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu

hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to,

iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej

obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest

uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,

w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego

warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność

wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,

a z drugiej - konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę

na uznanie tej umowy za nieważną.

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydany na podstawie

art. 267 TFUE ujednolica wykładnię norm prawa Unii i rzutuje na ich stosowanie nie

tylko w sprawie, w której został wydany, lecz we wszystkich sprawach, w których te

normy mogą znaleźć zastosowanie. Jednocześnie, zgodnie z zasadą skuteczności,

na sądach krajowych spoczywa powinność wykładni przepisów prawa krajowego

zgodnej z postanowieniami dyrektyw unijnych, tak dalece, jak to jest możliwe

(zob. wyroki TSUE z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17.

Powinność ta może implikować konieczność zmiany dotychczasowej wykładni prawa

krajowego, jeżeli okazałaby się niezgodna z prawem Unii w interpretacji przyjętej

przez Trybunał w wyroku wydanym na podstawie art. 267 TFUE (zob. wyroki TSUE

z 8 maja 2019 r., C-566/17 i z 5 marca 2020 r., C-679/18). Powyższe względy

II CSKP 646/23

5

powodują, że niezasadny jest także zarzut naruszenia art.455 k.c. dotyczący

wymagalności roszczenia powoda wobec pozwanego o zwrot dochodzonej kwoty.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. w sposób

wskazany w skardze kasacyjnej, albowiem, w świetle ugruntowanego orzecznictwa

Sądu Najwyższego, możliwość dochodzenia roszczenia o zwrot zapłaconych rat

kredytu nie eliminuje interesu prawnego kredytobiorcy w żądaniu ustalenia

nieistnienia stosunku prawnego w związku z nieważnością umowy kredytu. Interes

prawny - o którym mowa w art. 189 k.p.c. - należy postrzegać elastycznie,

z uwzględnieniem celowościowej wykładni tego pojęcia, szeroko pojmowanego

dostępu do sądów oraz konkretnych okoliczności sprawy. Powód zachowuje interes

prawny w zgłoszeniu powództwa o ustalenie nieistnienia (nieważności) stosunku

prawnego, jeżeli mimo przysługującego mu powództwa o świadczenie na podstawie

spornego stosunku prawnego ze stosunku tego wynikają inne, dalej idące skutki,

których dochodzenie w drodze powództwa o zapłatę nie jest możliwe lub aktualne.

W takich stanach faktycznych jedynie powództwo o ustalenie nieistnienia tego

stosunku prawnego - z uwzględnieniem procesowych skutków wyroku o ustalenie,

w szczególności granic prawomocności materialnej - może w pełny sposób

zaspokoić interes prawny powoda, zapobiec potencjalnym sporom między stronami

na przyszłość, a zatem w definitywny sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację

prawną związaną ze spornym stosunkiem prawnym (zob. (zob.m.in. uzasadnienie

uchwał Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1993 r., III CZP 171/93, OSNCP 1994,

nr 7-8, poz. 149 i z 20 października 2015 r., III CZP 27/15, OSNC 2016, Nr 3,

poz. 31, wyroki Sądu Najwyższego z 2 lipca 2015 r., V CSK 640/14; z 2 lutego

2006 r., II CK 395/05; z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22; i z 23 kwietnia 2021 r.,

II CSK 9/21, a także postanowienie Sądu Najwyższego z 30 grudnia 2024 r.,

I CSK 3258/23).

W ramach pozostałych materialnoprawnych podstaw skargi pozwany Bank

skoncentrował się na zagadnieniach szczegółowo rozważonych i rozstrzygniętych

już w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE. Zostało w nim przesądzone, że

klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu

złotowego indeksowanego do waluty obcej, ale także w umowie kredytu

denominowanego w walucie obcej (o taki kredyt chodzi w rozpatrywanej sprawie)

II CSKP 646/23

6

określają główne świadczenia stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 4 kwietnia

2019 r., I CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 21 czerwca 2021 r.,

I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Jeśli zostały wyrażone

w sposób niejednoznaczny, podlegają kontroli pod kątem ich abuzywności.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE wyjaśniono, że wymaganie wyrażenia

postanowienia umownego w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem

jest spełnione, gdy umowa przedstawia konsumentowi w sposób przejrzysty

działanie mechanizmu waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie oszacować,

w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne, związane z zaciągnięciem wieloletniego zobowiązania

kredytowego, waloryzowanego kursem waluty obcej. Konsument powinien być jasno

poinformowany przez bank, że, podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty

obcej lub kredytu denominowanego ,ale wypłaconego kredytobiorcy w walucie

krajowej i w tej walucie spłacanego, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy

nieograniczone niczym ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia

może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji

waluty krajowej (zob. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19;

z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13 oraz z 20 września 2017 r., C-186/16, a także wyrok

Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). W wyroku z 10 czerwca

2021 r., C - 776/19, C - 782/19 TSUE wyjaśnił, że wykładni art. 3 ust. 1 Dyrektywy

93/13 należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują

skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez

kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi

wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla

konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając

wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, że ten konsument

zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko

kursowe, które wynika z takich warunków. W uzasadnieniu wyroku

z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18, Sąd Najwyższy podniósł, że nie jest

wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane z zmianą kursu waluty

ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści,

II CSKP 646/23

7

że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty

oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy

kredytowej zawieranej na wiele lat mechanizmu działania ryzyka kursowego,

wymagało szczególnej staranności kredytodawcy w zakresie wyraźnego wskazania

zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne

rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy

przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien

zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający

konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego,

że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne. Ochrona konsumenta

może zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy uwzględnione zostaną jego rzeczywiste

i tym samym bieżące interesy, a nie interesy, jakie miał w okolicznościach

istniejących w chwili zawarcia danej umowy.

Nie jest zasadny kasacyjny zarzut naruszenia art. 3851 § 1 k.c. przez wadliwe

przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, iż zakwestionowane przez powodów postanowienia

umowne są niedozwolone. Abuzywność tych klauzul została już przesądzona

w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE, w którym wyjaśniono, że postanowienia

umowy (regulaminu), określające zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu

i spłacanych rat z waluty obcej na krajową i odwrotnie w każdym typie umowy

(kredytu waloryzowanego kursem waluty i obcej oraz kredytu denominowanego),

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych, gdyż kształtują prawa i obowiązki

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta

polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz

wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno

przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie

odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem

określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które

uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne

i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają przy tym

kredytobiorcę nieprzewidywalnym i nieograniczonym ryzykiem oraz naruszają

II CSKP 646/23

8

równorzędność stron. Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda

banku w ustaleniu kursu waluty obcej jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona,

np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów, kursu ustalanego przez Narodowy Bank

Polsk, i itp.(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14,

OSNC 2016, Nr 11, poz. 134; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 27 lutego 2019 r.,

II CSK 19/18 oraz z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2,

poz. 20).

Nie ulega wątpliwości, że abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku,

z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba

że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób

przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną, czego powód nie uczynił, domagając

się konsekwentnie ustalenia nieważności umowy (ściślej nieistnienia stosunku

prawnego kredytu wykreowanego przez tę umowę) oraz zwrotu tego, co świadczył

na rzecz pozwanego w wykonaniu tej nieważnej umowy.

Odnosząc się do kwestii nieważności umowy kredytu, stwierdzonej przez Sąd

Apelacyjny w zaskarżonym wyroku, należy zaakcentować, że nie są trafne

rozbudowane zarzuty kasacyjne koncentrujące się na negowaniu tej oceny przez

odwolywanie się do uchybienia przepisom art. 56 k.c., art. 58 k.c., art. 65 k.c. art. 69

ust. 1 i 2 pr. bank., art. 358 § 2 k.c. i art. 385 § 2 k.c.

W ugruntowanym już orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że

wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień umownych rodzi

konieczność dokonania oceny, po pierwsze czy jest dopuszczalne uzupełnienie

przez Sąd powstałych w ten sposób luk przez zastosowanie przepisów

dyspozytywnych lub dokonanie zabiegów interpretacyjnych, pozwalających na

utrzymanie umowy w mocy (czego domaga się skarżący), a po drugie

przeprowadzenia oceny, czy w przypadku niedopuszczalności tego rodzaju

zabiegów, umowa jest możliwa do utrzymania w pozostałym zakresie.

