Spłaty kredytu frankowego dochodzone jako szkoda i nienależne świadczenie. SN uchylił wyrok

II CSKP 713/24

2

Po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa powodowie J.D. i A.D. domagali

się zasądzenia od Banku 661 244,86 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia

pozwu do dnia zapłaty. Jako podstawę roszczenia powodowie wskazali art. 415 oraz

361 k.c., podnosząc, że ponieśli szkodę w związku z zawarciem umowy o kredyt

hipoteczny oraz aneksu do tej umowy. Dochodzona kwota stanowiła sumę kwoty

wpłat powodów na poczet umowy oraz pozostającej jeszcze do zapłaty kwoty

należnej bankowi na podstawie umowy. Ponadto powodowie domagali się ustalenia

nieważności umowy wraz z aneksem, a także zasądzenia od pozwanego kwoty

8 346,85 zł, jaką pozwany uzyskał z tytułu różnicy kursu kupna i sprzedaży franka

szwajcarskiego w związku z ustalanymi jednostronnie kursami.

Wyrokiem z 22 listopada 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził

od pozwanego banku na rzecz J.D. i A.D. na zasadach wspólności majątkowej

małżeńskiej 137 375,40 zł wraz z odsetkami za opóźnienie, a w pozostałym zakresie

powództwo oddalił i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że 13 czerwca 2007 r. powodowie zawarli

z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę kredytu denominowanego

we franku szwajcarskim. Na mocy aneksu nr […] z 8 lipca 2008 r. do umowy strony

ustaliły ostatecznie, że kredyt denominowany został udzielony w złotych w kwocie

stanowiącej równowartość 167 018,50 franków.

Kwotę kredyt wypłacono powodom w złotych. Pismem z 5 czerwca 2014 r.

bank wypowiedział umowę kredytu i wystawił bankowy tytuł egzekucyjny, z treści

którego wynikało, że powodowie są zobowiązani do zapłaty na rzecz banku

505 011,87 zł. Powodowie tytułem spłaty kredytu uiścili łącznie 137 375,40 zł.

Sąd pierwszej instancji uznał, że powodom nie przysługuje wobec banku

roszczenie odszkodowawcze, gdyż nie wykazali poniesienia szkody

ani jej wysokości. W ocenie Sądu Okręgowego szkody nie można utożsamiać

ani z kwotą zapłaconą przez powodów na rzecz banku, ani z kwotą, której zapłaty

żąda bank. Sąd uznał przy tym, że umowa kredytu jest nieważna ze względu

na jej sprzeczność z art. 3531 k.c., jak również zamieszczenie w umowie

niedozwolonych postanowień umownych, w związku z czym zaległość dochodzona

przez bank nie istnieje. Ze względu na nieważność umowy kredytu Sąd uznał

II CSKP 713/24

3

jednocześnie, że pozwany bank jest zobowiązany zwrócić powodom wpłaconą przez

nich na poczet umowy kwotę, tj. 137 375,40 zł, a w pozostałym zakresie oddalił

powództwo. Powództwo zostało również oddalone w zakresie żądania ustalenia

nieważności umowy, gdyż Sąd Okręgowy uznał, że powodowie nie mają interesu

prawnego w tej mierze.

Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wniósł pozwany bank,

zaskarżając wyrok w części uwzględniającej powództwo. Pozwany podniósł zarówno

zarzuty naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego, przy czym te ostatnie

odnosiły się wyłącznie do naruszenia art. 227 w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. przez

wybiórczą i dowolną ocenę materiału dowodowego.

Na skutek apelacji Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem

z 12 grudnia 2022 r. uchylił wyrok Sądu Okręgowego ponad 8 346,85 zł wraz

z odsetkami i w tym zakresie postępowanie umorzył (pkt I), rozstrzygnął o kosztach

postępowania w pierwszej (pkt. II) i drugiej instancji (pkt IV) oraz oddalił apelację

w pozostałej części (pkt III).

