Sąd Najwyższy uchylił wyrok oddalający pozew klienta przeciwko bankowi

Wyrokiem z 26 lutego 2021 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu zasądził

II CSKP 793/24

2

od pozwanego Bank S.A. w W. na rzecz powoda M.S. 108 473,03 zł z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie liczonymi od 24 marca 2018 r. do dnia zapłaty (pkt 1);

oddalił dalej idące powództwo (pkt 2); zasądził od pozwanego na rzecz powoda

koszty procesu (pkt 3) i zobowiązał pozwanego do uiszczenia na rzecz Skarbu

Państwa

-

Sądu

Okręgowego

we Wrocławiu 2769,06 zł tytułem zwrotu wydatków poniesionych tymczasowo przez

Skarb Państwa (pkt 4).

Sąd Okręgowy ustalił, że 2 kwietnia 2008 r. powód, jako kredytobiorca, oraz

pozwany, jako kredytodawca, zawarli umowę kredytu hipotecznego . Kredyt został

udzielony na cel związany ze sfinansowaniem budowy domu jednorodzinnego. Bank

udzielił kredytobiorcy kredytu w kwocie 417 161,46 PLN nominowanego do waluty

CHF, według kursu kupna CHF obowiązującego w banku w dniu uruchomienia

całości kredytu lub jego poszczególnych transz – w przypadku wypłaty kredytu

w transzach. Kredyt był wypłacony w złotych polskich. Okres kredytowania wynosił

360 miesięcy (§ 2 ust. 1 umowy). Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych miała zostać

określona w „Harmonogramie spłat", o którym mowa w § 2 ust. 2 (§ 5 ust. 1).

Wysokość rat kapitałowo odsetkowych została ustalona po przeliczeniu kwoty

wypłaconego kredytu na CHF, stosownie do postanowień umowy (§ 5 ust. 3 umowy).

Raty kredytu wraz z należnymi odsetkami płatne były w złotych, w kwocie

stanowiącej równowartość CHF (§ 5 ust. 4 umowy). Kwota wpłaty raty w złotych

przeliczana była na CHF według kursu sprzedaży obowiązującego w banku w dniu

wpływu środków do Banku (§ 5 ust. 5 umowy).

W dniu 13 marca 2018 r. powód wystosował wobec pozwanego banku

wezwanie do zapłaty kwoty 280 003,67 zł tytułem wypłaty środków pobranych

na podstawie wadliwych postanowień umowy kredytu.

Sąd Okręgowy uznał, że po wyłączeniu z umowy postanowień

niedozwolonych jej dalsze obowiązywanie jest możliwe. W takiej sytuacji umowa

pozostaje umową kredytu bez mechanizmu indeksacji, co powoduje, że faktycznie

mamy do czynienia z kredytem złotowym ze zmiennym oprocentowaniem opartym

o stawkę LIBOR.

Wobec powyższego, przyjmując przywołaną koncepcję pociągającą za sobą

II CSKP 793/24

3

uznanie udzielonego powodowi kredytu za kredyt złotówkowy w kwocie

417 161,46 zł z oprocentowaniem opartym o stawkę LIBOR, należało ustalić

wysokość nienależnego świadczenia uiszczonego przez powoda na rzecz banku.

W tym celu Sąd Okręgowy oparł się na opinii biegłego sądowej z zakresu

bankowości, która dokonała rozliczenia kredytu przy uwzględnieniu wpłat

dokonanych przez powoda w okresie od 19 maja 2008 r. do 23 stycznia 2018 r. oraz

przy całkowitym pominięciu klauzuli waloryzacyjnej, przy jednoczesnym przyjęciu,

iż udzielony powodowi kredyt byłby kredytem zlotowym, z oprocentowaniem

ustalonym zgodnie z treścią zawartej umowy. Wyliczona kwota stanowiąca

dokonaną nadpłatę wynosiła 108 473,03 zł i była o 36,95 zł niższa od kwoty, której

domagał się powód. Roszczenie o zapłatę powyższej sumy − zdaniem Sądu

Okręgowego − znajdowało uzasadnienie w przepisach o bezpodstawnym

wzbogaceniu (art. 405 i n. k.c.).

Wyrokiem z 6 września 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił

zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że w punkcie I oddalił

powództwo; w punkcie III zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty procesu

za pierwszą instancję; w punkcie IV nie obciążył powoda kosztami sądowymi

poniesionymi tymczasowo przez Skarb Państwa (pkt 1), zasądził od powoda na rzecz

pozwanego koszty postępowania apelacyjnego (pkt 2); nie obciążył powoda

kosztami sądowymi poniesionymi tymczasowo przez Skarb Państwa

w postępowaniu apelacyjnym (pkt 3).

