Kredyt frankowy z kursem z tabeli banku. SN oddalił skargę kasacyjną banku

II CSKP 729/24

2

Wyrokiem z 27 listopada 2021 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy w sprawie

z powództwa L.S. i V.S. przeciwko Bankowi S.A. w W. o zapłatę, ustalił, że zawarta

przez strony umowa kredytu hipotecznego jest nieważna (pkt I); zasądził od

pozwanej solidarnie na rzecz powodów kwotę 157 945,53 zł z ustawowymi odsetkami

za opóźnienie liczonymi od 31 sierpnia 2018 r. do dnia zapłaty (pkt II); a ponadto

rozstrzygnął o kosztach procesu (pkt III).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że 31 października 2005 r. powodowie zawarli

z pozwaną umowę kredytu hipotecznego denominowanego kursem waluty CHF.

Kwota kredytu wynosiła 59 510 CHF. Wypłata nastąpiła w walucie polskiej

z jednoczesnym zastosowaniem określonego w umowie mechanizmu, zgodnie

z którym w przypadku wypłaty kredytu w walucie polskiej stosowano kurs kupna dla

dewiz obowiązujący w pozwanym banku w dniu realizacji zlecenia płatniczego,

według aktualnej tabeli kursów. Pozwana oddała powodom do dyspozycji kwotę

146 897,19 zł.

Spłata zadłużenia następowała w drodze potrącania przez pozwaną

wierzytelności z tytułu udzielonego kredytu z rachunku oszczędnościowo-

rozliczeniowego kredytobiorców, wyłącznie w walucie polskiej w wysokości

stanowiącej równowartość kwoty kredytu lub raty w walucie wymienialnej, w której

udzielony był kredyt, według obowiązującego u pozwanej w dniu wymagalności kursu

sprzedaży dla dewiz.

W wykonaniu spornej umowy powodowie, w okresie od 15 grudnia 2005 r. do

15 marca 2019 r., wpłacili na rzecz pozwanej łącznie 157 945,53 zł.

Sąd a quo ustalił również, że powodowie od przedstawiciela pozwanej uzyskali

informację, że CHF jest stabilną walutą, wahania kursu waluty są nieduże, raty

kredytu są niskie, a kredyt w tej walucie jest bardziej opłacalny. Umowa zawarta

została z wykorzystaniem przedłożonego przez bank wzorca umownego, bez

możliwości negocjacji jej treści w zakresie kwestionowanych postanowień. Swoboda

wyboru powodów ograniczała się jedynie do możliwości jej zawarcia bądź odmowy

zawarcia na warunkach przedstawionych jednostronnie przez pozwany bank.

Powodowie zapoznali się z treścią umowy kredytu w dniu jej podpisania.

II CSKP 729/24

3

W ocenie Sąd pierwszej instancji powództwo zasługiwało na uwzględnienie

w całości. Sąd podkreślił, że nie budziło wątpliwości, iż powodowie w niniejszej

sprawie posiadają status konsumentów. Ponadto, wykazali oni w toku postępowania,

że sporne klauzule nie zostały przez nich uzgodnione z pozwaną, a ich rola

w procesie zawierania umowy sprowadzała się w zasadzie do podjęcia decyzji

o zawarciu umowy przygotowanej uprzednio przez bank. Jednocześnie, zdaniem

Sądu a quo, sporne klauzule mogą być kwalifikowane jako niedozwolone, ponieważ

przyznają wyłącznie bankowi prawo do dowolnego przerzucania odpowiedzialności

za ryzyko związane z wzrostem kursu waluty na powodów. Sąd zwrócił również

uwagę, że ustalenie wysokości świadczeń powodów wiązało się z koniecznością

odwołania się do kursów walut ustanawianych w wewnętrznej, dowolnej i nieznanej

powodom tabeli kursów banku. Jednocześnie, nie ma znaczenia dla dokonywanej

oceny to, w jaki sposób bank rzeczywiście ustalał kurs w trakcie wykonywania umowy

i jaka była relacja kursu ustalonego przez bank do kursu rynkowego. Okoliczności te

są bowiem obojętne na gruncie art. 3852 k.c. Istotne jest jedynie to, że postanowienia

te przyznawały przedsiębiorcy nieograniczoną swobodę w wyznaczaniu kursu waluty,

a w konsekwencji – wysokości zobowiązań konsumenta.

