Kredytobiorcy od początku kwestionowali ważność umowy frankowej. SN uchylił wyrok

II CSKP 80/24

2

1. Wyrokiem z 20 października 2021 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił

powództwo T.W. i M.W. przeciwko Bank S.A. w W. o ustalenie, że łącząca strony

umowa kredytu jest nieważna.

2. Na skutek apelacji powodów Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem

z 6 lipca 2022 r. oddalił apelację (pkt 1) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt 2).

3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy

i zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny wynika, że 22 października 2008 r.

powodowie zawarli z Bank1 S.A. w W. (obecnie Bank S.A.) umowę kredytu

hipotecznego dla osób fizycznych waloryzowanego kursem CHF. Kredyt

przeznaczony był na finansowanie przedpłat na poczet budowy i zakupu lokalu

mieszkalnego (§ 1 ust. 1A umowy kredytu). Kwota kredytu została określona na 360

000 zł (§ 1 ust. 2 umowy kredytu). Walutą waloryzacji kredytu był frank szwajcarski

(§ 1 ust. 3 umowy kredytu). Kwota kredytu wyrażona w walucie waloryzacji na koniec

1 października 2008 r., według kursu kupna waluty z tabeli kursowej Bank1 S.A.,

wynosiła 171 706,57 CHF. Kwota ta miała charakter informacyjny i nie stanowiła

zobowiązania banku. Wartość kredytu wyrażona w walucie obcej w dniu

uruchomienia kredytu, mogła być różna od wskazanej kwoty (§ 1 ust. 3A umowy

kredytu). Kwota kredytu wyrażona w CHF była określona na podstawie kursu kupna

waluty CHF z tabeli kursowej Bank1 S.A. z dnia i godziny uruchomienia kredytu (§ 7

pkt. 1 umowy kredytu). Oprocentowanie kredytu zostało określone jako zmienne, a

na dzień zawarcia umowy wynosiło 3,93%; marża banku wynosiła 1% w stosunku

rocznym (§ 1 ust. 8 umowy kredytu). Raty kapitałowo-odsetkowe oraz raty odsetkowe

miały być spłacane w złotych po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży

CHF z tabeli kursowej Bank1 S.A. obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50

(§ 11 ust. 5 umowy kredytu).

4. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy oddalił powództwo.

W ocenie Sądu w odniesieniu do art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo

bankowe (dalej: „pr.bank.”) w zw. z art. 3531 i 58 k.c. umowa kredytu łącząca strony

jest ważna i skuteczna, a wprowadzenie mechanizmu indeksacji mieściło się

w granicach swobody umów. Zdaniem Sądu Okręgowego klauzule indeksacyjne

II CSKP 80/24

3

stanowiły jednak niedozwolone postanowienia umowne, kształtujące prawa

i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając

ich interesy. Klauzule te nie odwołują się bowiem do ustalanego w sposób

obiektywny kursu CHF, ani do obiektywnych wskaźników, lecz pozwalają bankowi

kształtować ten kurs w sposób dowolny, wedle swego uznania. Przyznanie bankowi

prawa do jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu indeksowanego kursem

CHF przez wyznaczanie w tabelach kursowych kursu kupna oraz kursu sprzedaży

franka szwajcarskiego oraz wysokości tzw. spreadu walutowego (różnicy między

kursem sprzedaży i zakupu waluty obcej), przy pozbawieniu powodów

jakiegokolwiek wpływu na to, bez wątpienia, zdaniem Sądu Okręgowego, narusza

ich interesy i jest sprzeczne z dobrymi obyczajami. Skutkiem uznania za abuzywne

postanowień umownych dotyczących indeksacji jest konieczność ich pominięcia przy

ustalaniu treści stosunku prawnego wiążącego konsumenta. W rezultacie Sąd

pierwszej instancji przyjął, że łączący strony stosunek umowny nie przewiduje

mechanizmu indeksacji, stanowiąc jedynie umowę kredytu, w której wysokość

kredytu została ostatecznie i jednoznacznie określona w złotych polskich. W takiej

sytuacji umowa powinna pozostać umową kredytu bez mechanizmu indeksacji –

kredytem złotowym ze zmiennym oprocentowaniem opartym o stawkę LIBOR.

W ocenie Sądu Okręgowego wyeliminowanie z umowy mechanizmu indeksacji nie

powoduje zmiany charakteru zobowiązania, a jedynie prowadzi do zaprzestania

indeksacji.

5. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powodów, choć nie podzielił oceny prawnej

Sądu pierwszej instancji, że po wyeliminowaniu nieuczciwego mechanizmu

waloryzacji do CHF umowa w dalszym ciągu wiąże strony jako umowa kredytu

w walucie polskiej z oprocentowaniem LIBOR. Zdaniem Sądu Apelacyjnego umowa

kredytu jest ważna pomimo abuzywności klauzul indeksacyjnych. W ocenie tego

Sądu, jeśli kredyt bez waloryzacji miałby być kredytem w walucie krajowej

(złotowym), to ze stawką oprocentowania dotyczącą PLN, a nie CHF. Po usunięciu

z umowy mechanizmu indeksacji, kredyt nie wykazuje bowiem żadnych związków

z obcą walutą, poza wskaźnikiem oprocentowania, który może być zastosowany

tylko wtedy, gdy taki związek istnieje. Umowa kredytu złotowego z oprocentowaniem

LIBOR to, według Sądu Apelacyjnego, umowa hybrydowa, bowiem kredyt udzielony

II CSKP 80/24

4

w jednej walucie oprocentowany jest stawką dedykowaną i mającą zastosowanie

wyłącznie do innej. Nie jest to ani kredyt złotowy, ani walutowy, ani indeksowany czy

denominowany, tylko produkt nieznany na rynku bankowym. W ocenie Sądu

Apelacyjnego wprowadzenie do umowy klauzul abuzywnych nie jest przesłanką

nieważności całej umowy kredytu.

6. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wnieśli powodowie,

zaskarżając wyrok w całości, wnosząc m.in. o jego uchylenie i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucili zaskarżanemu wyrokowi naruszenie

następujących przepisów prawa materialnego: art. 3851 § 1 k.c.; art. 58 § 2 k.c. w zw.

z § 1 ust. 3A, § 7 ust. 1 oraz § 11 ust. 5 umowy kredytu; art. 3531 § 1 w zw. z art.

3581 § 2 oraz art. 58 § 3 k.c.; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 4 pr.bank.; art.

91 § 1 w zw. z art. 9 Konstytucji w zw. z art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii

Europejskiej w zw. z art. 5 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.

w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa

93/13”) oraz pozostałymi przepisami tej dyrektywy w zw. z art. 3851 § 1 i art. 58 k.c.;

art. 91 § 1 w zw. z art. 9 Konstytucji w zw. z art. 267 TFUE w zw. z § 3 ust. 1 i 2

dyrektywy 93/13 (oraz pozostałymi przepisami tej dyrektywy) w zw. z art. 3851 § 1

i art. 58 k.c.; art. 91 § 1 w zw. z art. 9 Konstytucji w zw. z art. 267 TFUE w zw. z art.

6 ust. 1 dyrektywy 93/13 (oraz pozostałymi przepisami tej dyrektywy) w zw. z art.

3851 § 1 i art. 58 k.c.

7. Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

8. Zasadniczym przedmiotem skargi kasacyjnej jest prawidłowość ustalenia

przez Sąd Apelacyjny, że umowa kredytu indeksowanego kursem waluty obcej

(CHF) po usunięciu niedozwolonych klauzul przeliczeniowych jest ważna i wiąże

strony w pozostałym zakresie (art. 3851 § 2 k.c.).

9. Trzeba podkreślić, że kwestia ta została już jednoznacznie wyjaśniona

w uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), która zgodnie z art. 87 § 1 ustawy z dnia

II CSKP 80/24

5

8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym ma moc zasady prawnej i wiąże inne składy

Sądu Najwyższego.

10. Zgodnie z tym stanowiskiem w razie uznania, że postanowienie umowy

kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania

kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, iż miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów. Zatem w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty

obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże

także w pozostałym zakresie.

11. W przypadku umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego

kursem waluty CHF, po wyeliminowaniu z niej klauzul przeliczeniowych

(waloryzacyjnych), nie jest możliwe utrzymanie takiej umowy w mocy ani jako umowy

kredytu walutowego w CHF, ani jako umowy kredytu w złotych polskich. Nie ma

bowiem w takim przypadku, po wyeliminowaniu abuzywnego postanowienia

przeliczeniowego, możliwości oznaczenia rozmiaru (wysokości) świadczeń stron.

12. Skoro Sądy obu instancji uznały, że postanowienia indeksacyjne umowy

kredytu są abuzywne, to ocena dokonana przez Sąd Apelacyjny, że umowa jest

ważna i wiąże strony w pozostałym zakresie jest błędna i narusza art. 3851 § 2 k.c.

