Kredyt indeksowany do franka: syndyk przegrał skargę o 171 tys. zł

Wyrokiem z dnia 1 sierpnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach, po

rozpoznaniu sprawy w następstwie apelacji pozwanego Bank S.A.

w W. (dalej – „Bank”), w punkcie pierwszym (1) zmienił wyrok Sądu Okręgowego w

Katowicach z dnia 5 lipca 2021 r. – ustalający, że zawarta przez powodów: M.P. i

E.P.

z

Bankiem

w

dniu

18 czerwca 2008 r. umowa kredytu hipotecznego nr […] indeksowanego do CHF jest

nieważna (pkt 1), zasądzający od Banku solidarnie na rzecz powodów kwotę

171.124,18 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 25 listopada

2020 r. do dnia zapłaty (pkt 2) i rozstrzygający o kosztach (pkt 3) – w punkcie 2

o tyle, że orzeczone w nim odsetki ustawowe za opóźnienie zasądził do dnia

26 kwietnia 2022 r. oraz zastrzegł pozwanemu prawo powstrzymania się ze

spełnieniem świadczenia dopóki powodowie nie zaoferują mu zwrotu otrzymanego

świadczenia w kwocie 140.855,10 zł albo nie zabezpieczą roszczenia o jego zwrot,

a w pozostałej części powództwo oddalił, w punkcie drugim (2) oddalił apelację

w pozostałej części, a w punkcie trzecim (3) orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego.

Ustalone w sprawie okoliczności istotne na obecnym etapie postępowania

– z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego

kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowanych w takiej walucie) oraz

treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się następująco:

W 2008 r. powodowie w związku z potrzebą sfinansowania zakupu lokalu

mieszkalnego zapoznali się z ofertami kredytu złotowego i indeksowanego kursem

CHF, a pracownik Banku zapewniał ich, że CHF jest walutą stabilną, w odróżnieniu

od złotego. Mieli świadomość, że jeśli zmieni się kurs CHF, to zmieni się wysokości

ich zobowiązania wyrażonego w złotych, jednakże nie zdawali sobie sprawy ze skali

ryzyka.

II CSKP 832/24

3

W dniu 12 czerwca 2008 r. zawarli z Bankiem umowę kredytu hipotecznego

nr […] („Umowa”) indeksowanego kursem CHF, w kwocie 140.855,10 zł, na okres

240 miesięcy, oprocentowanego wg zmiennej stopy procentowej, której wysokość

stanowiła sumę obowiązującej stawki DBCHF oraz stałej marży Banku.

W Umowie lub stanowiącym jej integralną część Regulaminie Kredytu

Hipotecznego […] („Regulamin”) wskazano m.in., że:

- kredyt jest przeznaczony na pokrycie części ceny nabycia lokalu

mieszkalnego, pokrycie składek ubezpieczeniowych i kosztów związanych z tym

kredytem;

- w dniu wypłaty kredytu lub każdej jego transzy kwota wypłaconych środków

będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów,

obowiązującego w dniu uruchomienia środków (§ 9 ust. 2 Umowy);

- wysokość zobowiązania kredytobiorcy z tytułu poszczególnych rat będzie

ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF - po jej przeliczeniu

według kursu sprzedaży walut określonego w bankowej tabeli kursów walut dla

kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych do CHF

obowiązującego w dniu spłaty (§ 10 ust. 3 Umowy oraz § 19 ust. 5 Regulaminu);

- Bankowa Tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz

indeksowanych kursem walut oznaczała tabelę sporządzaną przez merytoryczną

komórkę banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym

w chwili sporządzania tabeli po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP (§ 6 pkt 1

Umowy i § 2 Regulaminu);

- kredytobiorcy oświadczyli, że są świadomi ryzyka kursowego związanego

ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego w całym okresie

kredytowania i akceptują to ryzyko (§ 1 ust. 1 Umowy).

Kredyt został uruchomiony w dniu 25 czerwca 2008 r. w wysokości

140.855,10 zł po kursie kupna CHF z tego dnia.

W dniu 9 września 2011 r. strony podpisały aneks do Umowy zmieniający m.in.

jej § 10, tak że powodowie uzyskali możliwość spłaty rat kredytu w walucie indeksacji.

II CSKP 832/24

4

W okresie od 29 lipca 2008 r. do 2 lipca 2020 r. powodowie spłacili Bankowi

łącznie kwotę 171.124,18 zł.

Korygując stanowisko Sądu pierwszej instancji jedynie w związku

z uwzględnieniem podniesionego przez Bank zarzutu zatrzymania i - w konsekwencji

- co do odsetek, Sąd Apelacyjny przyjął przede wszystkim, że powodowie mają

interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego (nieważności

Umowy) oraz doszedł do wniosku, że postanowienia umowne zawarte w § 9 ust. 2,

§ 10 ust. 3 w związku z § 6 ust. 3 Umowy, dotyczące zasad przeliczania zobowiązań

stron i ustalania kursów waluty obcej oraz wprowadzające do Umowy ryzyko

walutowe, mają charakter abuzywny i nie wiążą powodów.

Uzasadniając pogląd o abuzywności tych postanowień, Sąd odwoławczy

wskazał m.in., że:

- nie były one indywidualnie negocjowane, co wynikało już z samego sposobu

zawarcia Umowy - opartej o treść stosowanego przez pozwanego wzorca umowy;

- wprawdzie zastrzeżona w Umowie klauzula kształtująca mechanizm

indeksacji, określała główny przedmiot umowy, ale nie była sformułowana w sposób

jednoznaczny, gdyż zastrzeżenie dla Banku prawa do ustalania kursu waluty

nieograniczonego skonkretyzowanymi, obiektywnymi kryteriami zmian stosowanych

kursów walutowych uniemożliwia konsumentowi przewidzenie, na podstawie

transparentnych i zrozumiałych kryteriów wynikających dla niego z umowy

konsekwencji ekonomicznych; ponadto pozwany nie zrealizował ze szczególną

starannością, jakiej wymagało wprowadzenie do długoterminowej umowy

mechanizmu waloryzacji, obowiązku informacyjnego w zakresie ryzyka kursowego,

które miało zasadnicze znaczenie; wypełnienie tego obowiązku wymagało pełnej

informacji o ryzyku zarówno w odniesieniu do wysokości raty, jak i kapitału

pozostałego do spłaty - możliwej do uzyskania w dacie zawarcia Umowy, tymczasem

Bank nie odwołał się do kursów historycznych, nie zwracał powodom uwagi co do

możliwości radykalnego wzrostu kursu walutowego, dopuszczając wzrost kursu

waluty jedynie o 20% (nie przedłożył dowodów, które wskazywałyby na przekazanie

powodom informacji pozwalających realnie ocenić zakres ryzyka kursowego

II CSKP 832/24

5

w wieloletniej perspektywie oraz jego wpływ na stan zadłużenia i rzeczywisty koszt

kredytu);

