Zarzut zatrzymania banku nie zablokował odsetek dla kredytobiorców frankowych

Wyrokiem z 13 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie, po rozpoznaniu

sprawy z powództwa M.G. i D.G. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w G. o zapłatę

zasądził od pozwanego na rzecz powodów 331 874,34 zł z odsetkami ustawowymi

za opóźnienie od 13 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo

w pozostałym zakresie i zasądził od pozwanego na rzecz powodów koszty procesu.

Sąd I instancji ustalił, że 11 czerwca 2008 r. Bank S.A. oraz M.G. i D.G. zawarli

umowę o kredyt hipoteczny w kwocie 503 719,43 złotych na zakup lokalu

mieszkalnego. Bank zobowiązał się oddać do dyspozycji kredytobiorców 489 000 zł,

przy czym w umowie postanowiono, że kredyt indeksowany jest do waluty obcej CHF.

W dniu wypłaty saldo było wyrażone w walucie, do której indeksowany jest kredyt

według kursu kupna waluty podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla

kredytów hipotecznych udzielanych przez Bank, opisanej szczegółowo w § 17.

Następnie saldo walutowe przeliczane było dziennie na złote polskie według kursu

sprzedaży waluty, do której indeksowany był kredyt, podanego w Tabeli kursów

kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez Bank S.A., opisanej

szczegółowo w § 17 (§ 1 ust. 1 umowy).

W umowie postanowiono, że wypłata kwoty kredytu będzie dokonywana

przelewem na wskazany we wniosku rachunek prowadzony w banku krajowym.

Każdorazowo wypłacona kwota złotych polskich przeliczana była na walutę, do której

indeksowany był kredyt według kursu kupna waluty kredytu podanego w Tabeli

kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez Bank S.A.

obowiązującego w dniu dokonania wypłaty (§ 7 ust. 1 umowy). W umowie zapisano,

że spłata kredytu dokonywana będzie nie później niż w tym samym dniu

kalendarzowym każdego miesiąca, w którym nastąpiła wypłata pierwszej transzy

kredytu (§ 10 ust. 1 umowy). Rozlicznie każdej wpłaty następowało według kursu

II CSKP 755/25

3

sprzedaży waluty, do której indeksowany był kredyt, podanego w Tabeli kursów

kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez Bank S.A.

obowiązującego w dniu wpływu środków do banku. Do 9 września 2019 r. powodowie

zapłacili na rzecz banku raty w sumie 331 874,34 zł.

Sąd I instancji uznał, że postanowienia umowy kredytu łączącej strony

określające mechanizm indeksacji są nieważne jako sprzeczne z art. 3531 k.c. (art.

58 k.c.). Postanowienia te bowiem nie odwołują się do obiektywnych mierników kursu

walut i umożliwiają bankowi kształtowania ich w sposób dowolny. Zdaniem Sądu

Okręgowego postanowienia umowne określające mechanizm indeksacji są również

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, co prowadzi do ich nieważności na

podstawie art. 58 § 2 k.c. W ocenie Sądu I instancji bez tych postanowień strony nie

zawarłyby umowy kredytu oprocentowanej przy wykorzystaniu stawki opartej na

wskaźniku LIBOR właściwej dla depozytów wyrażonych we frankach szwajcarskich.

W rezultacie uznania umowy kredytu za nieważną nie było potrzeby, według

Sądu Okręgowego, kontroli jej postanowień pod kątem abuzywności w rozumieniu

art. 3851 i nast. k.c. Mimo to, Sąd I instancji przeprowadził wywód prawny

prowadzący do wniosku, że postanowienia zawierające mechanizm indeksacji są

klauzulami niedozwolonym w rozumieniu powołanego przepisu.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo na podstawie art. 410 § 1 w zw.

z art. 405 k.c. przyjmując w rozliczeniach stron teorię dwóch kondykcji. Ponieważ

przed wniesieniem pozwu powodowie nie wezwali pozwanego do zwrotu nienależnie

spełnionych świadczeń, Sąd Okręgowy zasądził na ich rzecz od pozwanego odsetki

ustawowe za opóźnienie od 13 czerwca 2020 r. to jest po upływie 14 dni od

doręczenia Bankowi pozwu.

