Bank przegrał skargę o kredyt frankowy, część wyroku wraca do ponownego rozpoznania

Wyrokiem z 10 września 2021 r., Sąd Okręgowy w Legnicy, stwierdził

nieważność umowy kredytu na cele mieszkaniowe […] z 10 października 2008 r.,

zawartej między A. i R. K. a Bankiem […] spółką akcyjną w […] (pkt I); zasądził od

strony pozwanej Bank […] spółki akcyjnej w […] solidarnie na rzecz A. i R. K. kwotę

39 482,81 CHF z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty

30 330,99 CHF od 25 października 2018 r. do dnia zapłaty i od kwoty 9 151,82 CHF

od 21 sierpnia 2020 r. do dnia zapłaty (pkt II); orzekł o kosztach postępowania (pkt

III i IV).

Wyrokiem z 5 grudnia 2022 r., Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, na skutek

apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego, zmienił zaskarżony wyrok

w punkcie II w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę; w punkcie III w ten

sposób, że zniósł wzajemnie koszty procesu; w punkcie IV w ten sposób, że nakazał

obu stronom uiszczenie oznaczonych kwot tytułem wydatków poniesionych

w sprawie (pkt 1); oddalił apelację w pozostałym zakresie (pkt 2); zniósł wzajemnie

koszty postępowania apelacyjnego (pkt 3).

Sąd Apelacyjny podzielił w całości ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji, przyjmując je za podstawę własnego rozstrzygnięcia. W zakresie istotnym

dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej ustalono, że 10 października 2008 r.

powodowie zawarli z Bank […] spółką akcyjną w […] (poprzednikiem prawnym

pozwanego) umowę kredytu na cele mieszkaniowe. Kwota kredytu wynosiła 400 000

zł i była denominowana w walucie CHF. Zgodnie z § 2 ust. 2 umowy kwota kredytu

lub transzy kredytu miała zostać określona według kursu kupna dewiz dla CHF

zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w banku w dniu wykorzystania kredytu lub

transzy kredytu. Według § 4 ust. 1a umowy każda transza kredytu wykorzystywana

jest w złotych przy przeliczeniu wysokości transzy według kursu kupna dewiz dla

CHF zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w banku w dniu wykorzystania transzy.

Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych określona była w złotych. Ich spłata

dokonywana miała być w złotych po uprzednim przeliczeniu wysokości rat według

kursu sprzedaży dewiz dla CHF zgodnie z „Tabelą kursów”, obowiązującą w banku

w dniu spłaty. Umowa była sześciokrotnie aneksowana. W szczególności w

aneksach nr 4 i 5 przewidziano spłatę rat kapitałowo-odsetkowych bezpośrednio w

II CSKP 729/23

3

CHF. W okresie od 10 października 2008 r. do 14 czerwca 2021 r. powodowie spłacili

z tytułu kredytu kwotę 79 165,84 zł, zaś od kwietnia 2013 r. do sierpnia 2021 r. -

kwotę 39 482,81 CHF. Pismem doręczonym pozwanemu 18 sierpnia 2020 r.

powodowie wezwali pozwanego do zapłaty kwot 79 165,84 zł oraz 39 482,81 CHF z

tytułu nienależnie spłaconego kredytu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Pismem z 21 sierpnia 2020 r. dokonali potrącenia przysługującej im wobec

pozwanego wierzytelności w wysokości 79 165,84 zł.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko, że zawarte w spornej umowie kredytowej

klauzule, w których przewidziano przeliczenie wysokości kredytu na złotówki

na podstawie kursu CHF, zarówno przy wypłacie kwoty kredytu, jak i przy spłacie

poszczególnych rat, stanowią postanowienia niedozwolone w rozumieniu

art. 3851 k.c. Sprzeczność tych postanowień z dobrymi obyczajami i naruszenie

interesów konsumenta polegają w tym przypadku na uzależnieniu wysokości

świadczeń banku i konsumenta od swobodnej decyzji banku. W umowie nie

określono bowiem kursu CHF ani sposobu ich ustalenia. Sąd Apelacyjny stwierdził,

że na skutek zawarcia w umowie klauzul abuzywnych i braku możliwości ich

zastąpienia innymi postanowieniami, umowa ta nie może obowiązywać, a spełnione

na jej podstawie świadczenia podlegają zwrotowi jako nienależne.