- nieuczciwy charakter klauzul indeksacyjnych polegał na przeliczeniu

wysokości zobowiązania kredytobiorcy z waluty polskiej na walutę CHF po raz

pierwszy przy uruchomieniu kredytu, a następnie każdorazowo przy spłacie rat

kredytu, co nie spełniało wymagań określonych w art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 Prawa

bankowego, gdyż nie określało w sposób jednoznaczny kwoty kredytu, którą z dnia

zawarcia Umowy powodowie zobowiązani byli zwrócić;

- mechanizm przeliczania kwoty kredytu i ustalania wysokości rat kredytowych

- oparty o kurs CHF ustalany przez pozwanego, zakładający stosowanie różnych

kursów (kupna i sprzedaży), bez określenia prostym i zrozumiałym językiem

precyzyjnych kryteriów, w jaki sposób Bank będzie ustalał kursy kupna i sprzedaży

CHF – był nieuczciwy także dlatego, że pozwalał Bankowi na dowolną

i nieograniczoną Umową - kryteria rynkowe i potencjalny wpływ nadzoru finansowego

nie stanowią wystarczającego obostrzenia - zmianę wysokości świadczenia, tj.

wysokości kwoty wypłaconej jako kapitał kredytu, a następnie określonej w złotych

wysokości spłacanych rat tak w zakresie kapitału, jak i odsetek; jest to w sposób

oczywisty sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta;

- również brak należytego pouczenia powodów o ryzyku kursowym wskazuje

na rażące naruszenie interesów powodów jako konsumentów.

Sąd Apelacyjny ocenił przy tym, że wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca

2011 r. zmieniająca ustawę Prawo bankowe (Dz. U. 2011, nr 165, poz. 984; dalej

- „ustawa antyspreadowa") w żaden sposób nie wpłynęło na ocenę abuzywności

przedmiotowych postanowień umowy i jej konsekwencji dla bytu Umowy.

Uznał ponadto, że po wyeliminowaniu z Umowy klauzuli indeksacyjnej,

wprowadzającej do Umowy ryzyko kursowe, nie może ona dalej wiązać, gdyż byłoby

to równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem Umowy, iż należałoby ją

uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tylko

o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Wprowadzanie zaś w miejsce kursu kupna

i sprzedaży CHF jakiegokolwiek innego miernika wartości (np. kursu średniego NBP

na podstawie art. 358 § 2 k.c., art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo

II CSKP 832/24

6

wekslowe, obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 282, dalej – „Prawo wekslowe”,

art. 65 k.c. czy też art. 24 i 32 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku

Polskim (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 2027, dalej – „ustawa o NBP”, albo

ustalonych zwyczajów) byłoby niedopuszczalne, gdyż powodowałoby zbyt daleko

idącą modyfikację Umowy, a także ze względu na brak wystarczającej podstawy

prawnej oraz niemożliwość przyjęcia, że stwierdzenie nieważności Umowy kredytu

mogłoby być dla tego konsumenta niekorzystne. Sąd odwoławczy podkreślił również,

że odwołanie się do kursu średniego NBP nie usuwałoby z Umowy postanowień

abuzywnych, te bowiem nie odnoszą się wyłącznie do zasad ustalania przez Bank

kursu CHF i zagadnienia spreadu, lecz do kwestii zasadniczej - ryzyka walutowego

wiążącego się z samym faktem związania konsumenta kredytem walutowym.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego konsekwencją nieważności Umowy jest

możliwość żądania przez powodów zwrotu spełnionych na jej podstawie świadczeń

zgodnie z art. 405 w związku z art. 410 § 1 i 2 k.c., niezależnie od tego, czy i w jakim

zakresie są dłużnikami Banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu

i od tego – jak wskazuje art. 411 pkt 1 k.c. – czy spełniając te świadczenia, mieli

świadomość co do abuzywności kwestionowanych zapisów Umowy. Roszczenie

powodów nie uległo przedawnieniu, gdyż ze względu na zastrzeżoną dla

kredytobiorcy-konsumenta możliwość podjęcia ostatecznej decyzji co do sanowania

niedozwolonej klauzuli albo powołania się na całkowitą nieważność umowy należy

przyjąć, że co do zasady termin przedawnienia tych roszczeń może rozpocząć bieg

dopiero po podjęciu przez kredytobiorcę-konsumenta wiążącej (świadomej, wyraźnej

i swobodnej) decyzji w tym względzie. In casu zaś powodowie podjęli ostateczną

decyzję, powołując się na całkowitą nieważność Umowy w dacie złożenia pozwu, tj.

w dniu 9 października 2020 r. i stanowisko swoje podtrzymali na rozprawie w dniu

30 czerwca 2021 r. Oznacza to również, że zgodnie z art. 455 k.c. ich roszczenie

stało się wymagalne po doręczeniu pozwanemu pozwu - było to bowiem pierwsze

wezwanie Banku do spełnienia świadczenia – w związku z czym odsetki były należne

od dnia następnego po doręczeniu pozwu.

Odrębną uwagę Sąd odwoławczy poświęcił podniesionym przez pozwanego

zarzutom potrącenia i zatrzymania. Miał na względzie, że w piśmie z dnia 2 września

2021 r., doręczonym powodom w dniach 13 i 15 września 2021 r., w związku

II CSKP 832/24

7

z podniesionym zarzutem nieważności Umowy Bank wezwał każdego z powodów do

zapłaty łącznie kwoty 140.855,10 zł z tytułu zwrotu nienależnie spełnionego

świadczenia, tj. udzielonego kredytu, w terminie 3 dni od dnia doręczenia na

wskazany rachunek bankowy.

Następnie pismem z dnia 20 kwietnia 2022 r., doręczonym powodom w dniu

26 kwietnia 2022 r., pozwany złożył im oświadczenie materialnoprawne o potrąceniu

przysługującej mu wierzytelności w kwocie 140.855,10 zł z wierzytelnością powodów

w kwocie 178.895,56 zł, na którą składa się suma świadczeń w wysokości

171.124,18 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od dnia 25 listopada

2020 r, do dnia powstania stanu potrącenia. Równocześnie w piśmie tym pozwany

oświadczył, że na wypadek gdyby potrącenie miało okazać się nieskuteczne, na

podstawie art. 496 w związku z art. 497 k.c. składa oświadczenie o skorzystaniu

z prawa zatrzymania świadczenia dochodzonego przez powodów w kwocie

171.124,18 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 25 listopada 2020 r.

do czasu zwrotu przez powodów wypłaconego kapitału kredytu w kwocie

140.855,10 zł.