Na skutek apelacji wniesionej przez pozwanego Sąd Apelacyjny w Warszawie

zmienił wyrok Sądu Okręgowego częściowo w ten sposób, że oddalił powództwo

o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie za okres od 13 czerwca 2020 r. do

12 maja 2022 r. oraz za okres od 27 października 2022 r. do dnia zapłaty,

zastrzegając, że zapłata przez Bank spółkę akcyjną w G. na rzecz powodów kwoty

331 874,34 zł nastąpi za jednoczesnym zaofiarowaniem przez M.G. i D.G. na rzecz

II CSKP 755/25

4

pozwanego kwoty 489 000 zł, ponadto oddalił apelację strony pozwanej

w pozostałym zakresie.

Sąd II instancji doszedł do wniosku, że orzeczenie Sądu Okręgowego

w zakresie odnoszącym się do nieważności umowy o kredyt hipoteczny zawartą

między stronami z uwagi na sprzeczność z art. 3531 k.c. jest wadliwe, co jednak nie

skutkowało oczekiwaną przez pozwanego zmianą zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Sąd Apelacyjny zaaprobował stanowisko Sądu I instancji, że postanowienia umowy

kredytu łączącej strony zawierające mechanizm indeksacji nie zostały z powodami

indywidualnie uzgodnione jak również że pozwany nie wypełnił wobec

kredytobiorców obowiązków informacyjnych w taki sposób, aby uświadomić im, że

zawierając umowę na tak długi czas biorą na siebie nieograniczone ryzyko kursowe.

Nadto pozwany nie wyjaśnił powodom jakie stosuje parametry dla wyznaczenia

marży dla ustalenia kursów kupna i sprzedaży waluty, które stosuje do przeliczenia

świadczeń stron. Kursy te były ustalane jednostronnie przez Bank i arbitralnie, co

naruszało równowagę stron umowy, dobre obyczaje i rażąco naruszały interes

konsumentów. Finalnie, wbrew stanowisku pozwanego, za zasadne uznał Sąd

Apelacyjny wnioski Sądu I instancji, że postanowienia umowy kredytu zawierające

mechanizm indeksacji są postanowieniami niedozwolonym w rozumieniu 3851 k.c.

oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Sąd II instancji podzielił również stanowisko Sądu

Okręgowego w zakresie skutków stwierdzonej abuzywności mechanizmu

przeliczeniowego i waloryzacyjnego. Wbrew stanowisku pozwanego nie istnieje ani

możliwość dalszego wykonywania umowy po wyeliminowaniu z niej postanowienia

przeliczeniowego w części, ani też spornych klauzul nie można zastąpić przepisem

art. 358 § 2 k.c., który nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy. Uzupełniając

wywody Sądu I instancji Sąd Apelacyjny stwierdził, że w świetle art. 385 [1] § 1 k.c.

niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta. Powyższa sankcja

działa ex tunc i ex lege. Po wyeliminowaniu z umowy kredytu postanowień

dotyczących mechanizmu przeliczeniowego i samej waloryzacji nie jest możliwe na

gruncie prawa polskiego dalsze jej wykonywanie czy uzupełnienie luk powstałych po

ich wyeliminowaniu. Wykluczona jest zatem możliwość dalszego obowiązywania

umowy kredytu, co przesądza o jej nieważności tym bardziej, że powodowie nie

wyrazili woli dalszego kontynuowania umowy.

II CSKP 755/25

5

Wbrew stanowisku pozwanego, Sąd Apelacyjny uznał, że zastosowanie

w rozpoznawanej sprawie art. 405, art. 410 § 1 oraz art. 411 nie budzi zastrzeżeń.