Sąd Apelacyjny podzielił jednak zarzuty apelacji dotyczące naruszenia

art. 405 k.c., art. 410 k.c. i art. 411 k.c., odnoszące się do uwzględnionego przez Sąd

Okręgowy żądania zapłaty. Sąd Apelacyjny dokonał porównania wysokości kwot

wypłaconych powodom na podstawie umowy kredytowej oraz wysokości kwot

uiszczonych tytułem spłaty kredytu stwierdzając, że powodowie nie spłacili kapitału,

który został im wypłacony. Wskazał, że określone zachowanie się dłużnika może być

oceniane jako świadczenie - należne albo nienależne - z punktu widzenia

określonego zobowiązania. O świadczeniu nienależnym może być mowa jedynie,

gdy spełniane jest bez ważnej i skutecznej podstawy prawnej. W ocenie Sądu

Apelacyjnego nie ulega wątpliwości, że powodowie spełniali świadczenia polegające

na zwrocie pozwanemu środków, które wcześniej od niego otrzymali. Zdaniem Sądu

w tej sytuacji nawet wobec uznania klauzul umowy za abuzywne i uznania

nieważności umowy istnieje stosunek prawny, który stanowi podstawę dokonanych

przez strony przesunięć majątkowych.

II CSKP 729/23

4

Sąd Apelacyjny stwierdził, że zobowiązanie z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia powstaje w przypadku zaistnienia przesłanek: wzbogacenia,

zubożenia, związku między wzbogaceniem a zubożeniem oraz braku podstawy

prawnej wzbogacenia. Podzielił pogląd, zgodnie z którym z art. 410 k.c. wynika

obowiązek zwrotu przedmiotu świadczenia o tyle, o ile wzbogaca ono accipensa

i zubaża solvensa. Stwierdził, że ze względu na wysokość kwoty kredytu, otrzymanej

przez powodów, nie istnieje wartość, o którą są kosztem banku zubożeni, a bank

wzbogacony.

Sąd Apelacyjny wskazał, że świadczenie jest nienależne, gdy spełniane jest

bez ważnej i skutecznej podstawy prawnej. Stwierdził, że powodowie spełniali

świadczenia polegające na zwrocie środków, które wcześniej od pozwanego

otrzymali, a więc powinność ich zwrotu nie budzi wątpliwości.

Ponadto, w ocenie Sądu Apelacyjnego, spłaty dokonane po otrzymaniu kwoty

kredytu na podstawie nieważnej umowy należy traktować jako zużycie uzyskanej

korzyści prowadzące do utraty uzyskanego wzbogacenia. To zaś w świetle

art. 409 k.c. prowadzi do wniosku, że w takiej sytuacji jako nienależne mogą podlegać

dopiero wpłaty kredytobiorcy, których suma przekroczyła kwotę udzielonego kredytu.

Sąd Apelacyjny ponadto zwrócił uwagę, że nie jest związany uchwałą składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, a w orzecznictwie

i doktrynie występują poglądy, które wskazują na brak podstaw do uznania przyjętej

przez Sąd Najwyższy teorii dwóch kondykcji.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargi kasacyjne wywiodły obie strony

postępowania.

Powodowie zaskarżyli ten wyrok w części, tj. w zakresie punktu 1 i 3, w oparciu

o zarzuty naruszenia art. 65 k.c., art. 405 k.c., art. 409 k.c., art. 410 k.c. oraz art.

6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: dyrektywa 93/13).

Wnieśli o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy,

ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

II CSKP 729/23

5

Pozwany zaskarżył powyższy wyrok w części, tj. w zakresie, w jakim

w punkcie 1 wyroku Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w zakresie

punktu III poprzez wzajemne zniesienie kosztów procesu oraz w zakresie, w jakim

w punkcie IV zmienił wyrok Sądu Okręgowego poprzez nakazanie pozwanemu

zwrotu wydatków poniesionych w sprawie; oraz w zakresie punktu 2 i w zakresie

punktu 3 zaskarżonego wyroku. Podniósł zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c.,

art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 358 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. XLIX p.w.k.c. i art. 41 ustawy

- Prawo wekslowe, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz poprzedzającego go wyroku sądu pierwszej instancji i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna pozwanego okazała się niezasadna.

Według utrwalonego stanowiska orzecznictwa klauzule umowy kredytowej,

odsyłające do kursu waluty określonej jednostronnie przez bank, bez sprecyzowania

wysokości tego kursu i w sposób pozostający poza kontrolą konsumenta,

są uznawane za postanowienia niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.,

ponieważ kształtują prawa i obowiązki kredytobiorcy w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (m.in. wyroki SN: z 31 stycznia 2023 r.,

II CSKP 334/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 30 września 2020 r.,

I CSK 556/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020 r. Nr 7-8,

poz. 64; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17,

OSP 2019, z. 12, poz. 115; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 13 grudnia 2018 r.,

V CSK 559/17; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 1 marca 2017 r.,

IV CSK 285/16; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 22 stycznia 2016 r.,

I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134). Jak wynika z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku, klauzule powyższego rodzaju zostały zamieszczone również

w umowie kredytu, zawartej przez powodów z pozwanym bankiem.