Sąd a quo przyjął również, że po wyeliminowaniu z umowy postanowień

abuzywnych nie jest możliwe jej dalsze obowiązywanie.

Odnosząc się do dochodzonego przez powodów roszczenia pieniężnego, Sąd

wskazał, że zastosowanie powinna znaleźć teoria dwóch kondykcji. Zgodnie

z ustaleniami Sądu, w okresie od 5 grudnia 2005 r. do 15 marca 2019 r. wpłaty na

rzecz pozwanej dokonane przez powodów wyniosły łącznie 157 945,53 zł i taka

kwota wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie została zasądzona od pozwanej

na rzecz powodów.

Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wniosła pozwana, zaskarżając

wyrok w całości oraz formułując pod jego adresem zarzuty naruszenia m.in.: art. 233

§ 1 k.p.c.; art. 69 ust. 2 pkt 4a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 - Prawo bankowe (dalej:

„pr. bank.”) w zw. z art. 58 k.c.; art. 3851 § 1 k.c.; art. 189 k.p.c. Pozwana zgłosiła

ponadto zarzut zatrzymania, poprzedzony złożeniem wobec powodów

odpowiedniego oświadczenia materialnoprawnego.

II CSKP 729/24

4

Wyrokiem z 22 lipca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku zmienił wyrok Sądu

pierwszej instancji w punkcie II i III w ten tylko sposób, że z rozstrzygnięcia

wyeliminował słowo: „solidarnie” (pkt I); oddalił apelację w pozostałym zakresie

(pkt II); zasądził od pozwanej na rzecz powodów zwrot kosztów postępowania

apelacyjnego (pkt III).

W ocenie Sądu odwoławczego wyrok Sądu pierwszej instancji podlegał

zmianie w niewielkim zakresie, zaś zarzuty podniesione przez pozwaną nie były

trafne. Sąd drugiej instancji podzielił jednocześnie ustalenia dokonane przez Sąd

a quo i uczynił je podstawą swojego rozstrzygnięcia.

Odnosząc się do zarzutów apelacji, Sąd odwoławczy wskazał m.in., że sam

fakt podpisania przez powodów oświadczenia dotyczącego ryzyka kursowego

i ryzyka zmiany stopy procentowej nie świadczy o tym, że w chwili zawarcia umowy

kredytu mieli oni świadomość ryzyk związanych z zawarciem umowy kredytu

denominowanego. Ocena, czy postanowienie umowne spełnia wynikający z art. 4

i art. 5 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13") wymóg

przejrzystości, powinna być dokonana z uwzględnieniem informacji udzielonych

konsumentowi przez przedsiębiorcę przed zawarciem umowy. W przypadku klauzul

indeksacyjnych/denominacyjnych oznacza to konieczność oceny tego, czy

konsument został odpowiednio poinformowany o wiążącym się z tą klauzulą ryzyku

kursowym. Brak właściwego poinformowania konsumenta oznacza, że taka klauzula

jest nietransparentna, a więc bank nie wywiązał się z obowiązku sformułowania jej

prostym i zrozumiałym językiem. Wprowadzenie do umowy kredytu, zawieranej na

wiele lat na nabycie nieruchomości stanowiącej z reguły dorobek życia przeciętnego

konsumenta, mechanizmu działania ryzyka kursowego wymagało szczególnej

staranności banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się

z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji

ekonomicznych zawieranej umowy. Z dokonanych w sprawie ustaleń nie wynika, aby

obowiązek informacyjny został przez bank wykonany w sposób ponadstandardowy,

dający powodom pełne rozeznanie co do istoty transakcji.