13. Należy podkreślić, że zgodnie z dyrektywą 93/13 działania sądu w razie

stwierdzenia klauzuli abuzywnej mają mieć także charakter sankcyjny, ponieważ

powinny osiągnąć skutek zniechęcający profesjonalnych kontrahentów do

uwzględniania w umowach zawieranych z konsumentami nieuczciwych postanowień

umownych. Taki skutek nie mógłby zostać osiągnięty, gdyby umowa mogła zostać

uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy przez wprowadzenie do

umowy warunków uczciwych (zastąpienie stawki LIBOR stawką WIBOR lub

bankowego kursu waluty obiektywnym kursem NBP). Kontrahent konsumenta

niczym by bowiem nie ryzykował, narzucając nieuczciwe postanowienia umowne,

skoro mógłby liczyć na to, że sąd uzupełni umowę przez wprowadzenie uczciwych

warunków, które powinny być przez niego zaproponowane od początku (zob. wyroki

SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22).

II CSKP 80/24

6

14. Stąd modyfikacje umowy kredytu zaproponowane przez Sądy meriti

należy uznać za sprzeczne z dyrektywą 93/13. Bank, mając świadomość braku

realnej sankcji, mógłby w dalszym ciągu stosować nieuczciwe praktyki (oferować

kredyty indeksowane lub denominowane w CHF) oraz abuzywne klauzule

waloryzacyjne, bowiem wiedziałby, że jedyną sankcją byłoby zastąpienie

niedozwolonych postanowień innymi, co pozostawałoby bez wpływu na ważność

wadliwego stosunku prawnego. Taki wniosek wynika jednoznacznie

z ugruntowanego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej,

zgodnie z którym, gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków

zawartych w umowach, takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji

długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13 (zob. wyroki: z 14

czerwca 2012 r., C-618/10, Banco Español de Crédito; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13,

Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt; z 26 marca

2019 r., C-70/17, Abanca Corporación Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcíi

Salamance Santosowi).

15. Trzeba przypomnieć, że zgodnie z dyrektywą 93/13 „ostatnie słowo”

należy do konsumenta, który może jednak zdecydować o utrzymaniu umowy

w zmodyfikowanym kształcie – po usunięciu z niej abuzywnych postanowień (zob.

wyrok SN z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; wyrok TSUE z 3 października 2019 r.,

C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International

AG w Wiedniu). Możliwość zapobiegnięcia nieważności umowy ma bowiem

charakter ochronny względem konsumenta. Utrzymanie w mocy „odfrankowionej”

umowy jest więc możliwe, ale wymaga wyraźnej lub dorozumianej zgody

konsumenta. W okolicznościach sprawy powodowie od początku jednoznacznie

kwestionowali ważność zawartej umowy kredytu i domagali się ustalenia jej

nieważności. Stąd też – wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego – nie ma możliwości

utrzymania tej umowy w mocy wbrew woli powodów.

16. W ustalonym stanie faktycznym, w którym kredytobiorca nie wyraził zgody

na dalsze obowiązywanie umowy, umowa kredytu jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.).

W związku z powyższym zarzuty kasacyjne dotyczące naruszenia art. 3581 § 2 k.c.

oraz art. 58 k.c. okazały się zasadne.

II CSKP 80/24

7

17. W tym kontekście odnoszenie się do pozostałych zarzutów skargi

kasacyjnej jest już zbędne.

18. Na zakończenie należy jeszcze wskazać, że skutek w postaci ponoszenia

nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę może powodować znaczną

nierówność praw i obowiązków stron ze szkodą tylko po stronie konsumenta.

W ocenie Sądu Najwyższego, gdyby rzeczywiście zostało należycie wyjaśnione

znaczenie zmiany kursu waluty i ponoszonego ryzyka, to racjonalny kredytobiorca

nie zdecydowałby się na kredyt powiązany z kursem waluty obcej w perspektywie

jego spłacania przez kilkadziesiąt lat, chyba że z okoliczności sprawy wyraźnie

wynikałoby co innego. Poza tym, gdyby bank zamierzał w wystarczający sposób

poinformować kredytobiorcę o niebezpieczeństwach wynikających

z długoterminowego kredytu powiązanego z kursem waluty obcej, to w ogóle nie

proponowałby zawierania takich umów kredytu, zdając sobie sprawę jako

profesjonalista, że umowa taka może zostać oceniona jako nieuczciwa z uwagi na

obarczenie ryzykiem kursowym tylko słabszej strony stosunku prawnego (zob. wyrok

SN z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18).

19. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1

k.p.c. uchylił wyrok w zaskarżonej części i przekazał w tym zakresie sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).

Krzysztof Grzesiowski

Marcin Łochowski

Kamil Zaradkiewicz

(Ł.W.)

[SOP]