Frankowy kredyt z 2008 r. bez należytej informacji o ryzyku. SN oddalił skargę banku

Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach w punkcie

pierwszym (1) oddalił apelację pozwanego Bank S.A. w W. od wyroku Sądu

Okręgowego w Częstochowie z dnia 13 maja 2021 r. zasądzającego od pozwanego

Banku na rzecz powoda P.F. kwotę 103.969,71 zł wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku

Polskiego i 5,5 punktów procentowych, tj. 6% w stosunku rocznym od dnia 9 kwietnia

2020 r., 5,6 % w stosunku rocznym od dnia 29 maja 2020 r. i kolejnymi ustawowymi

odsetkami za opóźnienie w razie zmiany ich wysokości do dnia zapłaty, ustalającego

nieistnienie między stronami stosunku prawnego wynikającego z umowy numer […]

o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych „[…]” waloryzowany kursem CHF z dnia 12

czerwca 2008 r. zawartej między poprzednikiem prawnym pozwanego Bankiem S.A.

w W. (dalej – „Bank”) a powodem, wobec stwierdzenia, że przedmiotowa umowa

kredytu jest nieważna, oddalającego powództwo główne w pozostałej części i

rozstrzygającego o kosztach, a w punkcie drugim (2) orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego.

Okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania –

z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego

kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowanych w takiej walucie) oraz

treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się następująco:

W dniu 12 czerwca 2008 r. Bank zawarł z powodem umowę o kredyt

hipoteczny dla osób fizycznych „[…]” waloryzowany kursem CHF o numerze […]

(„Umowa”) na kwotę 145.000 zł, indeksowany do franka szwajcarskiego (§1 ust. 2 i

3 Umowy), na okres 30 lat (§ 1 ust. 4 Umowy).

W Umowie i regulaminie stanowiącym jej integralną część („Regulamin”)

wskazano m.in., że:

- kredyt jest przeznaczony na pokrycie kosztów zakupu spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego (§ 1 ust. 1 Umowy);

II CSKP 650/23

3

- bank udziela powodowi kredytu hipotecznego, w kwocie określonej

w § 1 ust. 2, waloryzowanego kursem kupna waluty CHF według tabeli kursowej […]

Banku S.A, która to kwota wyrażona w CHF miała być określona na podstawie kursu

kupna waluty CHF z tabeli kursowej Banku S.A. z dnia i godziny uruchomienia

kredytu (§ 1 ust. 3a w związku z § 7 ust. 1 Umowy);

- raty spłacane będą w złotych po uprzednim ich przeliczeniu według kursu

sprzedaży CHF z tabeli kursowej Banku („Tabela”) obowiązującego na dzień spłaty

z godziny 14.50 (§ 11 ust. 4 Umowy).

Podpisanie przez powoda Umowy nastąpiło z inicjatywy pracownika Banku,

który twierdził że Bank w zasadzie udziela tylko kredytów indeksowanych do waluty

obcej, że frank szwajcarski jest najstabilniejszą walutą świata, że kurs jest właściwie

stały i nie ulega w zasadzie wahaniom – ewentualne zaś wahania mogące wynosić

kilkanaście groszy będą równoważone przez niższe oprocentowanie i nie powinny

mieć właściwie żadnego wpływu na raty - i że powiązanie kredytu z walutą obcą

spowoduje zastosowanie niższego oprocentowania i w związku z tym rat tańszych

o kilkaset złotych miesięcznie. Powodowi nie przedstawiono żadnych negatywnych

stron kredytu, rzeczywistych ryzyk czy symulacji przy założeniu wzrostu kursu franka

szwajcarskiego ani nie wyjaśniono wpływu wahań kursowych na wysokość całego

kredytu i poszczególnych rat i mechanizmu wyliczania rat. Podpisał on natomiast

oświadczenie („Oświadczenie”), że jest świadomy (m.in.) ryzyka zmiany kursu waluty

oraz, że przedstawiciel Banku poinformował go o kosztach obsługi kredytu

w wypadku niekorzystnej zmiany kursu walutowego. Nie miał jednak wpływu na treść

oświadczenia, ponieważ stanowiło wzorzec stosowany przez Bank, a udzielenie

kredytu było uzależnione od jego podpisania.