II CSKP 729/24

5

W ocenie Sądu odwoławczego zakwestionowane przez powodów

postanowienia są sformułowane w sposób niejednoznaczny i rażąco naruszają

interes powodów jako konsumentów, a nadto naruszają dobre obyczaje. Na

podstawie spornych postanowień powodowie jako kredytobiorcy nie mogli ustalić,

jakimi kryteriami kierował się bank, określając kursy waluty w tabeli kursowej. Sąd

ad quem uznał, że wysokość zobowiązania powodów była ustalana na podstawie

niejasnego i niepoddającego się weryfikacji sposobu, a o faktycznym poziomie

zadłużenia ratalnego (i to już spłaconego) kredytobiorcy dowiadywali się dopiero po

podjęciu odpowiedniej sumy z ich rachunku, służącego obsłudze zaciągniętego

kredytu. Powodowie nie mogli zatem sami zweryfikować, czy wysokość raty kredytu

ustalona została zgodnie z zasadami określonymi przez bank, skoro bank nie

wskazał jednoznacznych kryteriów ustalania wysokości kursów walut.

Sąd odwoławczy wskazał dalej, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego

wyjaśniono, iż jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego

doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej

treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to strony nie pozostają

związane pozostałą częścią umowy. W okolicznościach niniejszej sprawy stanowcza

postawa powodów co do abuzywności spornych postanowień umowy pozwala,

w ocenie Sądu drugiej instancji, uznać, że nie wyrazili oni zgody na te postanowienia.

Jednocześnie Sąd stanął na stanowisku, że usunięcie abuzywnych postanowień

regulujących mechanizm denominacyjny powoduje, iż umowa nie może być dalej

wykonywana, bowiem pozostaje niedookreślona zarówno kwota kredytu, która

powinna być faktycznie wypłacona kredytobiorcom, jak i wysokość każdorazowego

zobowiązania kredytobiorców z tytułu spłaty kredytu i rat kredytu.

Sąd ad quem wskazał dalej, że nienależność świadczenia wynika

z odpadnięcia podstawy świadczenia w konsekwencji uznania klauzul

denominacyjnych za abuzywne. W ocenie Sądu w art. 410 § 1 k.c. ustawodawca

przesądził, że samo spełnienie świadczenia nienależnego jest źródłem roszczenia

zwrotnego, przysługującego zubożonemu i nie ma potrzeby ustalenia, czy

i ewentualnie, w jakim zakresie spełnione świadczenie wzbogaciło accipiensa, ani

czy na skutek tego świadczenia majątek solvensa uległ zmniejszeniu. Samo

spełnienie świadczenia wypełnia przesłankę zubożenia po stronie powodów,

II CSKP 729/24

6

a uzyskanie tego świadczenia przez pozwaną wypełnia przesłankę jego

wzbogacenia. Jednocześnie Sąd opowiedział się za teorią dwóch kondykcji.

Wysokość dochodzonego roszczenia została wykazana przez powodów

przedłożonymi dowodami, w tym zaświadczeniem pozwanego banku, w związku

z czym bank jest zobowiązany do zwrotu wszystkiego, co świadczyli kredytobiorcy.

Ponadto, w ocenie Sądu, powodowie mają interes prawny w domaganiu się

ustalenia nieważności umowy kredytu. Sąd podkreślił, że uzależnienie powództwa

o ustalenie od interesu prawnego należy pojmować elastycznie z uwzględnieniem

celowościowej wykładni pojęcia interesu prawnego, konkretnych okoliczności danej

sprawy i od tego, czy w drodze powództwa oświadczenie, czy o ukształtowanie,

strona może uzyskać pełną ochronę swoich praw. Jeżeli zatem powodom przysługuje

powództwo o świadczenie, to mimo tego mają oni interes prawny w wytoczeniu

powództwa o ustalenie stosunku prawnego lub prawa, jeżeli wyrok wydany w sprawie

o świadczenie nie usunąłby wszelkich niepewności w zakresie skutków prawnych.