Sąd Apelacyjny wskazał, że kwestiami o zasadniczym znaczeniu

dla rozstrzygnięcia była ocena spornych postanowień umowy kredytu hipotecznego

przez pryzmat dyspozycji art. 3851 § 1 k.c. oraz rozstrzygnięcie, jaki skutek wywołuje

ewentualna abuzywność zakwestionowanych klauzul umownych dla dalszego bytu

całej umowy. Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko Sądu Okręgowego

o niedozwolonym charakterze postanowień zawartych § 2 ust. 1, § 3 ust. 1,

§ 2 ust. 2, z uwagi na ukształtowanie za ich pomocą praw i obowiązków konsumenta

w sposób niezgodny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający jego interesy.

Argumentacja Sądu pierwszej instancji w tym zakresie była wyczerpująca, spójna

i znalazła aprobatę Sądu odwoławczego. Zarzuty, których przedmiotem było

zakwestionowanie abuzywności klauzul waloryzacyjnych, tj. zarzut naruszenia

II CSKP 793/24

4

art. 3851 § 1, art. 3852 i art. 65 § 1 k.c. oraz częściowo naruszenie art. 233 § 1 k.p.c.,

nie znalazły aprobaty Sądu Apelacyjnego. Zakwestionowane przez powoda

postanowienia umowy dotyczyły mechanizmu ustalania kursu waluty, stanowiąc tym

samym narzędzie waloryzacji kredytu i wyznaczały wysokość zobowiązania powoda

względem pozwanego.

W dalszej kolejności – zdaniem Sądu drugiej instancji − rozważenia

wymagało, jaki jest skutek prawny stwierdzenia abuzywności klauzul

waloryzacyjnych zawartych w umowie z 2 kwietnia 2008 r. Sąd ten nie podzielił

w tym zakresie stanowiska Sądu Okręgowego o dopuszczalności wyeliminowania

mechanizmu indeksacji i pozostawienia w obrocie prawnym kredytu złotowego

ze zmiennym oprocentowaniem opartym o stawkę LIBOR. W ocenie Sądu

Apelacyjnego należało wykluczyć możliwość uznania, że stawka oprocentowania,

po wyeliminowaniu niedozwolonej klauzuli, odpowiada świadczeniu wyrażonym

w złotych polskich w oparciu o wskaźnik LIBOR, gdyż prowadziłoby to do zmiany

natury tego rodzaju kredytu. Zasadne byłoby wobec tego stwierdzenie nieważności

umowy, jednak powód nie zawarł takiego żądania w treści pozwu, jak również

nie wyraził go w toku postępowania. Sąd Apelacyjny uznał wobec tego,

że zaskarżony wyrok należało zmienić i powództwo w całości oddalić. Ewentualna

eliminacja kwestionowanych postanowień umowy czyniłaby prawnie niemożliwym

jej utrzymanie w mocy, a takie rozstrzygnięcie pozostawało poza zgłoszonym

żądaniem.

Powód wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego

w całości. Zarzucił naruszenie art. 382 k.p.c. poprzez wydanie orzeczenia

bez dostatecznej znajomości stanowisk procesowych stron i stanu sprawy;

art. 1562 k.p.c. poprzez rozstrzygnięcie o żądaniu powództwa na innej podstawie

niż wskazana przez powoda, a uwzględniona w całości przez Sąd pierwszej instancji,

bez uprzedniego pouczenia o takiej możliwości obecnych na posiedzeniu

pełnomocników stron; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 2 i art. 6

ust. 1 dyrektywy 93/13 poprzez przyjęcie, że warunkiem koniecznym

dla uwzględnienia roszczenia kondycyjnego konsumenta wywodzonego z konkluzji

o nieważności umowy jako konkluzji konsekutywnej względem ustalenia

abuzywności określonych postanowień umowy wymagane jest sformułowanie przez

II CSKP 793/24

5

konsumenta żądania stwierdzenia nieważności umowy. Na tej podstawie skarżący

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozstrzygnięcia.

W odpowiedzi pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie

na jego rzecz od powoda zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu

Okręgowego, że kwestionowane klauzule umowne były sprzeczne z dobrymi

obyczajami i w sposób rażący naruszały interesy powoda. Kwestią sporną pomiędzy

Sądami było jednak ustalenie, jaki jest skutek prawny stwierdzenia abuzywności

klauzul waloryzacyjnych zawartych w umowie z 2 kwietnia 2008 r. Sąd Apelacyjny

nie podzielił w tym zakresie stanowiska Sądu Okręgowego o dopuszczalności

wyeliminowania mechanizmu indeksacji i pozostawienia w obrocie prawnym kredytu

złotowego ze zmiennym oprocentowaniem LIBOR. Sąd odwoławczy wskazał,

że zasadne byłoby wobec tego stwierdzenie nieważności umowy wobec niemożności

jej utrzymania w mocy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych. Na przeszkodzie

temu stało jednak ustalenie przez ten Sąd, że powód nie żądał stwierdzenia

nieważności umowy w treści pozwu ani w dalszym toku postępowania, co ostatecznie

skutkowało zmianą wyroku Sądu pierwszej instancji i oddaleniem powództwa.