Umowa została zawarta przez strony według standardowego wzorca

umownego stosowanego przez Bank, a jej postanowienia dotyczące mechanizmu

przeliczeń walut nie były indywidualnie uzgadniane między stronami. Przedstawiciel

Banku poinformował powoda, że nie można dokonywać żadnych zmian ani korekt

w dokumentach, a formularze są przygotowane przez prawników Banku.

Bank wypłacił łącznie 145.000 zł, a w okresie od 1 sierpnia 2010 r. do 29 lutego

2020 r. powód spłacił 103.969,71 zł.

II CSKP 650/23

4

Oceniając żądanie powoda, Sąd odwoławczy wskazał, że zawarł on Umowę

jako konsument i miał interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy, tylko

bowiem ono może ostatecznie i trwale usunąć stan niepewności prawnej (Umowa

nie została jeszcze wykonana w całości i wynika z niej szereg obowiązków).

Stwierdził też, że postanowienia indeksacyjne zawarte w Umowie

(postanowienia przewidujące przeliczenie kwoty kredytu z PLN na CHF w chwili

wypłaty - § 1 ust. 3A Umowy - i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat - § 11 ust. 4 Umowy) są abuzywne, czego

konsekwencją było ustalenie jej nieważności, powodującej konieczność zwrotu przez

Bank na rzecz powoda świadczeń spełnionych na poczet spłaty kredytu.

Postanowienia te nie były indywidualnie negocjowane (zostały przejęte z wzorca,

a powód miał wpływ tylko na datę zawarcia Umowy, kwotę kredytu i liczbę rat jego

spłaty, ewentualnie wysokości marży Banku oraz wybrał kredyt indeksowany do

waluty obcej), określały główne świadczenia stron (służyły określeniu wysokości

świadczeń konsumenta) i nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Powód

bowiem nie został należycie poinformowany o ryzyku kursowym wiążącym się

z zawarciem Umowy, gdyż zakres przekazanych mu informacji nie obrazował skali

możliwego wzrostu zadłużenia kredytowego, a tym samym nawet nie przybliżał,

w jakich granicach możliwy jest ewentualny wzrost zadłużenia. Podpisane zaś

przezeń Oświadczenie było nieskuteczne, gdyż miało charakter blankietowy, skoro

z jego treści nie wynika w żaden sposób, czy i jakie konkretnie informacje dotyczące

warunków udzielania kredytu złotowego waloryzowanego kursem waluty obcej, czy

zasad dotyczących spłaty kredytu zostały udzielone przed zawarciem Umowy. Nie

został też poinformowany, że kursy waluty obcej będą ustalane przez Bank, w jaki

sposób i na jakich zasadach.

Sąd Apelacyjny nie miał też wątpliwości, że sporne postanowienia są

sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interes konsumenta.

Ocenił ponadto, że bez spornych postanowień indeksacyjnych uznanych za

abuzywne nie ma możliwości utrzymania Umowy w mocy, gdyż chodzi o główne

świadczenia, bez których wykonywanie Umowy nie byłoby możliwe bez zasadniczej

zmiany jej charakteru prawnego; klauzule te były niezbędne do określenia wysokości

II CSKP 650/23

5

podstawowego zobowiązania kredytobiorcy, czyli wysokości zadłużenia wyrażonego

we frankach szwajcarskich po uruchomieniu kredytu, a następnie wysokości raty

kredytowej. Nie jest zaś dopuszczalne wypełnienie luk w Umowie przez

zastosowanie – na podstawie przepisów ogólnych (w tym art. 65 k.c.), art. 358 § 2

k.c. albo art. 41 Prawa wekslowego - jakiegoś innego kursu notowania franka

szwajcarskiego do złotego, w tym średniego kursu ogłaszanego przez NBP, gdyż

podważałoby to prewencyjne cele dyrektywy 93/13, a ponadto powód wprost

sformułował żądanie ustalenia nieważności Umowy, oświadczając że znane są mu

konsekwencje takiego rozstrzygnięcia.