Niezasadny jest także zarzut, zgodnie z którym sporne klauzule umowne

zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, co wyłącza dopuszczalność

ich oceny z perspektywy abuzywności. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości

UE wyjaśniono, że wymaganie, aby warunek umowny był wyrażony prostym

II CSKP 729/23

6

i zrozumiałym językiem, zawarte w art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13, nie sprowadza się

do językowego sformułowania danego postanowienia. Konieczne jest również,

aby umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działania mechanizmu

wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także związek między

tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach

dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie oszacować,

w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (m.in. wyroki TSUE: z 10 czerwca 2021 r.,

C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in.

przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République;

z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt.;

z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt.

Przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017 r., C-186/16,

R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA; z 30 kwietnia 2014 r.,

C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt;

wyroki SN: z 25 lipca 2024 r., II CSKP 1424/22; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22;

z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22). Powyższy pogląd można uznać za utrwalony

również w orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in. wyroki SN: z 16 października

2024 r., II CSKP 2422/22; z 25 lipca 2024 r., II CSKP 1424/22; z 25 lipca 2024 r.,

II CSKP 1703/22; z 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24; z 20 czerwca 2024 r.,

II CSKP 637/23; z 9 maja 2024 r., II CSKP 170/23).

Odnosząc się do zarzutu dotyczącego zasadności odrębnej oceny klauzul

spreadowych i klauzul ryzyka walutowego, należy z kolei zwrócić uwagę,

że w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 24 czerwca 2026 r., III CZP 8/26, Sąd

Najwyższy rozstrzygnął: „Postanowienie umowy lub wzorca umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej albo denominowanego w walucie obcej, określające

sposób wyznaczania kursu waluty na podstawie średniego kursu tej waluty

ustalanego przez Narodowy Bank Polski korygowanego o marżę banku, podlega

ocenie co do abuzywności (art. 3851 § 1 k.c.) wyłącznie jako całość.” Powyższa

uchwała ma moc zasady prawnej, wiążącej Sąd Najwyższy również w składzie

rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną (art. 87 § 1 u.SN). Jej treść odpowiada

stanowisku wyrażanemu we wcześniejszym orzecznictwie. Sąd Najwyższy wskazuje

w nim, że powyższe klauzule, składające się łącznie na przyjęty w umowach

kredytowych mechanizm przeliczeniowy, są ze sobą ściśle powiązane, a ich

II CSKP 729/23

7

rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym (m.in. wyroki SN: z 8 listopada 2023 r.,

II CSKP 2099/22; z 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22; z 28 października 2022 r,

II CSKP 910/22; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 293/22; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20;

z 27 listopada 2019 r„ II CSK 483/18).

Niedopuszczalność dokonania odrębnej oceny klauzuli przeliczeniowej

i klauzuli ryzyka walutowego wynika również z treści uchwały pełnego składu Izby

Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118). Również

ta uchwała ma moc zasady prawnej, wiążącej Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną (art. 87 § 1 u.SN). Motywy cytowanej

uchwały, wyrażone w jej uzasadnieniu, należy uznać za aktualne. Według pkt 1

powołanej uchwały w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów. Z kolei w myśl pkt 2 - w razie niemożliwości ustalenia wiążącego

strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego

umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Za niezasadne należy tym samym uznać także zarzuty skargi kasacyjnej

dotyczące możliwości utrzymania spornej umowy w mocy jako kredytu

waloryzowanego kursem CHF ustalonym w sposób inny niż określony w umowie.

W szczególności w orzecznictwie odrzucono możliwość zastąpienia kursu

określonego w tabeli banku kursem ustalonym poprzez odwołanie się do średniego

kursu NBP w oparciu o treść art. 358 § 2 k.c. (m.in. wyroki SN: z 9 lipca 2024 r.,

II CSKP 249/24; z 7 maja 2024 r., II CSKP 892/23; 27 marca 2024 r., II CSKP 1258/22;

z 31 marca 2023 r., II CSKP 775/22; z 24 stycznia 2023 r., II CSKP 303/22).

Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że skutkiem wyeliminowania z umowy klauzul

abuzywnych jest nieważność spornej umowy kredytowej, a świadczenia spełnione

tytułem jej wykonania podlegają zwrotowi jako nienależne.

Wobec przedstawionej argumentacji, Sąd Najwyższy, na podstawie

art. 39814 k.p.c., orzekł jak w pkt I sentencji wyroku.

Natomiast skarga kasacyjna powodów okazała się zasadna.

II CSKP 729/23

8

Według art. 410 § 1 k.c. przepisy poprzedzających go artykułów Kodeksu

cywilnego, dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia, stosuje się w szczególności

do świadczenia nienależnego. Z powołanego przepisu wynika, że również

w przypadku nienależnego świadczenia obowiązek zwrotu uwarunkowany jest

istnieniem przesłanek bezpodstawnego wzbogacenia w postaci zarówno

wzbogacenia, jak i zubożenia (wyrok SN z 24 czerwca 2021 r., II CSKP 88/21,

OSNC-ZD 2022, nr 2, poz. 29).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego trafnie jednak zwrócono uwagę,

że w praktyce w większości przypadków spełnienie nienależnego świadczenia

prowadzi do bezpodstawnego wzbogacenia tego, kto świadczenie otrzymuje.

W przypadku świadczenia pieniężnego wyjątek mógłby wystąpić w zasadzie jedynie

teoretycznie i dotyczyć przykładowo sytuacji, w której z otrzymaniem świadczenia

pieniężnego wiąże się powstanie zobowiązania podatkowego równego co najmniej

wysokości tego świadczenia. Natomiast otrzymanie przez kredytobiorcę kwoty

kredytu w wykonaniu zobowiązania z nieważnej umowy, jak i otrzymanie przez bank

nienależnej kwoty uiszczonej tytułem spłaty tego kredytu wraz z odsetkami,

oznaczają powstanie odpowiedniego wzbogacenia po ich stronie (wyrok SN

z 5 września 2025 r., II CSKP 550/24).

W punkcie trzecim uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), stwierdzono:

„jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego

charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty

kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia

o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.” Na podstawie art. 87

§ 1 u.SN uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy w niniejszej

sprawie. Z treści powołanej uchwały wynika obowiązek odrębnej oceny roszczeń

o zwrot świadczeń nienależnych przysługujących obu stronom nieważnej umowy

kredytowej. W uzasadnieniu uchwały wyjaśniono, że w razie uznania, iż umowa

stanowiąca faktyczną podstawę obu świadczeń nie wiąże, świadczenia te muszą być

potraktowane jako niezależne od siebie zdarzenia prawne, wywołujące powstanie

odrębnych stosunków prawnych mających źródło w bezpodstawnym wzbogaceniu

(nienależnym świadczeniu). Przyjęcie odmiennego założenia z uwagi na to, że oba

świadczenia zostały spełnione ze względu na tę samą nieważną umowę kredytu,

II CSKP 729/23

9

oznaczałoby, że umowa ta wywołuje jednak skutki prawne, co byłoby sprzeczne

z przyjętym wnioskiem o jej nieważności.

W związku z powyższym zasadny jest również wniosek, że przesłanki zwrotu

nienależnego świadczenia w postaci wzbogacenia i zubożenia oceniać należy

dla obu świadczeń odrębnie. Jako nietrafne ocenić zatem należy dokonywanie oceny

zasadności zwrotu nienależnego świadczenia spełnionego na rzecz banku przez

kredytobiorcę z uwzględnieniem wzbogacenia kredytobiorcy będącego skutkiem

innego świadczenia nienależnego, spełnionego przez bank.

Nie można podzielić również stanowiska Sądu Apelacyjnego, zgodnie

z którym spłaty dokonywane przez kredytobiorców po otrzymaniu kwoty kredytu

na podstawie nieważnej umowy należy traktować jako zużycie uzyskanej korzyści

w rozumieniu art. 409 k.c. Wyłączenie obowiązku zwrotu uzyskanej korzyści

na podstawie powołanego przepisu dotyczy bowiem sytuacji, w której korzyść została

zużyta przez tego, kto ją uzyskał. Z ustalonych okoliczności faktycznych nie wynika,

aby pozwany bank zużył środki uzyskane z tytułu wpłat dokonywanych przez

powodów, w rozumieniu art. 409 k.c.

Uwzględniając podjęte powyżej rozważania, Sąd Najwyższy, na podstawie

art. 39815 § 1 k.p.c., orzekł jak w pkt II sentencji wyroku.

Krzysztof Grzesiowski

Mariusz Łodko

Piotr Telusiewicz

[r.g.]