W piśmie procesowym z dnia 28 kwietnia 2022 r. - na wypadek uznania

Umowy za nieważną i zasądzenia na rzecz powodów zwrotu uiszczonych świadczeń

– Bank podniósł zarzut potrącenia kwoty 140.855,10 zł należnej mu z tytułu zwrotu

kapitału wypłaconego powodom w wykonaniu (rzekomo nieważnej) Umowy wraz

z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 20 września 2021 r. do dnia zapłaty

z dochodzoną w tej sprawie przez powodów wierzytelnością o zwrot kwoty

171.124,18 zł z tytułu (rzekomo) nienależnych rat. Na wypadek nieuznania zarzutu

potrącenia za skuteczny pozwany podniósł zarzut zatrzymania.

W świetle tych ustaleń oraz treści art. 2031 § 2 k.p.c. Sąd odwoławczy uznał

zarzut potrącenia za spóźniony. Zauważył, że kredytodawca może żądać zwrotu

świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna,

a powodowie od początku procesu konsekwentnie domagali się stwierdzenia

nieważności Umowy. Już zatem po otrzymaniu odpisu pozwu (5 lipca 2021 r.)

powstał potencjalny stan – równoznaczny z wymagalnością - w którym Bank miał

prawną możliwość żądania zwrotu wypłaconego powodom kapitału. Tymczasem

II CSKP 832/24

8

zarzut potrącenia został zgłoszony przez pozwanego dopiero w toku postępowania

apelacyjnego, tj. w piśmie z dnia 28 kwietnia 2022 r., czyli już po upływie wskazanego

w art. 2031 § 2 k.p.c. dwutygodniowego terminu od dnia, w którym jego wierzytelność

stała się wymagalna.

Zarazem Sąd Apelacyjny uznał za skuteczny - podniesiony przez Bank w tym

samym piśmie procesowym - zarzut zatrzymania świadczenia, przyjmując też, że

wyłącza to opóźnienie Banku w spełnieniu tego świadczenia, co eliminuje możliwość

zasądzenia odsetek za opóźnienie.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany,

zaskarżając go w całości. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 111 ust. 1

pkt 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (w dacie zawarcia Umowy

tekst jedn. Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm.; dalej – „Prawo bankowe”)

w związku z art. 4 ustawy antyspreadowej, art. 3531 k.c. w związku z art. 69 ust. 1

i 2 Prawa bankowego, art. 385 § 2 w związku z art. 58 §1 k.c., art. 58 § 1 k.c., art. 58

§ 3 w związku z art. 58 § 1 k.c. in fine, art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 6 ust. 1

dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r.,

s. 29 ze zm.; polskie wydanie specjalne Dz. Urz. UE: rozdział 15, t. 2, s. 288

z późniejszymi sprostowaniami; dalej: „dyrektywa 93/13”), art. 3852 § 1 k.c. w związku

z art. 1 ust. 2 Dyrektywy, art. 3851 § 1 w związku z art. 3852 k.c., art. 3851 § 1 i art.

3851 § 3 k.c., art. 3851 § 1 k.c., art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 1 i art. 3 ust.

3 dyrektywy 93/13 i z przepisami załącznika do dyrektywy 93/13: ust. 1 lit. j i lit. I, ust.

2 lit. c, tiret pierwsze i drugie oraz ust. 3, art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 7 ust. 1

i art. 8b ust. 1 dyrektywy 93/13 i art. 3531 k.c. w związku z art. 2, art. 31 ust. 3 i art.

32 ust. 1 Konstytucji, art. 65 § 1 i 2 w związku z art. 56 k.c., art. 65 § 1 i 2 w związku

z art. 354 § 1 k.c., art. 56 k.c., art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego

w związku z art. 4 ustawy antyspreadowej, art. 358 § 2 w związku z art. 3851 § 2

i art. 58 § 3 k.c., art. 41 Prawa wekslowego w związku z art. 3851 § 2 i art. 58 § 3 k.c.,

art. 24 ust. 3 ustawy o NBP w związku z art. 3851 § 2 i art. 58 § 3 k.c., art. 189 k.p.c.,

art. 405 i art. 410 § 2 k.c. ewentualnie art. 409 k.c. oraz art. 481 w związku z art. 455

k.c., jak również naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 130 § 1 i 2 k.p.c., art.

316 § 1 k.p.c. w związku z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 i art. 2031 k.p.c.

II CSKP 832/24

9

Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

w Katowicach do ponownego rozpoznania, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do

ponownego rozpoznania, ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

o orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego w całości

przez uwzględnienie apelacji pozwanego i oddalenie powództwa w całości,

w każdym zaś razie - o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzucane w skardze kasacyjnej naruszenie art. 130 § 1 i 2 k.p.c. miało

polegać na niewezwaniu powodów do uzupełnienia braku formalnego w postaci

nieprawidłowej redakcji roszczenia określonego w punkcie 1 petitum pozwu z dnia

10 września 2020 r., i w konsekwencji niezwróceniu tego pisma, co skutkowało

uwzględnieniem nieprawidłowo sformułowanego roszczenia. Owa nieprawidłowość

redakcyjna polegała na żądaniu „ustalenia nieważności Umowy”, podczas gdy w art.

189 k.p.c. mowa jedynie o żądaniu ustalenia „istnienia lub nieistnienia stosunku

prawnego lub prawa”. W tym kontekście skarżący powołał się też na nieważność

postępowania, którą wywiódł ze zgłoszenia roszczenia o „stwierdzenie nieważności

umowy”, co - jego zdaniem - powinno skutkować odrzuceniem pozwu ze względu na

niedopuszczalność drogi sądowej na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. Na wypadek

zaś niepodzielenia zarzutu nieważności wskazał, że gdyby traktować zgłoszenie

przez powoda roszczenia o „stwierdzenie nieważności" jako brak formalny pozwu

(a nie podstawę do jego odrzucenia z uwagi na niedopuszczalność drogi sądowej),

Sąd pierwszej instancji winien był wezwać powoda do jego uzupełnienia, a w razie

bezskutecznego upływu terminu – zwrócić pismo z rozszerzeniem powództwa.