Taka sytuacja zachodzi w okolicznościach sprawy. Uwzględniając żądanie zapłaty i

badając kwestię nieważności umowy jedynie przesłankowo, Sąd przesądziłby tylko

o roszczeniu wymagalnym na datę zamknięcia rozprawy. Skutki wyroku nie

dotyczyłyby zatem dalszego okresu. Taki wyrok nie usunąłby dalej istniejących

wątpliwości co do kwestii ważności całej umowy i wpływu tej oceny na funkcjonujące

w obrocie prawnym zabezpieczenie kredytu w postaci hipoteki. Dopiero w przypadku

stwierdzenia nieważności umowy kredytu zaszłaby podstawa do wykreślenia hipoteki

jako prawa akcesoryjnego w stosunku do zabezpieczonej wierzytelności. Tym

samym możliwość dochodzenia żądania zapłaty z tytułu wpłaconych należności nie

niweczy po stronie powodów interesu prawnego w żądaniu stwierdzenia nieważności

umowy, na podstawie której dokonywali świadczeń na rzecz pozwanego banku.

W ocenie Sądu ad quem brak było natomiast podstaw do zasądzenia

świadczenia na rzecz powodów solidarnie. Zgodnie z art. 369 k.c. zobowiązanie jest

solidarne, jeżeli to wynika z ustawy lub z czynności prawnej. Świadczenie należne

powodom nie wynika z czynności prawnej, solidarności nie przewiduje też ustawa

w przypadku wystąpienia po stronie solvensa więcej niż jednej osoby. Sąd

odwoławczy uznał również, że w sprawie nie ma zastosowania art. 370 k.c., bowiem

dotyczy on odpowiedzialności solidarnej dłużników, nie zaś solidarności wierzycieli,

II CSKP 729/24

7

jak ma to miejsce w tej sprawie. Ponadto, jest w nim mowa o zaciągnięciu

zobowiązania, a więc o czynności prawnej, a nie o zobowiązaniu z kondykcji. Z tych

samych względów podstawą do zasądzenia świadczenia solidarnie na rzecz

powodów nie może być przepis art. 41 § 1 k.r.o. Jest w nim bowiem mowa

o „zaciągnięciu zobowiązania”, co oznacza, że odnosi się on do zobowiązań, których

źródłem jest czynność prawna, nie zaś bezpodstawne wzbogacenie. Przy tym,

przepis ten reguluje odpowiedzialność solidarną małżonków, nie odnosi się zaś do

sytuacji, gdy małżonkowie są wierzycielami, jak w niniejszej sprawie. W tym zakresie

wyrok podlegał zmianie przez wyeliminowanie solidarności.

Odnosząc się do podniesionego zarzutu zatrzymania zgłoszonego przez

pozwaną, Sąd odwoławczy podzielił zapatrywanie, że umowa kredytu jest wprawdzie

dwustronnie zobowiązującą, nie jest jednak umową wzajemną, gdyż będący

obowiązkiem dłużnika zwrot kwoty kredytu ani nie stanowi świadczenia wzajemnego,

ani nie jest przyczyną (causa) lub odpowiednikiem świadczenia kredytodawcy.

Dotyczy to również odsetek i innych form „odpłatności” za udzielenie kredytu.

Pozwana wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zaskarżając go w całości oraz formułując w skardze zarzuty naruszenia przepisów

postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 380 w zw. z art. 227

w zw. art. 2352 § 1 pkt 2 i 5 i art. 278 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.; art. 227

w zw. art. 2352 § 1 pkt 3 w zw. z art. 391 § 1 i art. 382 k.p.c. oraz naruszenia prawa

materialnego, tj.: art. 58 § 2 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw.

z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”);

art. 3851 § 2 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z § 2 ust. 2 pkt 1 COU w zw.

z art. 3581 § 1 k.c.; art. 481 w zw. z 455 k.c.; art. 496 w zw. z art. 497 k.c. W oparciu

o sformułowane w skardze zarzuty wniosła o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji

w całości oraz uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania; ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu drugiej

instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; ewentualnie

o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w całości i jego zmianę, tj. zmianę wyroku

Sądu pierwszej instancji przez oddalenie powództwa w całości.

II CSKP 729/24

8

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanej wnieśli o oddalenie

skargi oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej okazały się nieuzasadnione i z tego powodu skarga

podlegała oddaleniu.