Zdaniem Sądu drugiej instancji konsekwencją stwierdzenia nieważności

Umowy było powstanie po stronie Banku obowiązku zwrotu powodowi wpłaconej

przez niego na poczet zwrotu wypłaconego kredytu kwoty na podstawie art. 405

w związku z art. 410 § 1 k.c., zgodnie z teorią dwóch kondykcji.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł Bank, zaskarżając go

w całości. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3851 § 1 i § 3 w związku

z art. 3852 i z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 3851 § 1 oraz art. 3852 k.c. i art. 3 ust. 1 dyrektywy

Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r.,

s. 29 ze zm.; polskie wydanie specjalne Dz. Urz.UE: rozdział 15, t. 2,

s. 288 z późniejszymi sprostowaniami; dalej: „dyrektywa 93/13”) w związku

z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 69 ust. 3 Prawa bankowego,

art. 358 § 2 k.c. oraz z motywem 13 i art. 5 dyrektywy 93/13, art. 358 § 2 k.c.

w związku z art. XXVI i XLIX p.w.k.c. i z motywem 13 i art. 5 dyrektywy 93/13,

art. 3851 § 1 i 2 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13 w związku z art. 58 § 1 k.c.

i art. 189 k.p.c., art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 3531, z art. 405 i z art. 410 § 1 i 2

k.c., art. 3851 § 2 w związku z art. 58, z art. 5 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13

w związku z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii

Europejskiej oraz art. 481 § 1 i 2 w związku z art. 455 k.c., art. 69 ust. 1 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (w dacie zawarcia Umowy tekst jedn.

Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm.; dalej – „Prawo bankowe”), dyrektywą 93/13

oraz art. 405 k.c., 410 § 1 i § 2 i art. 411 k.c. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego

II CSKP 650/23

6

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie –

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez

uwzględnienie w całości apelacji Banku oraz rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania, w każdym zaś razie – o zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stwierdzając niedozwolony charakter spornych postanowień Umowy oraz jej

nieważność (trwałą bezskuteczność), Sąd Apelacyjny napiętnował nie tylko

pozostawienie Bankowi dowolności w zakresie określania kursu CHF (klauzule

spreadowe, dotyczące różnicy kursowej), ale w istocie także obciążenie powodów

nieograniczonym ryzykiem walutowym (klauzula ryzyka walutowego).

W konsekwencji również zarzuty skarżącego zostały sformułowane dwutorowo

i zmierzają najpierw do poważenia tezy o abuzywności klauzuli ryzyka walutowego

i związanym z nią upadku Umowy. Pozwala to pozwanemu twierdzić, że sama

abuzywność klauzul spreadów walutowych nie prowadziłaby do takiego skutku,

zwłaszcza w obliczu art. 358 § 2 k.c., a także zasad ogólnych i art. 65 k.c., na

podstawie których zobowiązanie kredytobiorcy mogło być spełnione w walucie

krajowej przy zastosowaniu kursu średniego NBP.

Kwestionując niedozwolony charakter obciążenia powoda nieograniczonym

ryzykiem walutowym, skarżący zwrócił uwagę, że powód wybrał kredyt indeksowany

mając świadomość ryzyka kursowego i wiedzę o istotnych cechach takiego kredytu,

mając także świadomość korzyści wynikających z niskiego oprocentowania oraz

mógł w każdym momencie zdecydować się na przewalutowanie kredytu na PLN

(co świadczy o równowadze kontraktowej), a jednocześnie Umowa w przejrzysty

i zrozumiały sposób określała ryzyko walutowe (ryzyko to zostało opisane również

w Umowie, w Oświadczeniu, w Regulaminie oraz zostało potwierdzone w toku

przesłuchania powoda (por. zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 i § 3 w związku

z art. 3852 i z art. 65 § 1 i 2 k.c. i art. 3851 § 1 oraz art. 3852 k.c. i art. 3 ust. 1 dyrektywy

93/13 w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c.). Ponadto, wbrew stanowisku Sądu

odwoławczego, stwierdzenie abuzywności spornych klauzul nie skutkuje brakiem

możliwości obowiązywania Umowy (zarzut naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c.

II CSKP 650/23

7

oraz art. 6 dyrektywy 93/13 w związku z art. 58 § 1 k.c. i art. 189 k.p.c.),

a zastosowanie sankcji nieważności oznacza naruszenie podstawowych zasad

porządku prawnego, jakimi są zasada równości, zasada pewności prawa i zasada

proporcjonalności; byłoby też sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (zarzut

naruszenia art. 3851 § 2 w związku z art. 58, z art. 5 k.c. oraz art. 6 dyrektywy

93/13 w związku z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii

Europejskiej).