Jednakże argumentacja nie przekonuje już dlatego, że w orzecznictwie Sądu

Najwyższego zdecydowanie dominuje zasługujące na aprobatę stanowisko, iż

sformułowanie żądania jako zmierzającego do ustalenia (stwierdzenia) nieważności

lub nieistnienia czynności prawnej (umowy) stanowi często stosowany, ale niezbyt

precyzyjny skrót myślowy, utożsamiający zdarzenie prawne mające być źródłem

stosunku prawnego z tym stosunkiem; żądanie takie należy kwalifikować w drodze

II CSKP 832/24

10

jego wykładni jako zmierzające do ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, który

miałby wynikać z tej czynności prawnej, a okoliczności, które są powoływane jako

motywacja dla twierdzenia o nieważności lub nieistnieniu czynności prawnej (umowy)

- jako jego podstawę faktyczną (por. np. uchwały Sądu Najwyższego z dnia

23 września 2010 r., III CZP 57/10, OSNC 2011, Nr 2, poz. 14 i z dnia 15 września

2020 r., III CZP 87/19, OSNC 2021, Nr 2, poz. 11 oraz wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 6 listopada 2015 r., II CSK 56/15, niepubl., z dnia 17 lutego 2016 r., III CSK

148/15, niepubl., z dnia 10 maja 2021 r., I CSKP 64/21, OSNC 2022, Nr 3, poz. 28

oraz z dnia 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl.).

Należy ponadto zwrócić uwagę, że w apelacji skarżący nie zarzucał

naruszenia art. 130 k.p.c., a nie ma żadnych podstaw do przyjęcia, iż miał jakikolwiek

problem z podjęciem w sprawie obrony.

Naruszenia art. 2031 k.p.c. skarżący dopatrzył się natomiast w przyjęciu, że

stan wymagalności roszczenia przedstawionego do potrącenia powstaje z chwilą,

w której wierzyciel mógł podjąć stosowne czynności w pierwszym możliwym terminie,

podczas gdy zgodnie z art. 455 k.c., jeżeli termin wykonania zobowiązania nie wynika

z treści czynności prawnej lub właściwości stosunku zobowiązaniowego, stan

wymagalności roszczenia powstaje z chwilą wezwania dłużnika do dobrowolnego

spełnienia świadczenia. Zdaniem pozwanego uchybienie to miało wpływ na

rozstrzygnięcie, gdyż w przypadku prawidłowej wykładni Sąd Apelacyjny

uwzględniłby zarzut potrącenia, co skutkowałoby - co najmniej - częściowym

oddaleniem powództwa.

Pozwany ma rację, że zgodnie z dominującym obecnie poglądem

wymagalność roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia jako roszczenia

bezterminowego w zasadzie nie powstaje z chwilą, w której Bank mógł już

potencjalnie wezwać powodów do zwrotu spełnionego świadczenia, lecz – stosownie

do art. 455 k.c. – dopiero po tym, jak Bank faktycznie ich do tego zwrotu wezwał, do

czego miał prawo (por. np. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów z dnia

7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56, gdzie wskazano, że tak

długo, jak umowa kredytu znajduje się w stanie bezskuteczności zawieszonej,

kredytodawca nie może żądać zwrotu spełnionego świadczenia nienależnego i tym

II CSKP 832/24

11

samym postawić swych roszczeń restytucyjnych w stan wymagalności zgodnie z art.

455 k.c., oraz przywołane tam orzecznictwo dotyczące zastosowania art. 455 k.c. do

roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia).

Jednakże wbrew sugestii pozwanego, uchybienie Sądu nie miało wpływu na

wynik sprawy. Z poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych wynika, że pozwany

wezwał powodów do zapłaty w terminie 3-dniowym łącznie kwoty 140.855,10 zł

z tytułu zwrotu nienależnie spełnionego świadczenia (wypłaconego kapitału) już

w piśmie z dnia 2 września 2021 r., doręczonym powodom w dniach 13 i 15 września

2021 r. (w związku z czym przedstawił do potrącenia także odsetki ustawowe za

opóźnienie od dnia 20 września 2021 r.). Oznacza to, że procesowy zarzut

potrącenia sformułowany w piśmie procesowym z dnia 28 kwietnia 2022 r., został

podniesiony długo po upływie 2-tygodniowego terminu wskazanego w art. 2031 § 2

k.p.c.

Rozpatrując z kolei sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia

prawa materialnego, należy najpierw zwrócić uwagę, że wbrew sugestii skarżącego

przyczyną upadku Umowy nie była w ujęciu Sądu Apelacyjnego sprzeczność jej

postanowień z ustawą, lecz ich abuzywność. Wprawdzie Sąd nadmienił, że

ukształtowanie treści Umowy nie spełniało wymagań określonych w art. 69 ust. 1

i ust. 2 pkt 2 Prawa bankowego, jednakże w istocie wiązał ten zarzut z abuzywnością

spornych postanowień, o czym świadczy następne zdanie, w którym wskazał, iż

„abuzywny charakter miał również” wskazany w tych postanowieniach umownych

mechanizm przeliczania kwoty kredytu i ustalania wysokości rat kredytowych

rzutujący na zakres świadczeń stron oparty o kurs CHF ustalany przez pozwanego”

(por. s. 20 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Podobnie wzmianka o sprzeczności

z naturą zobowiązania jako takiego umowy pozostawiającej określenie świadczenia

wyłącznie jednej ze stron czy też postanowień, w których kredytodawca jest

upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia

wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli

z treści stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria

oznaczenia tego kursu, została powiązana z przywołaniem poglądu, że

postanowienia takie, jeżeli spełniają kryteria uznania ich za niedozwolone

postanowienia umowne, nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta w rozumieniu

II CSKP 832/24

12

art. 3851 k.c. Z kolei kwestionowana przez Bank teza, że naruszenie transparentności

wzorca umownego powoduje nieważność czynności prawnej objętej tym wzorcem ze

względu na jej sprzeczność z ustawą, tj. art. 385 § 2 k.c., pochodziła od Sądu

Okręgowego i w ramach argumentacji Sądu odwoławczego nie odegrała żadnej

istotnej roli. Sprawia to, że zarzuty kasacyjne dotyczące stwierdzenia upadku Umowy

ze względu na sprzeczność z ustawą trafiają w istocie w próżnię, co czyni ich

rozpatrywanie bezprzedmiotowym.