W pierwszej kolejności niezasadny okazała się zarzut naruszenia

art. 380 w zw. z art. 227 w zw. art. 2352 § 1 pkt 2 i 5 i art. 278 § 1 w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. przez pominięcie ponowionego w postępowaniu odwoławczym wniosku

o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu ekonomii ze specjalnością

w zakresie bankowości. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego za

abuzywne należy uznać postanowienia przyznające bankowi uprawnienie do

jednostronnego ustalania tego kursu (zob. wyroki SN: z 30 września 2020 r.,

I CSK 556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 674/22; z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22). Sąd odwoławczy zasadnie

przyjął, że sposób sformułowania postanowień umowy odwołujący się do kursu walut

określonych w tabeli kursów obowiązującej u pozwanej dawał jej możliwość

jednostronnego, dowolnego określenia wysokości tych kursów. Ocena zaś tego, czy

postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), jest dokonywana

według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała SN z 20 czerwca 2018 r.,

III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sposób, w jaki bank udzielający kredytu

faktycznie ustalał kurs walut nie ma znaczenia dla tej oceny, a do tego w istocie

zmierzał wniosek o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego.

Niezasadny jest także drugi zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego,

tj. art. 227 w zw. art. 2352 § 1 pkt 3 w zw. z art. 391 § 1 i art. 382 k.p.c. polegający na

pominięciu materiału dowodowego zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji

oraz w postępowaniu apelacyjnym. W tym zakresie należy zaznaczyć, że sam fakt,

iż powodowie mogli od początku spłacać kredyt w walucie denominacji nie wyklucza

uznania za abuzywne postanowień dotyczących ustalania przez bank kursu waluty

obcej, w sytuacji, w której kredyt został wypłacony i był spłacany w walucie polskiej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już także, że samo

zapewnienie kredytobiorcy możliwości spłaty rat kredytu w walucie obcej nie uchyla

II CSKP 729/24

9

abuzywności postanowienia dotyczącego spłaty rat kredytu w walucie krajowej,

w wysokości zależnej od kursu waluty obcej określanego swobodnie przez bank

(zob. wyrok z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23). W podobny sposób

wypowiedział się Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazując, że

włączenie do umowy zawartej z konsumentem dwóch alternatywnych warunków

dotyczących wykonania tego samego obowiązku ciążącego na konsumencie,

z których jeden jest nieuczciwy, a drugi zgodny z prawem, pozwala danemu

przedsiębiorcy na spekulowanie, iż przez brak informacji, nieuwagę lub

niezrozumienie konsument wykona dane zobowiązanie zgodnie z warunkiem, który

powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków stron ze szkodą dla

konsumenta. W związku z tym taki mechanizm umowny może sam w sobie mieć

nieuczciwy charakter [wyrok z 21 września 2023 r., C-139/22, mBank (Registre

polonais des clauses illicites), pkt 55].

W rozpoznawanej sprawie Sąd odwoławczy wyjaśnił to, w jaki sposób bank

powinien zrealizować obowiązek informacyjny wobec powodów oraz trafnie wskazał,

że bank nie wypełnił tego obowiązku prawidłowo. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej

skarżąca nie zdołała wykazać, aby ocena Sądu drugiej instancji była w tym zakresie

wadliwa z uwagi na pominięcie określonego materiału procesowego.

Nie zasługiwały również na uwzględnienie zarzuty naruszenia prawa

materialnego.

Nie można podzielić wniosku w zakresie zarzutu naruszenia art. 3851 § 2 k.c.

i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z § 2 ust. 2 pkt 1 COU w zw. z art. 3581 § 1 k.c.

Zgodnie bowiem z uchwałą Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22,

(OSNC 2024, nr 12, poz. 118) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony

kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa

nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Wbrew stanowisku skarżącej Sąd drugiej instancji nie uznał umowy za

bezwzględnie nieważną z uwagi na jej sprzeczność z zasadami współżycia

społecznego, lecz z uwagi na zawarcie w niej postanowień niedozwolonych. Już

zatem z tego względu zarzut naruszenia art. 58 § 2 k.c. jest niezasadny.