Wbrew argumentacji Banku trzeba stwierdzić, że stanowisko Sądu drugiej

instancji co do nieudzielenia powodowi należytej informacji o ryzyku walutowym

związanym z Umową nie nasuwa zastrzeżeń i odpowiada utrwalonej już linii

orzeczniczej Sądu Najwyższego, z której wynika, jakie przesłanki muszą być

spełnione, aby można było przyjąć, że konsument został należycie poinformowany

o takim ryzyku, co wskazywałoby na jednoznaczność postanowienia

wprowadzającego to ryzyko i wykluczało jego kontrolę pod kątem abuzywności,

zważywszy, iż chodzi o postanowienie określające świadczenie główne

(por. art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). W szczególności Sąd Najwyższy trafnie zastrzegał

m.in., że ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do której

kredyt jest denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu oraz

wysokość raty kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest

niewystarczające dla stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi

wystarczającej informacji (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada

2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22,

z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 13 maja 2022 r.,

II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 8 listopada

2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.,

z dnia 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, niepubl. i z dnia 25 października 2023 r.,

II CKSP 820/23). Kryteria te zostały uszczegółowione w wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, gdzie wskazano, że kluczowe znaczenie ma

uświadomienie konsumentowi, iż silna deprecjacja waluty krajowej może pociągać

za sobą konsekwencje trudne do udźwignięcia przez konsumenta. Zdaniem Sądu

prawidłowa informacja powinna uwzględniać kilka istotnych elementów. Przede

wszystkim uświadamiać konsumentowi - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko

II CSKP 650/23

8

silnej deprecjacji jest trudne do oszacowania w perspektywie długookresowej

(in casu Umowa była zawarta na 30 lat) i nie powinno być lekceważone (pozostaje

realne). Wymaganiu temu nie czyni zadość np. podawanie „uspokajających”

informacji o historycznych wahaniach waluty indeksacji w okresie

nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy kredytu, które może

wręcz usypiać czujność kredytobiorcy, wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym

charakterze zagrożeń. Istotne jest również zwrócenie uwagi na powagę tego

zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej,

a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna

(przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej

konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty

indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność do spłacania kredytu.

Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej informacja

co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być trudne do udźwignięcia dla

konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego stwierdzenia o jej wpływie na

wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów wpływ konkretnymi

wyliczeniami. Konsument powinien być też uświadomiony, że deprecjacja taka może

powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne ryzyko

utraty nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania konsumenta -

obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Jeżeli Umowa przewiduje

mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko kursowe, konsument powinien być

też odrębnie poinformowany o zasadzie ich działania (np. czy może żądać

przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien podjąć w celu skorzystania z nich

(por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,

niepubl.). W tym kontekście Sąd Najwyższy podkreślał też, że nawet przestrzeganie

przez bank obowiązującego w dacie zawarcia umowy standardu wynikającego

z rekomendacji S Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej dobrych praktyk

w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r.,

nie wyklucza oceny, iż bank nie udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena

ta może przesądzać nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22 i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23,

II CSKP 650/23

9

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2022 r., I CSK 2071/22,

niepubl. i tam przywoływane orzeczenia). Natomiast w wyroku z dnia 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, sięgając również do orzecznictwa Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd Najwyższy stwierdził, że ryzyko kursowe

towarzyszące umowom pożyczki (kredytu) zawieranym na bardzo długi czas jest na

tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony pożyczkobiorca

(kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie mu nie tylko danych z okresu, kiedy

nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania kursu waluty, lecz także

przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących

spowodować 100 - 200% wzrost kursu.

Z przytoczonych przez pozwanego okoliczności nie wynika, by przesłanki

uznania klauzuli ryzyka walutowego za jednoznaczną, w tym należytego

poinformowania kredytobiorcy o ryzyku walutowym, zostały in casu spełnione,

a w szczególności nie świadczą one o tym, by powód miał pełną świadomość skali

ryzyka kursowego związanego z zawarciem umowy kredytu indeksowanego do

waluty obcej na 30 lat, a zwłaszcza – z konsekwencjami drastycznej aprecjacji franka

szwajcarskiego. Brak owej świadomości przynależy zresztą do ustaleń faktycznych,

które w postępowaniu kasacyjnym nie mogą być bezpośrednio podważane ani

korygowane (por. art. 3983 § 3 oraz art. 39813 § 2 k.p.c.), a Bank nie sformułował