Stwierdzając niedozwolony charakter spornych postanowień Umowy oraz jej

nieważność (trwałą bezskuteczność), Sąd Apelacyjny miał w istocie na względzie

dwie przyczyny abuzywności, piętnując zarówno pozostawienie Bankowi dowolności

w zakresie określania kursu CHF, a tym samym wysokości świadczeń stron, jak

i nieprawidłowe obciążenie powodów ryzykiem walutowym. W tej sytuacji uznanie

stanowiska Sądu odwoławczego za prawidłowe i oddalenie zarzutów w odniesieniu

do jednej z tych przyczyn, dezaktualizuje potrzebę rozpatrywania zarzutów

dotyczących drugiej przyczyny.

Biorąc przy tym pod uwagę, że Sąd odwoławczy za zasadniczą przyczynę

abuzywności uznał wadliwe obciążenie powodów ryzykiem walutowym, należy

najpierw ocenić zarzuty i prawidłowość stanowiska Sądu w tej właśnie kwestii, co

obejmuje także stwierdzone następstwo abuzywności klauzuli w postaci nieważności

Umowy i związanych z tym roszczeń restytucyjnych.

Dotyczy to zarzutów, które ze względu na ogólny sposób ich ujęcia mogą

dotyczyć problemu nieprawidłowego obciążenia powodów ryzykiem walutowym

(zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 w związku z art. 3852 k.c., art. 3851 § 1 i art. 3851

§ 3 k.c., art. 3851 § 1 k.c., art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 7 ust. 1 i art. 8b ust. 1

dyrektywy 93/13 i art. 3531 k.c. w związku z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1

Konstytucji , art. 189 k.p.c., art. 405 i art. 410 § 2 k.c. ewentualnie art. 409 k.c. oraz

art. 481 w związku z art. 455 k.c.) i które zmierzają do podważenia stanowiska Sądu

Apelacyjnego, że sporne postanowienia Umowy nie były indywidualnie negocjowane,

były natomiast niejednoznaczne, sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały

interes konsumenta, a ponadto – do podważenia zapatrywania, zakładającego ich

abuzywność, że pociąga ona za sobą nieważność Umowy, powodom przysługuje

II CSKP 832/24

13

roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia (mimo że wzbogacenie Banku miało

podstawę w Umowie, a ponadto Bank zużył uzyskane kwoty całości, a co najmniej

w części, w jakiej służyły one pokryciu kosztów pozyskania kapitału przez Bank)

i odsetki od daty wcześniejszej niż dzień wydania prawomocnego wyroku (a nie od

daty trwałej bezskuteczności Umowy). Zdaniem Banku powodowie nie mieli też

interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności Umowy.

Rozpatrując te kwestie, należy stwierdzić, że nie nasuwa zastrzeżeń

stanowisko Sądu odwoławczego co do tego, że postanowienia Umowy nie były

indywidualnie negocjowane. Zgodnie bowiem z utrwalonym i trafnym orzecznictwem

Sądu Najwyższego, dokonanie przez konsumenta wyboru między różnego rodzaju

umowami oferowanymi przez bank (w tym wybór kredytu indeksowanego do waluty

obcej - CHF, a nie kredytu złotowego) nie stanowi formy indywidualnego uzgodnienia

postanowień umowy w rozumieniu art. 3851 § 1 i 3 k.c., nie świadczy bowiem

o rzeczywistym wpływie konsumenta na treść postanowień umowy, którą wiąże się

z bankiem (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22,

niepubl., postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2023 r., I CSK

6388/22, niepubl., z dnia 5 października 2023 r., I CSK 420/23, niepubl. i z dnia

9 sierpnia 2024 r., I CSK 1807/23 i I CSK 1849/23, niepubl.). Istotne jest to, czy

konsument wywarł rzeczywisty wpływ na treść konkretnego postanowienia

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.),

czego pozwany in casu nie wykazał, a powinien, zważywszy, że chodziło

o postanowienia umowne o charakterze wzorcowym.

Trzeba też zauważyć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego - z odwołaniem

do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - negatywnie ocenia

się, tak jak uczynił to Sąd Apelacyjny, obciążenie kredytobiorcy nieograniczonym

ryzykiem walutowym, o którym nie został należycie uprzedzony (por. zwłaszcza

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia

25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl. i tam omówiony wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance, pkt

99-103, teza, oraz z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl. i z dnia 3 grudnia

2024 r., II CSKP 1803/22). Do zakwestionowania tego utrwalonego poglądu nie

II CSKP 832/24

14

wystarczy proste twierdzenie Banku, że klauzuli ryzyka walutowego nie można uznać

za sprzeczną z dobrymi obyczajami, skoro umowa kredytu indeksowanego do waluty

obcej jest przewidziana w Prawie bankowym. Rzecz bowiem w tym, że klauzula

ryzyka walutowego mogła być ukształtowana w sposób, który czyniłby ją

dopuszczalną (np. przez jasne wytyczenie granic tego ryzyka, wprowadzenie

swobodnego prawa przewalutowania kredytu w powiązaniu z obowiązkiem

informacyjnym banku o istotnym wzroście kursu waluty, ubezpieczenie tego ryzyka),

co w okolicznościach niniejszej sprawy nie miało miejsca.

Nie można zgodzić się z sugestią skarżącego, że in casu ryzyko ponoszone

przez powodów było kompensowane przez korzystniejsze oprocentowanie kredytu

indeksowanego w porównaniu ze złotowym. Wbrew argumentacji Banku dla oceny

abuzywności klauzuli ryzyka walutowego kluczowe jest nie to, czy indeksacja wiązała

się dla kredytobiorców z pewnymi korzyściami, lecz to, czy korzyści te

(w szczególności korzystne oprocentowanie kredytu) już ab initio gwarantowały

zrównoważenie ryzyka walutowego (co do niższego oprocentowania por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl. i z dnia

25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl. oraz wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19,

BNP Paribas Personal Finance, pkt 99-102), a wywody Banku zawarte w skardze

kasacyjnej – pomijając ich gołosłowność - nie wskazują, by tak rzeczywiście było.

Zwłaszcza w konfrontacji z jednolitą linią orzeczniczą, z której wynika, że korzyści

związane z niższym oprocentowaniem kredytów indeksowanych do waluty obcej

(denominowane w tej walucie) de facto nie równoważyły (i nie mogły zrównoważyć)

negatywnych następstw ziszczenia się ryzyka walutowego.