Co do pierwszego zagadnienia, w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

ukształtował się już ustabilizowany pogląd, że nie można dokonać wykładni umów

kredytowych na podstawie art. 65 k.c. lub art. 56 k.c., po usunięciu z nich

II CSKP 646/23

9

postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do

sposobu ustalenia kursu CHF. Sprowadzałoby się to bowiem do modyfikacji treści

klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie

odesłania do wartości rynkowej CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy

w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to

bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem,

gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że

nie zawarłaby umowy z jego pominięciem. Zgodnie z orzecznictwem TSUE, art. 5 i 6

dyrektywy 93/13 należy bowiem interpretować w ten sposób, że stoją one na

przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter

postanowienia umowy, dokonał wykładni tego postanowienia w celu złagodzenia

jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej

woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy należy interpretować w ten sposób,

że niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa krajowego, dający sądowi

możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę treści tego postanowienia. Możliwość

taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie nieważności niedozwolonego

postanowienia umowy zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości,

narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje

(zob. wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C - 212/20 oraz z 29 kwietnia 2021 r.,

C - 19/20). Nie jest także dopuszczalne użycie przepisów prawa krajowego, które

mogłyby mieć zastosowanie do umowy, tylko odpowiednio lub przez analogię i które

odzwierciedlają regułę obowiązującą w krajowym prawie zobowiązań

(zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22.). Takie rozwiązanie stałoby

w sprzeczności z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia

przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych

postanowień umownych (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17 i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; postanowienia Sądu

Najwyższego z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, zob. także wyrok

TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim orzeczeniu

Trybunał stwierdził, że z przedłożonych mu materiałów sprawy nie wynika, by istniały

przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym, mogące zastąpić

niedozwolone postanowienia umowne, podkreślając niedopuszczalność sądowej

II CSKP 646/23

10

modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni sądowej.

W orzecznictwie szeroko wypowiedziano się również o niemożności uzupełnienia luk

wynikających z eliminacji niedozwolonych postanowień umownych przy

wykorzystaniu art. 358 § 2 k.c., art. 41 pr. weksl. lub art. 24 ust. 3 ustawy o NBP

w zw. z art. 3851 § 2 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 17 marca 2022 r.,

II CSKP 474/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22; z 27 maja 2022 r.,

II CSKP 395/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22; 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r.,

II CSKP 874/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zdecydowanie przeważa także pogląd,

że niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą

w kredyt złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie

bowiem ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego

z walutą obcą, byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że

umowę taką należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co

prowadzi do wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej

całkowitą nieważnością (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC - ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22.;

z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22

i II CSKP 293/22.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22 i z 24 czerwca 2022 r.,

II CSKP 10/22).W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także

pogląd, że nie jest możliwe - wbrew woli konsumenta - zastąpienie niedozwolonego

postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli

bankowej kredytodawcy, odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP lub

kursu rynkowego waluty (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia

2022 r., I CSK 1669/22.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r.,

II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22;

z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22.). Tego

rodzaju zabiegi zagrażałyby realizacji długoterminowego celu ustanowionego

w art. 7 Dyrektywy 93/13, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku

wywieranego na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków

II CSKP 646/23

11

wobec konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania

nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za

bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez

sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku

dla ich interesów (zob. wyroki TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 30 kwietnia

2014 r., C 26-13; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, oraz wyrok Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18).

Przechodząc do oceny skutków wyeliminowania z umowy klauzul abuzywnych

i niemożności ich zastąpienia w sposób wskazany wyżej, należy podnieść, że

w ustalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać i nie zaszły

przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument - tak jak

ma to miejsce w okolicznościach sprawy - postanowień abuzywnych nie potwierdził,

nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym

odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną, (zob. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,

Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,

OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18

i z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21

i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22), umowa jest trwale bezskuteczna (nieważna),

a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22;

z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz

z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono także znaczenie nowelizacji

prawa bankowego wprowadzonej ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy

- Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165 poz. 984, dalej:

„ustawa antyspreadowa”). W wyroku z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Sąd

Najwyższy podniósł, że zgodnie z art. 1 ust. 2 Dyrektywy 93/13, jej przepisom nie

podlegają m.in. postanowienia umowy „odzwierciedlające obowiązujące przepisy

ustawowe lub wykonawcze", przy czym z orzecznictwa TSUE wynika, że dotyczy to

II CSKP 646/23

12

także przepisów, które weszły w życie już po zawarciu umowy kredytu, zawierającej

niedozwolone postanowienia i miały w założeniu charakter sanacyjny, tj. zastępowały

te postanowienia ex tunc i utrzymywały ważność umowy (por. wyroki TSUE

z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 62-64, 70 i z 14 marca 2019 r., C-118/17 pkt 37,