w skardze kasacyjnej żadnych zarzutów naruszenia przepisów postępowania, w tym

np. pominięcia części materiału sprawy, które mogłyby wskazywać pośrednio na

wadliwe dojście do tych ustaleń. Z tego względu na bezskuteczną należy też uznać

podjętą przez pozwanego w skardze kasacyjnej próbę wykazania – bez odwołania

do konkretnych postanowień Umowy lub Regulaminu - że na żądanie powodów

(domyślnie: nieograniczone żadnymi dodatkowymi przesłankami) kredyt mógł być

w każdej chwili przewalutowany na zwykły kredyt złotowy. W tej sytuacji tylko

ubocznie warto zwrócić uwagę, że skuteczność wniosku o przewalutowanie kredytu

zazwyczaj była w regulaminach banków obwarowywana dodatkowymi przesłankami

lub pozostawiała bankowi ostateczną decyzję w tej kwestii.

Nie ma także żadnych podstaw, by twierdzić, że Sąd oczekiwał od Banku

udzielenia powodom informacji, które pojawiły się dopiero po zawarciu Umowy. Czym

innym bowiem (koniecznym) jest wymaganie poinformowania o powadze ryzyka,

II CSKP 650/23

10

związanego m.in. z nieprzewidywalnością kursu walut w kilkudziesięcioletniej

perspektywie i jego nieograniczonym charakterem, a czym innym (niekoniecznym) -

o konkretnych zdarzeniach te ryzyko aktualizujących, które faktycznie zaistniały po

zawarciu Umowy.

Ponadto, wbrew argumentacji Banku, dla oceny abuzywności klauzuli ryzyka

walutowego kluczowe jest nie to, czy indeksacja wiązała się dla kredytobiorców

z pewnymi korzyściami, lecz to, czy korzyści te (w szczególności korzystne

oprocentowanie kredytu) już ab initio gwarantowały zrównoważenie ryzyka

walutowego (co do niższego oprocentowania por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl. i z dnia 25 października 2023 r.,

II CSKP 820/23, niepubl. oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance,

pkt 99-102), jak również to, czy ewentualna możliwość przewalutowania kredytu

indeksowanego na złotowy była zależna wyłącznie od decyzji kredytobiorcy

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,

z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl. oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 7 grudnia 2023 r., I CSK 3836/23, niepubl.), a zastrzeżony

mechanizm przewalutowania – zapewniał, że kredytobiorca wiedział o tej możliwości

i rozumiał sens skorzystania z niej jako zabezpieczenia przed przyszłym ryzykiem

kursowym. Wywody Banku zawarte w skardze kasacyjnej – pomijając ich

gołosłowność - nie wskazują, by tak rzeczywiście było. Zwłaszcza w konfrontacji

z jednolitą linią orzeczniczą, z której wynika, że korzyści związane z niższym

oprocentowaniem kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowane w tej

walucie) de facto nie równoważyły negatywnych następstw ziszczenia się ryzyka

walutowego.

Nie wzbudza również wątpliwości stanowisko Sądu Apelacyjnego, że bez

uznanych za abuzywne klauzul nie ma możliwości utrzymania umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej. Kwestia ta była już wielokrotnie i trafnie wyjaśniana

przez Sąd Najwyższy. Z jego orzecznictwa wynika w szczególności, że

wyeliminowanie klauzuli ryzyka walutowego, charakterystycznego dla umowy

kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki

oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym

II CSKP 650/23

11

przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie

i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny

podtyp czy wariant umowy kredytu. Sąd Najwyższy zwracał też uwagę, że bez

postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego dla

przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia związanej

z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko walutowe),

w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (por. np. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22).

Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B,

poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,

niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.,

z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl.,

z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r.,

II CSKP 1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl.,

z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r.,

II CSKP 611/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl.,

z dnia 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl.,

z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22,

z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r.,

II CSKP 1496/22, niepubl. oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).

Właśnie dlatego w orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na ścisłe

powiązanie klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadowej (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7,

z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,

z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca 2022 r.,

II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 28 października 2022 r., II CSKP 902/22

i II CSKP 910/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22,

II CSKP 650/23

12

z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22,

z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22, z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22,

z dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22,

z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z dnia 6 września

2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Jeżeli zaś bez niedozwolonych postanowień

umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są spełnione przesłanki

uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie wyraził świadomie

i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale bezskuteczna

(nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 16 września 2021 r., I CSKP 166/21, niepubl., z dnia 25 lipca

2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23,

z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. oraz z dnia 6 września 2024 r.,

II CSKP 1644/22, niepubl.).