Nie przekonują także argumenty mające świadczyć o tym, że powodowie

zostali należycie poinformowani o ryzyku walutowym. Kluczowe bowiem nie jest to,

czy Bank przekazał jej symulacje i prezentował historyczne kursy – twierdzenie to

jest zresztą wprost sprzeczne z poczynionymi w sprawie ustaleniami (por. s. 23

uzasadnienia zaskarżonego wyroku) – ani to, czy konsument oświadczył, że jest

świadomy ryzyka kursowego, ale czy udzielona mu informacja i związana z nią

świadomość konsumenta była adekwatna do skali ryzyka. Sąd Najwyższy zaś

wielokrotnie wyjaśniał już, jakie przesłanki muszą być spełnione jakie przesłanki

II CSKP 832/24

15

muszą być spełnione, aby można było przyjąć, że konsument został należycie

poinformowany o ryzyku walutowym związanym z zaciągnięciem kredytu

indeksowanego do waluty obcej czy denominowanego w tej walucie (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z dnia

10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl,

z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22,

niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, niepubl.,

z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP

249/24, niepubl. i z dnia 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22, niepubl.). W tym

kontekście zastrzegał m.in., że ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania kursów

waluty obcej, do której kredyt jest denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość

salda kredytu oraz wysokość raty kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie

krajowej, jest niewystarczające dla stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy

konsumentowi wystarczającej informacji. Wyjaśnił też, że kluczowe znaczenie ma

uświadomienie konsumentowi, iż silna deprecjacja waluty krajowej może pociągać

za sobą konsekwencje trudne dlań do udźwignięcia. Prawidłowa informacja powinna

uwzględniać kilka istotnych elementów. Przede wszystkim uświadamiać

konsumentowi - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko silnej deprecjacji jest trudne

do oszacowania w perspektywie długookresowej i nie powinno być lekceważone

(pozostaje realne). Wymaganiu temu nie czyni zadość np. podawanie

„uspokajających” informacji o historycznych wahaniach waluty indeksacji w okresie

nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy kredytu, które może

wręcz usypiać czujność kredytobiorcy, wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym

charakterze zagrożeń. Istotne jest również zwrócenie uwagi na powagę tego

zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej,

a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna

(przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej

konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty

indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność do spłacania kredytu.

Konsument powinien być też uświadomiony, że deprecjacja taka może powodować

utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne ryzyko utraty

II CSKP 832/24

16

nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania konsumenta

- obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Jeżeli Umowa przewiduje

mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko kursowe, konsument powinien być

też odrębnie poinformowany o zasadzie ich działania (np. czy może żądać

przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien podjąć w celu skorzystania z nich

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 oraz z dnia

19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.). W tym kontekście Sąd Najwyższy

podkreślał też, że nawet przestrzeganie przez bank obowiązującego w dacie

zawarcia umowy standardu wynikającego z rekomendacji S Komisji Nadzoru

Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych

zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r., nie wyklucza oceny, iż bank nie

udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena ta może przesądzać

nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22

i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 30 września 2022 r., I CSK 2071/22, niepubl. i tam przywoływane orzeczenia).

Ponadto w wyroku z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, sięgając również do

orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd Najwyższy

stwierdził, że ryzyko kursowe towarzyszące umowom pożyczki (kredytu) zawieranym

na bardzo długi czas jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony

pożyczkobiorca (kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie mu nie tylko

danych z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania

kursu waluty, lecz także przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń

nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost kursu. W świetle

poczynionych w sprawie i wiążących w postępowaniu kasacyjnym (por. art. 39813

§ 2 k.p.c.) ustaleń nie można uznać, że przesłanki te zostały in casu spełnione.

Przeciwnie, z ustaleń tych wynika, że powodowie nie zdawali sobie sprawy ze skali

ryzyka walutowego.

Skarżący nie zdołał także wykazać, że Umowa może obowiązywać bez

abuzywnej klauzuli ryzyka walutowego. Sąd Najwyższy wielokrotnie i przekonująco

wyjaśniał już, że bez takiej klauzuli umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej

nie może być utrzymana, w tym jako zwykły kredyt złotowy (oprocentowany w sposób

II CSKP 832/24

17

charakterystyczny dla kredytów w walucie obcej albo kredytów złotówkowych), gdyż

byłoby to równoznaczne z tak daleko idącym jej przekształceniem, iż należałoby ją

uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony,

choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu (por. np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021,

z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP

293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada

2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22,

niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl.,

z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP

1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia

25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22,

niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada

2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl., z dnia

6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl. oraz z dnia 3 grudnia 2024 r., II CKSP

1803/22). Ponadto przypisanie zasadniczego znaczenia nieprawidłowemu

obciążeniu powodów nieograniczonym ryzykiem walutowym wyjaśnia, dlaczego

upadek Umowy (jej nieważność) nie może być postrzegany jako zastosowanie

nieproporcjonalnej sankcji ani nie narusza innych, przywoływanych przez

skarżącego zasad konstytucyjnych. Obciążenie takie bowiem może powodować

– i w praktyce powodowało – bardzo poważne, negatywne konsekwencje majątkowe

dla kredytobiorców. Z tego względu, a także ze względu na pożądane oddziaływanie

prewencyjne sankcji, w orzecznictwie uznaje się, że nieważność umowy kredytu nie

narusza tych zasad (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2025 r.,

II CKSP 81/23 i II CSKP 2169/22, niepubl., z dnia 30 maja 2025 r., II CSKP 168/23,

niepubl.).

Zaaprobowanie stanowiska Sądu Apelacyjnego co do abuzywności klauzuli

ryzyka walutowego obciążającej powodów nieograniczonym ryzykiem

II CSKP 832/24

18

i niemożliwości utrzymania Umowy bez tej klauzuli, sprawia, że bezprzedmiotowe

– pozbawione wpływu na rozstrzygnięcie sprawy - stało się rozważanie zarzutów

skarżącego, zmierzających w szczególności do zakwestionowania tezy

o abuzywności klauzul odsyłających do kursów ustalanych w Tabelach kursowych

Banku i możliwości ich zastąpienia odwołaniem do kursu rynkowego albo kursu

średniego NBP (dotyczy to także zarzutu naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. w związku

z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, którego skarżący dopatrzył się

w rozstrzyganiu o skutkach abuzywności wyłącznie na podstawie przepisów

materialnych aktualnych na dzień zawarcia Umowy, podczas gdy przy rozstrzyganiu

o skutkach rzekomej abuzywności można zastosować przepisy dyspozytywne

aktualne na dzień zamknięcia rozprawy, a w szczególności art. 358 § 2 k.c.

w brzmieniu aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy). Nawet bowiem przyznanie

pozwanemu racji co do tych kwestii, w żaden sposób nie rozwiązywałoby problemu

obciążenia powodów ryzykiem walutowym (nie wyłączało tego ryzyka).