Odnosząc się do powyższej kwestii, należy przypomnieć, że powód w pozwie

z 20 kwietnia 2018 r. wniósł o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz

108 509,98 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 24 marca 2018 r. do dnia

zapłaty, tytułem zwrotu świadczenia nienależnego oraz kosztów postępowania.

Uzasadniając swoje roszczenie, powód wskazał, że na podstawie wzorca „Umowy

kredytu hipotecznego nominowanego do CHF” zawarł z pozwanym jako konsument

umowę kredytu, w wykonaniu której pozwany udzielił powodowi kredytu w złotych

(w wysokości 417 161,46 zł) waloryzowanego kursem CHF. Powód podniósł,

że wskazane w pozwie postanowienia umowy w zakresie, w jakim odsyłają

do kursów kupna waluty obcej, spełniają przesłanki uznania ich za klauzule

abuzywne w rozumieniu art. 3851 k.c.

II CSKP 793/24

6

W tym kontekście nieprawidłowe jest stanowisko Sądu Apelacyjnego, wedle

którego w przypadku wykonania umowy kredytu zawierającej niedozwolone

postanowienia umowne nie jest dopuszczalne stwierdzenie upadku tej umowy

i zasądzenie zwrotu świadczeń nienależnych uiszczonych na jej podstawie. Kwestia

ta została wyjaśniona w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym przyjęto,

że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo

świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić

mu skuteczność z mocą wsteczną. W razie uznania, że postanowienie umowy

kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania

kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów (uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22; OSNC 2024, nr 12, poz.118). W szczególności

wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki

oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym

przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie

i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy

kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie

umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia

za opowiedzeniem się o jej nieważności (wyroki SN: z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 293/22). Stwierdzenie nieważności umowy mieści się w zakresie sankcji,

jaką dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez

przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Zagwarantowana

konsumentom przez przepisy tej dyrektywy ochrona ukierunkowana jest

m.in. na osiągnięcie skutku prewencyjnego, o czym mowa w jej art. 7, tj. zniechęcenia

przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych

postanowień umownych.

II CSKP 793/24

7

Niezależnie od tego, czy umowę zawierającą niedozwolone postanowienia

umowne należałoby uznać za nieważną czy za niewiążącą (bezskuteczną ex lege

i ab initio), podstawą prawną do jej rozliczeń stanowią przepisy o bezpodstawnym

wzbogaceniu, a zakres wzbogacenia banku stanowi suma spłaconych przez

kredytobiorcę świadczeń tytułem rat kredytu (wyrok SN z 17 lipca 2025 r.,

II CSKP 233/24). W przypadku nieważnej bądź też z innych przyczyn niewiążącej

umowy kredytu ma miejsce szczególna postać bezpodstawnego wzbogacenia –

nienależne świadczenie, gdzie do bezpodstawnego wzbogacenia dochodzi w wyniku

działania zubożonego, podjętego w celu spełnienia świadczenia

(wyrok SN z 15 stycznia 2026 r., II CSKP 881/25). Konsekwencją zrealizowania

się przesłanek nienależnego świadczenia jest powstanie obowiązku zwrotu

wzbogacenia.

Zasadność powyższego stanowiska potwierdził Sąd Najwyższy w powołanej

wyżej uchwale całej Izby Cywilnej 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, przytaczając

obszerną argumentację, w której stwierdzono, że jeżeli w wykonaniu umowy kredytu,

która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił

kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat

kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia

na rzecz każdej ze stron (por. także uchwały SN z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,

OSNC 2021, nr 6, poz. 40, oraz z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,

nr 9, poz. 56 i powołane tam orzecznictwo Sądu Najwyższego i Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej). W licznych orzeczeniach Sąd Najwyższy

stwierdził także, że stronie, która w wykonaniu umowy kredytu dotkniętej

nieważnością spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków

pieniężnych jako świadczenia nienależnego, niezależnie od tego, czy i w jakim

zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu,

a także bez potrzeby – co do zasady – ustalania, czy i w jakim zakresie spełnione

świadczenie wzbogaciło osobę, na której rzecz świadczenie zostało spełnione,

ani czy majątek spełniającego świadczenie uległ zmniejszeniu. Samo bowiem

spełnienie świadczenia wypełnia przesłankę zubożenia po stronie świadczącego,

a uzyskanie tego świadczenia przez odbiorcę – przesłankę jego wzbogacenia

II CSKP 793/24

8

(np. uchwałę SN z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40,

i przytoczone tam orzecznictwo).

W ustalonych w sprawie okolicznościach Sąd Apelacyjny błędnie zatem

przyjął, że roszczenie o zapłatę dochodzone pozwem jest bezzasadne i zmienił

w tym zakresie wyrok Sądu Okręgowego, uchylając się tym samym od oceny tego

roszczenia w świetle przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Mając na uwadze przedstawione okoliczności, Sąd Najwyższy na podstawie

art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Jacek Grela

Tomasz Szanciło Agnieszka Jurkowska-Chocyk

(M.M.)

[SOP]