Rozwiązanie takie nie narusza podstawowych zasad porządku prawnego ani

nie stanowi nadużycia prawa. Utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego –

uwzględniające judykaturę Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej –

konsekwentnie i trafnie piętnuje obciążenie kredytobiorcy nieograniczonym

(nieproporcjonalnym) ryzykiem walutowym (por. zwłaszcza wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 25 października

2023 r., II CSKP 820/23, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.

i tam omówiony wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance,

pkt 99-103, teza, oraz z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl.

i z dnia 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22). Zwrócenie zaś uwagi na

niedopuszczalność obciążenia kredytobiorcy ryzykiem walutowym wyjaśnia,

dlaczego upadek Umowy (jej nieważność) nie może być postrzegany jako

zastosowanie nieproporcjonalnej sankcji. Obciążenie takie bowiem może

powodować – i w praktyce powodowało – bardzo poważne, negatywne

konsekwencje majątkowe dla kredytobiorców. Z tego względu, a także ze względu

na pożądane oddziaływanie prewencyjne sankcji, w orzecznictwie uznaje się, że

nieważność umowy kredytu nie narusza zasady proporcjonalności ani pozostałych,

II CSKP 650/23

13

przywoływanych przez pozwanego zasad (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

8 kwietnia 2025 r., II CKSP 81/23 i II CSKP 2169/22, niepubl.).

Zaaprobowanie stanowiska Sądu Apelacyjnego co do niedopuszczalności

obciążenia powoda nieograniczonym ryzykiem walutowym i niemożliwości

utrzymania Umowy bez klauzuli ryzyka walutowego sprawia, że bezprzedmiotowe –

pozbawione wpływu na rozstrzygnięcie sprawy - stało się rozważanie zarzutów

skarżącego, zmierzających w szczególności do zakwestionowania tezy

o abuzywności klauzul odsyłających do kursów ustalanych w Tabelach Banku

i możliwości ich zastąpienia odwołaniem do kursu średniego NBP. Nawet bowiem

przyznanie pozwanemu racji co do tych kwestii w żaden sposób nie rozwiązywałoby

problemu niedopuszczalnego obciążenia powoda nieograniczonym ryzykiem

walutowym (nie wyłączało tego ryzyka).

Skarżący zarzucił także naruszenie art. 481 § 1 i 2 w związku z art. 455 k.c.,

art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, dyrektywą 93/13 oraz art. 405 k.c., 410 § 1 i § 2

i art. 411 k.c. przez przyjęcie, że roszczenie odsetkowe staje się wymagalne od dnia

wezwania do zapłaty i upływu terminu zakreślonego w tym wezwaniu, mimo iż

zobowiązanie do zwrotu świadczeń obu stron powstają i stają się wymagalne dopiero

z momentem orzeczenia o nieważności umowy kredytu, które ma charakter

konstytutywny a nie deklaratywny.

Jednakże trzeba przypomnieć, że Sąd Najwyższy wyjaśniał już wielokrotnie,

od jakiej chwili uzasadnione jest rozpoczęcie naliczania odsetek ustawowych za

opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego z tytułu nienależnego świadczenia

wynikającego z nieważności umowy kredytu na skutek abuzywności klauzul

indeksacyjnych i czy niezbędne jest wyrażenie przez konsumenta zgody na taką

nieważność, po uprzednim pouczeniu konsumenta o skutkach takiej nieważności.

W szczególności w wyroku z dnia 3 grudnia 2024 r. (II CKSP 1803/22, niepubl.) Sąd

Najwyższy przypomniał, że z aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej wynika, iż możliwość żądania odsetek za opóźnienie powinna

wiązać się z żądaniem przez konsumenta zwrotu kwot zapłaconych w wykonaniu

nieważnej umowy i upływem terminu do zapłaty (por. wyrok z dnia 14 grudnia 2023 r.,

C-28/22, Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych),

II CSKP 650/23

14

pkt 71-72, 85-87 oraz postanowienie z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22, Santander