II CSKP 729/24

10

Zgodnie z uchwałą składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), w razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Tym samym

nietrafny jest zarzut naruszenia art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw.

z art. 69 ust. 1 pr. bank.

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dopuszcza się

rozwiązanie, zgodnie z którym nieważność warunku nieuczciwego (ang. nullity of the

term, niem. Nichtigkeit der Klausel, franc. la nullité de la dite clause) pociąga za sobą

nieważność umowy [ang. cancellation of the agreement, niem. Nichtigerklärung des

Vertrags, franc. I'annulation du contrat, zob. wyrok z 7 grudnia 2023 r., mBank

S.A., C-140/22 (Déclaration du consommateur)]. Orzecznictwo Trybunału nie

precyzuje jednak charakteru sankcji cywilnoprawnej dotykającej wówczas całą

umowę. Do sądu należy podjęcie, przy uwzględnieniu całości prawa krajowego,

wszelkich środków niezbędnych dla ochrony konsumenta przed szczególnie

szkodliwymi konsekwencjami, jakie mogłoby dla niego mieć unieważnienie umowy

[wyrok z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B. i in. (Effets de l’invalidation d’un contrat)].

Sąd Najwyższy w uchwale z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22 (OSNC 2022,

nr 11, poz. 109), wskazał, że w razie uznania przez sąd, iż jakieś postanowienia

umowy mogą wskazywać na ich bezwzględną nieważność, ale przy tym

jednocześnie postanowienia te można zakwalifikować jak abuzywne, to wówczas

postanowienia te nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta w rozumieniu

art. 3851 k.c. Postanowienie wykraczające poza granice swobody umów w takim

rozumieniu, jak o tym stanowi art. 3531 k.c., które z tej przyczyny może być

jednocześnie zakwalifikowane jako niedozwolone postanowienie umowne

w rozumieniu art. 3851 k.c., nie jest per se bezwzględnie nieważne, lecz ma do niego

zastosowanie sankcja określona w art. 3851 k.c. Kwestionowane postanowienie nie

wywołuje skutków prawnych od samego początku i z mocy prawa, co sąd ma

obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu, chyba że konsument następczo udzieli

„świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na to postanowienie i w ten sposób zapewni

jego skuteczność (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r.,

II CSKP 729/24

11

III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56, i cytowane w jej uzasadnieniu obszerne

orzecznictwo).

W orzecznictwie wskazuje się jednak również, że sankcja bezwzględnej

nieważności może stanowić skutek uznania, iż umowa zawiera wadliwe

postanowienia w takim zakresie i stopniu, iż nie jest możliwe jej utrzymanie w mocy,

a to z uwagi na wyeliminowanie z jej treści postanowień przedmiotowo istotnych.

Możliwość zapobiegnięcia nieważności umowy ma charakter ochronny

względem konsumenta, tj. obowiązuje jedynie w przypadku, gdyby nieważność miała

narazić konsumenta na niekorzystne względem niego konsekwencje. Wyrazem tego

jest stanowisko, że niedozwolone postanowienie umowne (art. 3851 § 1 k.c.) jest od

początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść

konsumenta. Także w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

jednoznacznie podkreśla się, że istnieje możliwość zastąpienia abuzywnych

postanowień umownych przepisami dyspozytywnymi, ale jedynie w przypadku, gdy

następstwem wyłączenia abuzywnych postanowień z umowy jest jej nieważność,

która nie jest w interesie konsumenta, a więc gdyby miała narazić go na niekorzystne

konsekwencje, np. postawienie pozostałej do spłaty kwoty kredytu w stan

natychmiastowej wymagalności (zob. np. wyrok z 21 stycznia 2015 r.,

C-482/13, Unicaja Banco SA przeciwko José Hidalgo Rueda i in. i Caixabank SA

przeciwko Manuel María Rueda Ledesma i in.). Innymi słowy, ocena skutków umowy

z możliwością usankcjonowania jej obowiązywania działać ma w celu ochrony (na

korzyść) konsumenta i w tym zakresie oraz do chwili uznania możliwości dalszego

związania nie można stwierdzić, że skutkiem występowania w umowie

niedozwolonych postanowień jest bezwzględna nieważność umowy. Takie ujęcie nie

zmienia jednak trafności wniosku, że w sytuacji, gdy powyższe okoliczności nie

zachodzą, stwierdzenie nieważności bezwzględnej całej umowy nie jest wykluczone.