W ocenie Sądu drugiej instancji wobec braku żądania zasądzenia

od pozwanego nienależnego świadczenia wydanie w tej mierze wyroku było

niedopuszczalne i stanowiło naruszenie art. 321 k.p.c. Wprawdzie możliwe jest,

aby – uwzględniając roszczenie – sąd przyjął inną podstawę prawną niż wskazana

przez powoda, jednak dochodziłoby do naruszenia wymienionego przepisu, gdyby

zmiana podstawy prawnej wymagała zupełnie innego rozumienia okoliczności

faktycznych stanowiących podstawę powództwa. W niniejszej sprawie strona

powodowa wystąpiła z dwoma odrębnymi żądaniami o zapłatę, przy czym pierwsze

żądanie zostało skonstruowane jako odszkodowawcze, a podstawą faktyczną

drugiego była abuzywność postanowień umowy kredytowej, upatrywana przez

powodów w zastosowaniu przez pozwanego różnych kursów kupna i sprzedaży

waluty obcej. Uznanie za niezasadne roszczenia odszkodowawczego sprawiało,

że nie było możliwości zasądzenia w ramach oddalonego żądania zwrotu kwoty

nienależnego świadczenia.

Za prawidłowe Sąd Apelacyjny uznał natomiast zasądzenie 8 346,85 zł wraz

z odsetkami, gdyż kwota ta była objęta drugim roszczeniem zgłoszonym przez

II CSKP 713/24

4

powoda obejmującym zwrot korzyści wynikającej z różnicy między kursami kupna

i sprzedaży waluty stosowanymi przez bank. Czerpanie dodatkowych korzyści z tego

tytułu Sąd Apelacyjny uznał za nieuczciwe.

Powodowie wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

zaskarżając wyrok w punkcie I. W skardze zarzucili naruszenie:

1) art. 321 § 1 k.p.c. przez błędne przyjęcie, że powodowie mieli obowiązek

wskazania podstawy prawnej swojego żądania, a także, że zasądzenie świadczenia

przez Sąd pierwszej instancji na innej podstawie niż wskazana przez powodów

oznacza wyjście poza granice żądania;

2) art. 378 § 1 w zw. z art. 366 § 3, art. 321 § 1, art. 355 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c.

przez niedopuszczalne wyjście poza granice apelacji i uznanie, że doszło

do naruszenia art. 321 § 1 k.p.c., podczas gdy zarzut naruszenia tego przepisu

nie został podniesiony w apelacji, a ewentualne uchybienie w tym zakresie

nie prowadziłoby do nieważności postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł m.in. o jej oddalenie oraz

o zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego według

norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obydwa zarzuty skargi kasacyjnej należało uznać za uzasadnione.

Przed przejściem do oceny merytorycznego stanowiska Sądu drugiej instancji,

należy odnieść się do objętej drugim zarzutem kwestii zakresu kognicji sądu

rozpoznającego apelację. W tej mierze podstawowe znaczenie ma uchwała składu

7 sędziów Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 (OSNC 2008,

nr 6, poz. 55), zgodnie z którą „sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek

apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia

prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa

procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę

nieważność postępowania”. Uchwała ta ma moc zasady prawnej, w związku z czym

wiąże Sąd Najwyższy w niniejszym postępowaniu.

II CSKP 713/24

5

Artykuł 321 k.p.c. jest niewątpliwie przepisem postępowania cywilnego,

w związku z czym ewentualny zarzut jego naruszenia byłby zarzutem naruszenia

prawa procesowego. W apelacji złożonej przez pozwanego zarzut taki nie został

jednak sformułowany, co oznaczało, że Sąd Apelacyjny mógł wziąć pod uwagę

naruszenie tego przepisu jedynie, gdyby powodowało to nieważność postępowania.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się natomiast, że naruszenie

art. 321 § 1 k.p.c. nie powoduje nieważności postępowania samo w sobie, a tylko

wówczas, gdy spełniona jest jedna z przesłanek określonych w art. 379 k.p.c.

(tak m.in. SN w wyrokach z: 19 marca 2008 r., I PK 244/07; 26 marca 2013 r.,

II PK 216/12, OSNP 2014, nr 1, poz. 5; 19 października 2022 r., III USKP 162/21;

22 marca 2023 r., II NSNc 41/23, i 24 kwietnia 2024 r., III USKP 61/23).

Z praktycznego punktu widzenia mógłby tu wchodzić w rachubę przede wszystkich

przypadek przewidziany w art. 379 pkt 5 k.p.c. w postaci pozbawienia strony

możności obrony swych praw. Okoliczności sprawy niniejszej nie wskazują jednak,

aby przypadek ten miał miejsce. W szczególności trudno uznać, by w jakikolwiek

sposób naruszone zostało prawo strony pozwanej do bycia wysłuchanym.