Bank Polska, pkt 37). Sąd Najwyższy wyjaśnił też, że nic innego nie wynika z uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21. W szczególności nie wynika z niej w żadnej mierze, że możliwość

wystąpienia przez konsumenta z takim żądaniem zależy od prawomocnego

stwierdzenia nieważności albo złożenia przez niego „sformalizowanego”

oświadczenia (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank (Oświadczenie konsumenta), pkt 56-61,

65, gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, iż w kontekście uznania nieważności w całości umowy

kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu

na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej

obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest

uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,

w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, że

jest świadomy, iż nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność

wspomnianej umowy, i konsekwencji tego uznania nieważności, i że wyraża zgodę

na uznanie tej umowy za nieważną; por. też postanowienie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 maja 2024 r., C-348/23, KCB i MB

przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A., pkt 35 i teza). W uchwale wskazano, że

kredytodawca może żądać zwrotu swego świadczenia jako nienależnego dopiero od

chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. Chwilą tą jest odmowa

potwierdzenia przez konsumenta klauzuli abuzywnej (bez której umowa nie może

obowiązywać) albo upływ rozsądnego terminu do jej potwierdzenia, przy czym

wystąpienie przez konsumenta - choćby pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym

zakładającym trwałą bezskuteczność (nieważność) całej umowy, może być uznane

za dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku

umowy, prowadzącą do jej trwałej bezskuteczności (nieważności). Wprawdzie

zastrzeżono, że taka ocena jest uzasadniona wtedy, gdy owemu żądaniu towarzyszy

wyraźne oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej

informacji, jednakże nie oznaczało to, iż chodzi tu o jakieś „sformalizowane”

II CSKP 650/23

15

oświadczenie przed sądem. Wymaganiu temu czyniłoby zadość również proste

oświadczenie, także pozasądowe, że konsument jest świadomy konsekwencji

upadku umowy i to nawet – za czym przemawia zasada volenti non fit iniuria czy też

akceptacja dla reguły działania na własne ryzyko - przy założeniu, iż oświadczenie

to nie odpowiada rzeczywistości. Zważywszy ponadto, że w świetle aktualnego

orzecznictwa powołanie się przez konsumenta na nieważność umowy kredytu

indeksowanego jest dlań w praktyce niemal zawsze korzystne (choćby ze względu

na brak obowiązku zapłaty bankowi jakiegokolwiek innego świadczenia niż zwrot

kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy kredytu oraz odsetek ustawowych

za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty – por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z dnia 15 czerwca 2023 r., C‑520/21, Bank M. (Skutki uznania

umowy za nieważną), pkt 78-82, 84, teza, oraz postanowienia Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 11 grudnia 2023 r., C-756/22, Bank

Millennium, pkt 29, teza, i z dnia 12 stycznia 2024 r., C-488/23, Naniowski, pkt 24-

25, teza), a tym samym ryzyko związane z błędną oceną tej kwestii i ewentualnymi

próbami uchylenia się od skutków błędnej decyzji jest znikome, można przyjąć co

najmniej domniemanie, iż żądając zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie takiej

nieważnej umowy, kredytobiorca-konsument dysponuje informacjami niezbędnymi

dla oceny swej decyzji. Oznacza to, przynajmniej co do zasady, że już samo

wystąpienie przez konsumenta - choćby pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym

zakładającym trwałą bezskuteczność (nieważność) całej umowy, stanowi

dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku

umowy, prowadząc do jej trwałej bezskuteczności (nieważności; por. wyrok

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22,

mBank (Oświadczenie konsumenta), pkt 56, 59, 65, gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1

i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż w kontekście

uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej

z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera

nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie

praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez

tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że

II CSKP 650/23

16

nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy

z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą

nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej – konsekwencji tego uznania

nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną

(por. też postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 maja

2024 r., C-348/23, KCB i MB przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A., pkt 35 i teza).

W okolicznościach zaś niniejszej sprawy Sąd pierwszej instancji zasądził odsetki –

co implicite zaaprobował Sąd odwoławczy - począwszy od dnia 9 kwietnia 2020 r.,

czyli od następnego dnia po udzieleniu przez pozwanego odpowiedzi na wezwania

powoda do zapłaty z dnia 13 i 17 marca 2020 r.

Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak

w sentencji.

Marta Romańska

Karol Weitz

Roman Trzaskowski

(K.L.)

[SOP]