Jedynie zatem ubocznie warto zauważyć, że stanowisko Sądu odwoławczego

co do abuzywności klauzul spreadowych pozostaje w pełnej zgodzie z utrwaloną

judykaturą Sądu Najwyższego, z której wynika, iż określenie wysokości należności

obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie

przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne,

pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron,

w związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia

2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK

285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl., z 24 października

2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl.,

z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP

2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl., z 29 października

2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Glosa 2020,

nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r.,

II CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z 27 maja

2022 r., II CSKP 314/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, niepubl.,

z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r.,

II CSKP 832/24

19

II CKSP 820/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl.,

z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP

1560/22, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).

Zapatrywanie to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13,

a w szczególności w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A.,

dotyczącym postanowienia zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do

franka szwajcarskiego przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej

i w dniu wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według

kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego

poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,

że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień

umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do

ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym

(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej

problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania

kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona

wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany

stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48).

We wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu

przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia

w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty obcej,

a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie zrozumieć, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w świetle całokształtu

istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji dostarczonych przez

kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu, właściwie poinformowany

oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny konsument może nie tylko

dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany ogólnie obserwowanych na rynku

walutowym, ale również oszacować - potencjalnie istotne - konsekwencje

ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu sprzedaży przy obliczaniu rat

II CSKP 832/24

20

kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w rezultacie także całkowity koszt

zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50). Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs

wymiany zmienia się w długim okresie i w przypadku umowy kredytu indeksowanego

do waluty obcej na okres 40 lat kredytodawca nie może przewidzieć zmiany

obciążenia finansowego, jakie może pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji

przewidziany w umowie (pkt 51), jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może

uzasadniać niewskazania w postanowieniach umowy oraz w ramach informacji

dostarczonych przez przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów

stosowanych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do

obliczania rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego

kursu wymiany (pkt 53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się

zobowiązuje, zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga

(pkt 54). W rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,

do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych

kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu

i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty

obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby

konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany

stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że

przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden

z czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny

abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13

(pkt 58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące

indeksacji, niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili

kursu wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).

Zastrzegł przy tym, że badanie, czy istnieje znaczna nierównowaga wynikających

z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, nie może ograniczać

się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu

o porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem

umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają

II CSKP 832/24

21

konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu

wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako

strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych,

w postaci czy to ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami

przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy

też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy

krajowe” (pkt 65-66; por. też np. wyroki Trybunału z dnia 27 stycznia 2021 r.,

C-229/19 i C-289/19, Dexia Nederland, pkt 49, z dnia 13 października 2022 r.,

C-405/21, Nova Kreditna Banka Maribor, pkt 22, z dnia 21 września 2023 r.,

C-139/22, mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie

Trybunału z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59,

69-71). W ujęciu Trybunału abuzywność postanowienia sugeruje to, że konsumenci

nie zostali uprzedzeni o dodatkowej korzyści Banku wynikającej z przeliczeń, jak

również to że korzyść ta nie ma żadnego ekwiwalentu (por. postanowienie Trybunału

z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 48-50, teza).

Sąd Najwyższy zwracał też uwagę, że bez postanowień określających sposób

wyznaczenia kursu miarodajnego dla przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie

i na odwrót (bez uzupełnienia związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację

(ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (por. np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 25 lipca

2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju

klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe

(por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl.,

z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja

2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl.,

z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r.,

II CSKP 722/22, niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia

20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP

1017/22, niepubl., z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia

25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP

1159/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca

II CSKP 832/24

22

2023 r., II CSKP 611/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22,

niepubl., z dnia 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl.,

z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia

19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP

1496/22, niepubl. oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Właśnie

dlatego w orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na ścisłe powiązanie

klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadowej (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z dnia 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.,

z dnia 28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl., z dnia

8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22,

z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22,

z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22, z dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP

1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22,

niepubl.).

Utrwalonej judykatury Sądu Najwyższego nie uwzględnia również zarzut

naruszenia art. 189 k.p.c., którego skarżący dopatrzył się w przyjęciu, że powodowie

mają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy, mimo iż przysługiwało

im dalej idące roszczenie o zapłatę. W judykaturze tej bowiem nie budzi już

wątpliwości, że dopuszczalne jest wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia

stosunku kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli stronie

przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy

(por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, niepubl.,

z dnia 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl., z dnia 20 marca 2024 r., II CSKP

401/23, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.; por. też wyrok

Trybunału Sprawiedliwości z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska,

pkt 77, gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą

skuteczności stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią

dokonaną w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez

konsumenta powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności

II CSKP 832/24

23

nieuczciwego warunku w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na

istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje,

jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub

gdy może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed

powództwem wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania

wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego

warunku.).

Naruszenia art. 405 i art. 410 § 2 k.c. ewentualnie art. 409 k.c. skarżący

dopatrzył się w przyjęciu, że Bank bezpodstawnie wzbogacił się kosztem powodów

i pominięciu, iż uzyskane kwoty zużył (w całości, a co najmniej w części, w jakiej

służyły one pokryciu kosztów pozyskania kapitału przez Bank). Z uzasadnienia tego

zarzutu wynika, że w części jest on konsekwencją bezzasadnej tezy pozwanego, iż

Umowa była ważna (a zatem świadczenia konsumenta nie były bezpodstawne).

W części zaś, w której zasadza się na twierdzeniu, że Bank nie mógł liczyć się

z obowiązkiem zwrotu spornych świadczeń na rzecz powodów i zużył je w rozumieniu

art. 409 k.c., spłacając nimi kredyt finansujący kredyt powodów zaciągnięty na rynku

międzybankowym, pomija, iż zastosowanie art. 409 k.c. w sprawach takich, jak

niniejsza, wykluczono już w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia

7 maja 2021 r., III CZP 6/21. Wskazano tam bowiem, że - pomijając już nawet

niecodzienność sytuacji, w której bank traci bezproduktywnie środki pieniężne

otrzymane od konsumenta (przeznaczenie ich na spłatę zobowiązań względem osób

trzecich nie wyłącza wzbogacenia, ponieważ skutkuje zmniejszeniem pasywów)

- należy zauważyć, że jeżeli przyczyną definitywnej bezskuteczności (nieważności)

umowy jest zastrzeżenie w niej klauzul abuzywnych, zastosowanie tego przepisu

w ogóle nie wchodzi w rachubę, gdyż należy uznać, iż bank, zawierając taką umowę,

od początku powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu świadczeń uzyskanych na jej

podstawie od konsumenta.