40) pod warunkiem, iż zachowana została możliwość odwrócenia niekorzystnych

skutków niedozwolonego postanowienia (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości

z 14 marca 2019 r., C-118/17 pkt 45). Skutkiem sanowania klauzul abuzywnych jest

wówczas także wyłączenie możliwości uznania umowy za nieważną z powodu tej

(i tylko tej) abuzywności. Takie jednak znaczenie nie może być przypisywane ustawie

antyspreadowej, albowiem przedmiotem regulacji nie były, zawarte w umowach

zawartych przed wejściem w życie tej ustawy, klauzule abuzywne ani umowy z ich

powodu nieważne. Celem ustawy nie było sanowanie tych wadliwości, albowiem

przepisy ustawy nie wspominają o tych wadliwościach ani też nie regulują

związanych z nimi rozliczeń. W założeniu ustawodawcy chodziło o doprecyzowanie

na przyszłość reguł ustalania kursu wymiany walut oraz o nieodpłatne umożliwienie

dokonywania spłat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ustawodawca miał na

względzie - przynajmniej explicite - umowy ważne oraz klauzule dozwolone, choć

podlegające doprecyzowaniu. Nawet jeżeli było inaczej, założony (implicite) skutek

sanujący nie mógł zostać w ten sposób osiągnięty. Omawiana ustawa w zasadzie

nie przewidywała gotowych do zastosowania (choćby tylko dyspozytywnych)

przepisów, które zastępowałyby ewentualne klauzule abuzywne, a jedynie nakładała

na banki ciężar dokonania ogólnie określonych, wymagających skonkretyzowania

in casu zmian umowy, co nie wystarcza dla przyjęcia domniemania, że te konkretne

rozwiązania są wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron

przez ustawodawcę (zob. motyw 13 Dyrektywy 93/13 oraz wyrok TSUE

z 21 marca 2013 r., C-92/11, pkt 26 i n.) i nie czyni zadość przesłankom

przewidzianym w art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13, zwłaszcza że, jak wynika

z orzecznictwa TSUE, wyjątek przewidziany w tym przepisie podlega ścisłej wykładni

(zob. wyroki TSUE z 20 września 2017 r., C-186/16 pkt 31 i z 20 września 2018 r.,

C-51/17, pkt 54, 66). Przewidziana w art. 4 zd. 2 ustawy antyspreadowej zmiana

umowy kredytu mogłaby wywoływać skutek sanujący tylko wtedy, gdyby stanowiła

wyraz następczej świadomej, wyraźnej i wolnej rezygnacji kredytobiorcy-konsumenta

II CSKP 646/23

13

z powoływania się na abuzywność postanowienia (ewentualnie także nieważność

umowy) i zgody na jego zastąpienie postanowieniem dozwolonym. W braku takich

czynności sanujących, wejście w życie ustawy antyspreadowej w żaden sposób nie

podważa abuzywności spornych klauzul i nieważności umowy (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

Na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszenia art. 410 k.c. w zw.

z art. 405 k.c. przez przyjęcie przez Sąd, że w przypadku uznania umowy za

nieważną, kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zwrot całości świadczeń

spełnionych na rzecz banku w wykonaniu umowy o kredyt. Stronie, która

w wykonaniu umowy kredytu dotkniętej nieważnością spłacała kredyt, przysługuje

bowiem roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia

nienależnego (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.) niezależnie od tego, czy i w jakim

zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu.

W razie nieważności umowy kredytu, dokonywane przez niedoszłego kredytobiorcę

płatności, mające stanowić spłatę wykorzystanego kredytu, są świadczeniami

nienależnymi, podobnie jak świadczeniem nienależnym jest w takiej sytuacji wypłata

środków pieniężnych przez bank. Oba te świadczenia podlegają zwrotowi na rzecz

kontrahenta. Między bankiem a konsumentem dochodzi do powstania dwóch

odrębnych zobowiązań restytucyjnych - zobowiązanie konsumenta do zwrotu

wykorzystanych środków pieniężnych oraz zobowiązania banku do zwrotu kwot

uiszczonych przez konsumenta Pogląd ten należy uznać za ugruntowany

w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. uchwała składu siedmiu sędziów

z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21).