Oznacza to, że Sąd Apelacyjny dopuścił się naruszenia art. 378 § 1 k.p.c.,

biorąc z urzędu pod uwagę naruszenie prawa procesowego, które nie było

przedmiotem zarzutu apelacyjnego. Nietrafne w tym kontekście jest powoływanie

się przez pozwanego, w celu zwalczenia tego zarzutu kasacyjnego,

na art. 386 § 3 k.p.c., zgodnie z którym, jeżeli pozew ulega odrzuceniu albo zachodzi

podstawa do umorzenia postępowania, sąd drugiej instancji uchyla wyrok oraz

odrzuca pozew lub umarza postępowanie. Przepis ten nie ustanawia wyjątku

od określonego w art. 378 § 1 k.p.c. zakresu kognicji sądu drugiej instancji, lecz

rozstrzyga, w jaki sposób sąd ten ma orzec, jeżeli w wyniku rozpoznania apelacji

(w zakresie swojej kognicji) stwierdzi, że pozew ulega odrzuceniu albo zachodzi

podstawa do umorzenia postępowania.

Samo uznanie zasadności zarzutu naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. przesądza

o skuteczności skargi kasacyjnej. Niezależnie jednak od tego również merytoryczne

stanowisko Sądu drugiej instancji co do naruszenia przez Sąd Okręgowy

art. 321 k.p.c. nie może zostać uznane za zasadne. W tej mierze należy wyjść

od jednolitego poglądu orzecznictwa i nauki prawa, zgodnie z którym rozpoznający

II CSKP 713/24

6

sprawę sąd jest związany określoną przez powoda podstawą faktyczną powództwa,

co oznacza, że nie może orzec o innym roszczeniu niż wynikające faktów

przywołanych przez powoda dla uzasadnienia sformułowanego żądania. Podobnie

powszechnie podzielane jest stanowisko, że oceniając konsekwencje prawne faktów

przywołanych przez powoda, sąd nie jest związany wskazaną przez niego podstawą

prawną roszczenia. Te ogólnie akceptowane wnioski nie budzą wątpliwości Sądu

Najwyższego w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną, gdyż wynikają

one z zestawienia art. 321 § 1 k.p.c. z art. 187 § 1 k.p.c., który nakazuje

sformułowanie w pozwie m.in. dokładnego określenia żądania (pkt 1) oraz wskazania

faktów, na których powód opiera swoje żądanie (pkt 2), nie wymaga natomiast,

by powód określał podstawę prawną żądania.

Powyższe zasady Sąd Apelacyjny zacytował w uzasadnieniu, jednak

nie zastosował ich w okolicznościach sprawy. Domagając się naprawienia szkody

(a także stwierdzenia nieważności umowy kredytu), powodowie jako część swojej

szkody ujeli kwoty zapłacone na poczet nieważnej umowy. Oznacza to, że zapłata

tych kwot stała się elementem podstawy faktycznej roszczenia. Ostateczną

wysokość zapłaconej kwoty ustalono na podstawie opinii biegłego, który to dowód

przeprowadzono na wniosek powoda. W związku z tym nie powinno ulegać

wątpliwości, że przedstawione przez powoda fakty (zawarcie nieważnej umowy,

spełnienie świadczenia na jej poczet) Sąd pierwszej instancji uprawniony był ocenić

nie tylko pod kątem podstawy prawnej wskazywanej przez powoda (czynu

niedozwolonego), ale również pod kątem przepisów o nienależnym świadczeniu,

które stały się ostatecznie podstawą zasądzenia roszczenia przez Sąd Okręgowy.

Błędne niezastosowanie reguł prawidłowo przywołanych w uzasadnieniu

wyroku Sądu drugiej instancji wynika najprawdopodobniej, przynajmniej po części,

z odwołania się przez ten Sąd do wyroku Sądu Najwyższego z 22 marca 2012 r.,

IV CSK 345/11, w którym stwierdzono, że narusza art. 321 k.p.c. taka zmiana

podstawy prawnej powództwa, która wymaga zupełnie innego rozumienia

okoliczności faktycznych stanowiących podstawę powództwa. Stanowisko

odwołujące się do „rozumienia” okoliczności faktycznych nie jest odosobnione.