Zamierzonego przez pozwanego skutku nie może również osiągnąć zarzut

naruszenia art. 481 w związku z art. 455 k.c., które miało polegać na zasądzeniu

odsetek począwszy od daty wcześniejszej niż dzień wydania prawomocnego wyroku,

podczas gdy nawet przy najbardziej niekorzystnej dla pozwanego interpretacji tego

aspektu należało przyjąć, że do momentu stwierdzenia trwałej bezskuteczności

II CSKP 832/24

24

Umowy, pozwany miał uzasadnione podstawy by przypuszczać, iż nie jest w zwłoce

wobec strony przeciwnej. Trzeba przypomnieć, że Sąd Najwyższy wyjaśniał już

wielokrotnie, od jakiej chwili uzasadnione jest rozpoczęcie naliczania odsetek

ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego z tytułu

nienależnego świadczenia wynikającego z nieważności umowy kredytu na skutek

abuzywności klauzul indeksacyjnych i czy niezbędne jest wyrażenie przez

konsumenta zgody na taką nieważność, po uprzednim pouczeniu konsumenta

o skutkach takiej nieważności. W szczególności w wyroku z dnia 3 grudnia 2024 r.

(II CKSP 1803/22, niepubl.) Sąd Najwyższy przypomniał, że z aktualnego

orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, iż możliwość

żądania odsetek za opóźnienie powinna wiązać się z żądaniem przez konsumenta

zwrotu kwot zapłaconych w wykonaniu nieważnej umowy i upływem terminu do

zapłaty (por. wyrok z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank (Termin

przedawnienia roszczeń restytucyjnych), pkt 71-72, 85-87 oraz postanowienie z dnia

8 maja 2024 r., C-424/22, Santander Bank Polska, pkt 37). Sąd Najwyższy wyjaśnił

też, że nic innego nie wynika z uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

- zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21. W szczególności nie wynika

z niej w żadnej mierze, że możliwość wystąpienia przez konsumenta z takim

żądaniem zależy od prawomocnego stwierdzenia nieważności albo złożenia przez

niego „sformalizowanego” oświadczenia (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank (Oświadczenie konsumenta),

pkt 56-61, 65, gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, iż w kontekście uznania nieważności w całości umowy

kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu

na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej

obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest

uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,

w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, że

jest świadomy, iż nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność

wspomnianej umowy, i konsekwencji tego uznania nieważności, i że wyraża zgodę

na uznanie tej umowy za nieważną; por. też postanowienie Trybunału

II CSKP 832/24

25

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 maja 2024 r., C-348/23, KCB i MB

przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A., pkt 35 i teza). W uchwale wskazano, że

kredytodawca może żądać zwrotu swego świadczenia jako nienależnego dopiero od

chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. Chwilą tą jest odmowa

potwierdzenia przez konsumenta klauzuli abuzywnej (bez której umowa nie może

obowiązywać) albo upływ rozsądnego terminu do jej potwierdzenia, przy czym

wystąpienie przez konsumenta - choćby pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym

zakładającym trwałą bezskuteczność (nieważność) całej umowy, może być uznane

za dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku

umowy, prowadzącą do jej trwałej bezskuteczności (nieważności). Wprawdzie

zastrzeżono, że taka ocena jest uzasadniona wtedy, gdy owemu żądaniu towarzyszy

wyraźne oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej

informacji, jednakże nie oznaczało to, iż chodzi tu o jakieś „sformalizowane”

oświadczenie przed sądem. Wymaganiu temu czyniłoby zadość również proste

oświadczenie, także pozasądowe, że konsument jest świadomy konsekwencji

upadku umowy i to nawet – za czym przemawia zasada volenti non fit iniuria czy też

akceptacja dla reguły działania na własne ryzyko - przy założeniu, iż oświadczenie

to nie odpowiada rzeczywistości. Zważywszy ponadto, że w świetle aktualnego

orzecznictwa powołanie się przez konsumenta na nieważność umowy kredytu

indeksowanego jest dlań w praktyce niemal zawsze korzystne (choćby ze względu

na brak obowiązku zapłaty bankowi jakiegokolwiek innego świadczenia niż zwrot

kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy kredytu oraz odsetek ustawowych

za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty – por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z dnia 15 czerwca 2023 r., C‑520/21, Bank M. (Skutki uznania

umowy za nieważną), pkt 78-82, 84, teza, oraz postanowienia Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 11 grudnia 2023 r., C-756/22, Bank

Millennium, pkt 29, teza, i z dnia 12 stycznia 2024 r., C-488/23, Naniowski, pkt

24-25, teza), a tym samym ryzyko związane z błędną oceną tej kwestii

i ewentualnymi próbami uchylenia się od skutków błędnej decyzji jest znikome,

można przyjąć co najmniej domniemanie, iż żądając zwrotu świadczeń spełnionych

na podstawie takiej nieważnej umowy, kredytobiorca-konsument dysponuje

informacjami niezbędnymi dla oceny swej decyzji. Oznacza to, przynajmniej co do

II CSKP 832/24

26

zasady, że już samo wystąpienie przez konsumenta - choćby pozasądowo

- z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą bezskuteczność (nieważność) całej

umowy, stanowi dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację

konsekwencji upadku umowy, prowadząc do jej trwałej bezskuteczności

(nieważności; por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia

7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank (Oświadczenie konsumenta), pkt 56, 59, 65,

gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, iż w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu

hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to,

iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej

obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest

uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,

w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego

warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność

wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,

a z drugiej – konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę

na uznanie tej umowy za nieważną (por. też postanowienie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 maja 2024 r., C-348/23, KCB i MB

przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A., pkt 35 i teza). W okolicznościach zaś

niniejszej sprawy Sąd pierwszej instancji zasądził odsetki – a Sąd odwoławczy

skorygował to tylko w zakresie daty końcowej naliczania odsetek ze względu na

uwzględnienie zarzutu zatrzymania - od dnia 25 listopada 2020 r., mając na

względzie datę doręczenia pozwanemu odpisu pozwu.

Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak

w sentencji.

Paweł Grzegorczyk

Agnieszka Piotrowska

Roman Trzaskowski

Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam

niemożność podpisania uzasadnienia wyroku

przez sędziego SN P. Grzegorczyka

z powodu długotrwałej nieobecności

Agnieszka Piotrowska

II CSKP 832/24

27

(K.L.)

[SOP]