Za uzasadniony natomiast uznał Sąd II instancji zarzut naruszenia art. 481 § 1 k.c.

kwestionując ustaloną przez Sąd Okręgowy datę wymagalności wierzytelności

konsumentów. Sąd Apelacyjny wskazał, że trwała bezskuteczność (nieważność) jest

równoznaczna ze stanem, w którym „czynność prawna zobowiązująca do

świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia”

w rozumieniu art. 410 § 2 in fine k.c. oraz „nieważnością czynności prawnej”

w rozumieniu art. 411 pkt 1 k.c., a decyzja co do związania umową leży co do zasady

w gestii konsumenta. Dopóki potwierdzenie umowy jest możliwe istnieje swoisty stan

niepewności prawnej, spowodowanej bezskutecznością zawieszoną, w czasie

którego powoływanie się na nieważność jest przedwczesne. W konsekwencji do

czasu zaistnienia zdarzenia konwalidującego kontrahent konsumenta nie jest

zobowiązany do spełnienia świadczenia i nie zachodzi stan opóźnienia w spełnieniu

świadczenia. Wystąpienie przez konsumenta z żądaniem restytucyjnym opartym na

twierdzeniu o całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu nie

może być uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności

zawieszonej tej umowy, jeżeli nie towarzyszy mu wyraźne oświadczenie konsumenta

co do losów umowy, przy jednoczesnym rozumieniu skutków nieważności umowy.

W konsekwencji, bieg terminu przedawnienia roszczeń restytucyjnych konsumenta

nie może się rozpocząć zanim dowiedział się on, lub rozsądnie rzecz ujmując,

powinien się dowiedzieć o niedozwolonym charakterze postanowienia. Dopiero

wówczas mógł wezwać przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia. Sąd Apelacyjny

wskazał finalnie, że odsetki ustawowe za opóźnienie nie mogły przysługiwać

powodom przed 12 maja 2022 r., skoro wyraźne oświadczenie, co do wiedzy

o skutkach dochodzonej nieważności złożyli na rozprawie w tym dniu. Wówczas

pozwany nie mógł już oczekiwać wyrażenia przez powodów zgody na niedozwolone

postanowienia i winien spełnić dochodzone przez nich roszczenie. Sąd II instancji

uznał za zasadny zarzut zatrzymania podniesiony przez pozwanego i stwierdził, że

uwzględnienie tego zarzutu także miało wpływ na należność odsetkową bowiem

wymagalność zobowiązania nie zachodzi, gdy dłużnik dysponuje zarzutem

hamującym roszczenie wierzyciela. Skoro pozwany skorzystał skutecznie z zarzutu

II CSKP 755/25

6

zatrzymania, a doręczenie oświadczenia o zatrzymaniu zostało doręczone powodom

27 października 2022 r., to po tej dacie pozwany nie pozostawał już w opóźnieniu

w spełnienia świadczenia, co wykluczało zasądzenie odsetek ustawowych za

opóźnienie po tej dacie.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wnieśli powodowie.

Skarżący oparli skargę kasacyjną na pierwszej podstawie (art. 3983 § 1 pkt. 1 k.p.c.),

zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego art. 405 k.c. w zw. z art. 410 §

1 i 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 385 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. w zw. z art. 6

ust. 1 dyrektywy Rady 93/13. W skardze zarzucono również naruszenie art. 3852 k.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13 w zw. z art. 117 k.c., art. 118 k.c., art. 120

k.c., art. 123 k.c. i art. 124 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 5 ust. 3 ustawy z 13

kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw.

Skarżący zarzucili również naruszenie art. 5 k.c. oraz naruszenie art. 69 pr. Bank.

W zw. z art. 487 k.c., art. 488 k.c., art. 490 k.c., art. 491 k.c. w zw. z art. 496 k.c. i art.

497 k.c.

W konkluzji skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej

części i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego

rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu, w postępowaniu wywołanym

wniesieniem skargi kasacyjnej ewentualnie o uchylenie i zmianę zaskarżonego

wyroku i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu oraz o zasądzenie od strony

pozwanej na rzecz powoda kosztów procesu za wszystkie instancje, w tym kosztów

zastępstwa procesowego wg. norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Zarzuty podniesione przez

powodów koncentrują się na kwestii wymagalności roszczenia o zwrot nienależnie

uiszczonych świadczeń na rzecz banku oraz na kwestii dopuszczalności

i skuteczności zgłoszenia przez pozwanego zarzutu zatrzymania.

Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, to została ona szczegółowo wyjaśniona

w orzecznictwie, w tym w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r. (III CZP 25/22). W uchwale tej stwierdzono, że jeżeli umowa

kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg

II CSKP 755/25

7

przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu

rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu, w którym kredytobiorca

zakwestionował względem banku związanie postanowieniami umowy. Wprawdzie

powołana teza uchwały odnosi się do chwili wymagalności roszczeń banku o zwrot

sumy wypłaconego kredytu, jednak w uzasadnieniu Sąd Najwyższy wyjaśnił również

zagadnienie wymagalności roszczeń konsumenta o zwrot świadczeń spełnionych na

rzecz banku. Wymagalność obu tych roszczeń jest bowiem ściśle związana

z problematyką trwałej nieskuteczności (nieważności) postanowień niedozwolonych,

a w konsekwencji upadku całej umowy kredytu. Istotnie, jak wskazał Sąd Apelacyjny,

w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21)

stwierdzono, że trwała nieskuteczność (nieważność) umowy kredytu zawierającej

niedozwolone postanowienia następuje z chwilą odmowy wyrażenia zgody przez

konsumenta na związanie abuzywnym postanowieniem. Jak jednak wyjaśnił Sąd

Najwyższy w uchwale z 25 kwietnia 2024 r., oświadczenie konsumenta nie wymaga

dla swojej skuteczności żadnej formy szczególnej, sformułowania w określony

sposób ani złożenia w jakichś określonych okolicznościach, a w szczególności przed

sądem. Wystarczające w tej mierze jest spełnienie wymagań sformułowanych przez

ustawodawcę w art. 60 k.c. w stosunku do wszystkich oświadczeń woli, zgodnie

z którym z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wola osoby

dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej

osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. Jeżeli osoba składająca takie

oświadczenie nie dysponuje odpowiednimi informacjami i działa w mylnym

przekonaniu co do skutków, które wywołuje, istnieje możliwość odwołania się do

instytucji wad oświadczenia woli, a w szczególności do błędu. Ogólne zasady

dokonywania czynności prawnych w wystarczający sposób zapewniają, że wola

konsumenta zostanie wyrażona w sposób świadomy i wolny. Zdaniem Sądu

Najwyższego powodowie w rozpoznawanej sprawie już w pozwie w sposób

wystarczający wyrazili swoją wolę o braku zgody co do dalszego związania

niedozwolonymi postanowi umowy kredytu łączącej strony. Świadczy o tym zarówno

sformułowane roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych przez konsumentów na

rzecz banku w wykonaniu umowy kredytu jak i przytoczone okoliczności faktyczne

i argumentacja prawna na uzasadnienie tego roszczenia. Prawidłowo zatem przyjął

II CSKP 755/25

8

Sąd I instancji, że odsetki ustawowe za opóźnienie należą się powodom od 13

czerwca 2020 r. to jest po upływie 14 dni od doręczenia bankowi pozwu (porównaj

też wyrok SN z 30 lipca 2024 r., II CSKP 296/24).

Odnosząc się do drugiego zagadnienia przedstawionego w skardze

kasacyjnej, to jest zarzutu zatrzymania, to Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

sprawę podziela pogląd wyrażony w uchwale podjętej w składzie siedmiu sędziów

z 19 czerwca 2024 r. (III CZP 31/23, OSNC 2025/3/25), w której stwierdzono, że

prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją

wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy, możliwość

zastosowania prawa zatrzymania jest przede wszystkim uzależniona od charakteru

świadczeń obu stron, tzn. od tego, czy są to świadczenia pieniężne czy niepieniężne.