Zostało ono również powtórzone w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego

z 8 maja 2019 r., V CSK 207/18 (OSNC-ZD 2020, nr C, poz. 46), w którym

II CSKP 713/24

7

stwierdzono, że warunkiem orzeczenia na innej podstawie prawnej niż przytoczona

przez powoda jest to, aby okoliczności faktyczne, na jakie się powołał,

to uzasadniały, aby „ich rozumienie było takie samo, albo co najmniej bardzo

podobne” (zob. też SN w wyrokach: z 28 listopada 2019 r., III CSK 284/17;

z 7 października 2020 r., V CSK 603/18, oraz z 20 października 2021 r.,

I NSNc 45/21).

Odwołanie do konieczności podobnego rozumienia okoliczności faktycznych

nie jest w pełni jasne. Można jednak odnieść wrażenie, że we wskazanych

orzeczeniach, mimo deklarowanego braku związania podstawą prawną powództwa,

w istocie Sąd Najwyższy nawiązuje do takiego związania, określając podstawę

prawną mianem sposobu rozumienia podstawy faktycznej. W każdym zaś razie takie

stanowisko stanęło u podstaw orzeczenia Sądu Apelacyjnego w niniejszej sprawie.

W rzeczywistości przez podstawę faktyczną roszczenia należy rozumieć

zespół faktów (pewnych zdarzeń), na które powołuje się powód, uzasadniając swoje

żądanie. Fakty te podlegają ustaleniu (a nie „rozumieniu”) przez sąd. Sąd nie orzeka

ponad żądanie, jeżeli fakty, na które powołuje się powód, są wystarczające

dla uznania powództwa za zasadne. Orzeczenie naruszałoby natomiast

art. 321 § 1 k.p.c., jeżeli dla uzasadnienia roszczenia konieczne byłoby odwołanie

się do faktów, co do których strona nie sformułowała twierdzeń, a o których

zaistnieniu sąd powziął informację z innych źródeł, np. zostały one przywołane przez

pozwanego, a powód nie objął ich swoimi twierdzeniami

(zob. wyr. SN z 9 maja 2008 r., III CSK 17/08), sąd dowiedziałby się o nich przy okazji

przeprowadzania dowodów na inną okoliczność (por. stan oceniany

w wyr. SN z 19 listopada 2025 r., II CSKP 683/25), miałby o nich informację z urzędu

lub należałyby one do faktów powszechnie znanych. Również orzeczenie

na podstawie faktów wywiedzionych przez sąd w drodze domniemania faktycznego

(art. 231 k.p.c.) należałoby uznać za orzeczenie ponad żądanie, jeżeli powód wprost

ani pośrednio nie odwołał się do tych faktów uzasadniając swoje roszczenie. Takie

sytuacje nie wystąpiły jednak w niniejszej sprawie.

Dodatkowo należy wskazać, że wąskie rozumienie podstawy faktycznej

żądania (ograniczone do określonego jej „rozumienia”), jakie przedstawił w niniejszej

II CSKP 713/24

8

sprawie Sąd Apelacyjny, miałoby znaczenie również dla określenia zakresu

zawisłości sprawy oraz ewentualnej powagi rzeczy osądzonej. Przyjęcie takiego

założenia oznaczałoby, że powołując się na uiszczenie spłat na poczet nieważnej

umowy kredytu, powodowie w niniejszej sprawie mogliby w dwóch równolegle

toczących się postępowaniach domagać się zapłaty tej kwoty, jeżeli w jednej z nich

powołaliby się na wyrządzoną im szkodę, a w drugiej na nienależne świadczenie.

Ewentualne uwzględnienie roszczenia odszkodowawczego nie musiałoby

(przynajmniej bezpośrednio) stanowić przeszkody w uwzględnieniu roszczenia

z tytułu nienależnego świadczenia. Jest oczywiste, że taki rezultat przyjętego

sposobu rozumowania nie może zostać zaakceptowany.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

uchylił zaskarżony wyrok w zakresie objętym zaskarżeniem oraz związane

z uchylonym rozstrzygnięciem orzeczenie o kosztach postepowania i przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Beata Janiszewska

Marcin Krajewski Agnieszka Jurkowska-Chocyk

(E.M.)

[SOP]