Nie zasługuje także na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 411 pkt 2 i 4 k.c.

w związku z art. 410 § 2 k.c. przez ich niezastosowanie mimo, że zdaniem

skarżącego powód nie mógł żądać zwrotu świadczenia, bowiem jego spełnienie

czyniło zadość zasadom współżycia społecznego, jak również stanowiło (zakładając,

że doszło do upadku spornej umowy) spełnienie świadczenia przed wymagalnością

wierzytelności pozwanego. Art. 411 pkt 4 k.c. normuje przypadki, gdy zobowiązanie

istnieje, ma swoją podstawę prawną i dochodzi do przedwczesnego świadczenia

z tego zobowiązania, a zatem brak podstaw do twierdzenia, że spełniane

świadczenie jest nienależne, co w sposób oczywisty nie miało miejsca w tej sprawie

II CSKP 646/23

14

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2021 r., III CZP 41/20).

Ochrona konsumentów należy do priorytetowych zadań Unii Europejskiej

(art. 38 Karty Praw Podstawowych). Art. 3851 k.c. i art. 3852 k.c. realizują sankcje,

zniechęcające profesjonalnych kontrahentów zawierających umowy z konsumentami

do wprowadzania do nich niedozwolonych postanowień. Pozwany Bank jako

przedsiębiorca, który stosował klauzule niedozwolone w umowie kredytu,

powodujące upadek umowy i powstanie w rezultacie roszczenia kondykcyjnego

konsumenta, nie może zatem, w ramach sporu sądowego z konsumentem

żądającym zwrotu spłaconej kwoty kredytu, powoływać się skutecznie, w ramach

zarzutów obronnych, na klauzule generalne w postaci zasad współżycia

społecznego, zawarte w art. 411 pkt 2 k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z 9 lutego 2024 r. II CSKP 13/23).

Skarżący sformułował ponadto w skardze zarzut naruszenia art. 496 k.c.

i art. 497 k.c. przez nieuwzględnienie podniesionego w toku postępowania

apelacyjnego, zarzutu zatrzymania, ze względu na wadliwe przyjęcie przez Sąd

Apelacyjny, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, zarzut zatrzymania

podniesiony przez Bank nie będzie realizował celu zabezpieczenia spełnienia

świadczenia, a także prawo zatrzymania nie powstało lub wygasło wskutek istnienia

innego zabezpieczenia roszczeń banku o zwrot kapitału kredytu, jakim jest hipoteka.

Odnosząc się do kwestii charakteru prawnego umowy kredytu we wskazanym

kontekście, Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, (OSNC 2025/11/97) orzekł, że umowa o kredyt

bankowy, określona w art. 69 ust. 1 prawa bankowego, jest umową wzajemną.

Stanowisko to, jak wynika z motywów uchwały, dotyczy również kredytów

powiązanych z walutą obcą, bez względu na ich indeksowany lub denominowany

charakter. Z poglądem tym należy się zgodzić, odsyłając w tym miejscu do

uzasadnienia przywołanej uchwały bez potrzeby jego przytaczania i powielania

w tym miejscu. O ile zatem umowa kredytu jest umową wzajemną, to jednak już

kwestia zarzutu zatrzymania podniesionego przez bank w tak zwanej sprawie

frankowej, jest dużo bardziej złożona.

II CSKP 646/23

15

Prawo zatrzymania w sytuacji określonej w art. 496 k.c. w związku

z art. 497 k.c. ma służyć zabezpieczeniu przysługującego retencjoniście roszczenia

o zwrot świadczenia wynikającego z nieważności lub rozwiązania umowy, a jego

skuteczne wykonanie obezwładnia wymagalne roszczenie wzajemne dopóki, dopóty

wierzyciel wzajemny nie zaoferuje zwrotu spełnionego na jego rzecz świadczenia lub

go nie zabezpieczy. Wynika z tego, że roszczenie, którego zabezpieczeniu służyć

ma zatrzymanie, musi nie tylko istnieć, lecz także być zdatne do przymusowego

zaspokojenia, co zakłada jego zaskarżalność. W przeciwnym razie dłużnik mógłby

skutecznie obezwładnić wymagalne i zaskarżalne roszczenie, powołując się na

przysługujące mu roszczenie wzajemne, do którego spełnienia nie mógłby przymusić

wierzyciela. W orzecznictwie Sądu Najwyższego, analizując relację między prawem

zatrzymania, a prawem potrącenia, trafnie zauważono ponadto, że uprawnienie do

potrącenia (art. 498 i n. k.c.) należy postrzegać jako dalej idące w zestawieniu

z prawem zatrzymania, którego istota polega na zabezpieczeniu wierzytelności

przysługującej retencjoniście przed niekorzystnymi skutkami ewentualnej

niewypłacalności dłużnika (wierzyciela wzajemnego) przez uzależnienie spełnienia

własnego świadczenia od zaoferowania świadczenia przez wierzyciela wzajemnego.