Podzielić w szczególności należy pogląd, że w opisanych okolicznościach, po

wyeliminowaniu abuzywnych klauzul, umowa mogłaby być niezrozumiała oraz

sprzeczna z intencją stron ją zawierających. Takie przekształcenie umowy

stanowiłoby zatem zmianę głównego jej przedmiotu, co jest niemożliwe. Jeżeli

wyeliminowanie niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej

deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się

II CSKP 729/24

12

odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają

związane pozostałą częścią umowy (zob. np. wyroki SN: z 29 maja 2024 r.,

II CSKP 1048/23; z 18 grudnia 2024 r., II CSKP 1486/22).

Nawet jednak gdyby uznać, że błędnie Sąd odwoławczy ocenił, iż skutkiem

zastosowania niedozwolonych postanowień umownych jest bezwzględna

nieważność umowy na podstawie art. 58 k.c., nie zaś jedynie specyficzna sankcja

bezskuteczności (art. 3851 i nast. k.c.), to z uwagi na analogiczne konsekwencje obu

sankcji, tj. nieskuteczności (nieobowiązywania) umowy, przy braku przesłanek

uzasadniających odmienną ocenę skutków tych sankcji z uwagi na konieczność

zapewnienia należytego poziomu ochrony konsumenta jako tego, na korzyść którego

umowa może być za jego zgodą co do związania abuzywnymi postanowieniami

utrzymana w mocy, orzeczenie Sądu odwoławczego w tym zakresie odpowiada

prawu (art. 39814 k.p.c.).

Odnosząc się z kolei do zarzutu naruszenia art. 481 w zw. z 455 k.c.,

w pierwszej kolejności należy wskazać, że dla powstania po stronie konsumenta

roszczenia o zwrot spełnionych świadczeń i skuteczności wezwania do zaspokojenia

tego roszczenia nie jest konieczne złożenie przez niego oświadczenia o odmowie

potwierdzenia klauzuli abuzywnej. Wszelkie świadczenia, które konsument spełnił na

podstawie klauzuli abuzywnej (umowy, która okazała się niewiążąca wskutek

zawarcia w niej takiej klauzuli), są świadczeniami nienależnymi już od samego

początku. Skoro zaś roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter

bezterminowy, to konsument może wezwać do ich spełnienia i postawić w stan

wymagalności na podstawie art. 455 k.c.

Oświadczenie konsumenta, wyrażające jednoznacznie brak woli związania

postanowieniem niedozwolonym, np. przez wezwanie do zwrotu kwot uiszczonych

tytułem spłaty rat kredytu, wystarcza do postawienia przysługującego mu roszczenia

restytucyjnego w stan wymagalności (wyrok SN z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 794/23).

Data wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy, a więc

i data rozpoczęcia biegu odsetek (art. 481 k.c.), nie może być uzależniona od

złożenia przez konsumenta oświadczenia w toku postępowania sądowego odnośnie

II CSKP 729/24

13

do utrzymania skuteczności umowy zawierającej klauzule abuzywne (zob. wyrok SN

z 30 lipca 2024 r., II CSKP 296/24).

Nie można też podzielić zarzutu skarżącej co do naruszenia art. 496

w zw. z art. 497 k.c. Zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98) w razie dochodzenia

od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która

okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie

art. 496 w zw. z art. 497 k.c. Z kolei w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca

2024 r., III CZP 31/23 (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), Sąd Najwyższy stwierdził, że

prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją

wierzytelność z wierzytelności drugiej strony.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c.,

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie

z art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4

pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Krzysztof Grzesiowski

Marcin Łochowski

Kamil Zaradkiewicz

[M.O.]

[SOP]