Wniosek, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronom zobowiązanym do zwrotu

świadczeń pieniężnych, wynika, zdaniem Sądu Najwyższego, nie tylko z analizy

funkcjonalnej prawa zatrzymania oraz argumentów systemowych. Wniosek taki

można wywieść z art. 496 k.c. Zgodnie z tym przepisem stronie przysługuje prawo

zatrzymania świadczenia „dopóki druga strona nie zaofiaruje zwrotu otrzymanego

świadczenia albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot”. W istocie art. 496 k.c. nie

zakłada zatem konieczności doprowadzenia za pomocą prawa zatrzymania do

spełnienia świadczenia. Wystarczające jest „zaofiarowanie” świadczenia przez drugą

stronę albo „zabezpieczenie” roszczenia retencjonisty. Skorzystanie z zatrzymania

ma więc doprowadzić do swoistego „zagwarantowania” spełnienia świadczenia

należnego stronie korzystającej z prawa zatrzymania. Jeśli nastąpi zaofiarowanie

bądź zabezpieczenie świadczenia - prawo zatrzymania ustanie mimo niespełnienia

świadczenia należnego retencjoniście. Natomiast jeśli stan taki (zaofiarowania

świadczenia lub zabezpieczenia roszczenia) zaistniał już wcześniej, to uznać

należałoby, że prawo zatrzymania nie powstaje. W art. 496 k.c. chodzi zatem

o sytuacje, gdy spełniający świadczenie dłużnik nie ma gwarancji, że jego roszczenie

zostanie zaspokojone. Natomiast jeśli już ją posiada - nie zachodzi potrzeba

zabezpieczania jego interesów dodatkowym uprawnieniem kształtującym. Nie ulega

wątpliwości, że w przypadku, gdy roszczenia stron są potrącalne, a zatem strona ma

możliwość zaspokojenia swej wierzytelności i jednocześnie umorzenia swego

zobowiązania - jej interesy prawne są silniej chronione niż przez zabezpieczenie

II CSKP 755/25

9

roszczenia. Możliwość potrącenia wierzytelności jest wszakże instrumentem dalej

idącym niż uzyskanie zabezpieczenia bądź zaofiarowanie świadczenia.

Niepowstanie prawa zatrzymania (lub jego ustanie) w przypadku potrącalności

wierzytelności obu stron wynika zatem a fortiori z art. 497 k.c. Finalnie Sąd

Najwyższy stwierdził, że jeżeli obie strony są obowiązane do wzajemnego spełnienia

(zwrotu) świadczeń pieniężnych, to prawo zatrzymania (art. 496 w zw. z art. 497 k.c.)

w takiej sytuacji nie przysługuje, ponieważ w Kodeksie cywilnym przewidziano dalej

idącą instytucję chroniącą interes stron w postaci potrącenia wzajemnych

wierzytelności (art. 498 i nast. k.c.), skutkiem czego jest umorzenie wierzytelności do

wysokości wierzytelności niższej, bez ryzyka niewypłacalności drugiej strony. Skoro

prawo zatrzymania, jako instrument subsydiarny, ustępuje przed innym

zabezpieczeniem, to tym bardziej powinno ustępować przed potrąceniem jako

instytucją zmierzającą do zaspokojenia zabezpieczonej wierzytelności. Natomiast

w przypadku świadczeń różnorodzajowych potrącenie nie znajdzie zastosowania,

a zatem swoją funkcję spełni prawo zatrzymania. Celem zarzutu zatrzymania

w sytuacji wzajemnych i różnorodzajowych świadczeń jest to, aby każdy

z wierzycieli, zwracając otrzymane świadczenie, odzyskał także swoje świadczenie

wzajemne. Spełnienie obu świadczeń prowadzi więc do umorzenia obu długów, które

nie nadają się do umorzenia przez potrącenie. Uprawnienia prawokształtujące

w postaci potrącenia i zatrzymania nie mogą pozostawać w zbiegu, ponieważ zakres

ich zastosowania jest rozłączny. W przypadku świadczeń jednorodzajowych

zastosowanie znajdzie potrącenie, a w przypadku świadczeń różnorodzajowych -

prawo zatrzymania. Pogląd ten Sąd Najwyższy rozpoznający sprawę w pełni

podziela.

Mając na uwadze przedstawione okoliczności, ponieważ skarga kasacyjna

powodów była uzasadniona, a zaistniały przesłanki określone w art. 39816 zd. 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i orzekł co do

istoty sprawy.

Ireneusz Kunicki

Małgorzata Manowska

Piotr Telusiewicz

II CSKP 755/25

10

(M.M.)

[r.g.]