Potrącenie realizuje między innymi, funkcję egzekucyjną, prowadząc – w drodze

jednostronnej decyzji potrącającego i bez konieczności zaangażowania organów

państwa – do przymusowego zaspokojenia należności przysługującej

potrącającemu. W takim przypadku odpada potrzeba oddziaływania na dłużnika

(wierzyciela wzajemnego) w celu skłonienia go do zapłaty, a także ryzyko jego

niewypłacalności. Przeciwnie, uwzględniając możliwość skorzystania z potrącenia,

wierzytelność przysługująca potencjalnemu retencjoniście pozostaje, do wysokości

wierzytelności pasywnej, w pełni zabezpieczona na wypadek niewypłacalności

dłużnika, bez potrzeby sięgania do prawa zatrzymania. Co więcej – wierzyciel

aktywny ma w istocie pewność, że przysługujące mu świadczenie pieniężne,

w zakresie, w jakim nie przewyższa wierzytelności pasywnej, zostanie spełnione,

przy czym decyzja o tym, czy z opcji tej skorzystać, leży w sferze jego uznania, co

czyni zbędnym korzystanie z dodatkowego zabezpieczenia wierzytelności. Trudno

w tym przypadku twierdzić, aby mogła istnieć prawnie uzasadniona potrzeba

dodatkowego „zabezpieczenia” lub „zaofiarowania” wierzytelności wzajemnej,

II CSKP 646/23

16

o czym stanowi art. 496 k.c. Dostrzec trzeba przy tym, że czym innym jest

ustanawianie zabezpieczeń wierzytelności, których podłożem jest autonomia woli

(konsens) obu stron zobowiązania, czym innym zaś żądanie zabezpieczenia własnej

wierzytelności, powiązane z odmową spełnienia świadczenia, którego podstawą

miałoby stać się uprawnienie kształtujące przysługujące jednej ze stron stosunku

prawnego.

W braku szczególnych okoliczności, których wykazanie obciąża stronę

podnoszącą zarzut zatrzymania, podważa to legitymowany prawnie interes strony,

która dysponując możnością wymuszenia spełnienia świadczenia wzajemnego,

z możliwości tej nie korzysta, lecz – powołując się na potrzebę „zabezpieczenia”

wierzytelności, którą może swobodnie wyegzekwować – odmawia spełnienia

świadczenia należnego kontrahentowi ze skutkiem w postaci dalszego utrzymywania

stanu niepewności między stronami. Kwestia ta rysuje się szczególnie wyraźnie

w razie nierównowagi majątkowej stron stosunku prawnego, gdy dalsze

pozostawanie w impasie mogłoby w istocie służyć szykanowaniu strony słabszej,

z uwagi na trudność w zaoferowaniu przez nią świadczenia wzajemnego (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23).

Należy ponadto wskazać, że w sprawach objętych zakresem zastosowania

dyrektywy 93/13, przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania, należy zawsze brać

pod uwagę konieczność dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą

efektywności prawa Unii, wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami

dyrektywy unijnej, tak dalece, jak to jest tylko możliwe (zob. wyroki TSUE

z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17). Stosownie do

stanowiska TSUE, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego – co odnosi

się również do art. 496 i 497 k.c. – zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia

nieważności umowy kredytu zawartej przez bank z konsumentem ze względu na

nieuczciwy charakter jej niektórych warunków, powołanie się przez bank na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od banku ze względu na skutki

restytucyjne wynikające ze stwierdzenia abuzywności warunków umownych, od

równoczesnego zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia

II CSKP 646/23

17

zwrotu całości świadczenia otrzymanego od banku na podstawie umowy kredytu,

niezależnie od spłat dokonanych w wykonaniu tej umowy przez konsumenta

(por. wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, postanowienie TSUE z 8 maja

2024 r., C-424/22, uzasadnienie przywołanej wyżej uchwały III CZP 126/22 oraz

wyroki Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP 2231/22 i z 11 marca

2025 r., II CSKP 617/23).

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.).

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje podstawę

w art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c., a także § 2 pkt 7

i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964

z późn. zm.).

Władysław Pawlak Grzegorz Misiurek Agnieszka Piotrowska

(A.D.)

[SOP]