Kredyt na spółdzielczy lokal indeksowany frankiem. SN utrzymał nieważność umowy

II CSKP 878/23

2

1. Wyrokiem z 29 lipca 2022 r. Sąd Rejonowy dla Łodzi-Widzewa w Łodzi

w ramach powództwa głównego (pkt I) zasądził od pozwanego Bank spółki akcyjnej

na rzecz powoda R.P. kwotę 51 361,52 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie

oraz oddalił powództwo główne w pozostałej części; w ramach powództwa

ewentualnego (pkt II) zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 29 984,16 CHF

wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie i ustalił, że umowa kredytu

hipotecznego zawarta 11 stycznia 2008 r. przez powoda z Bank spółką akcyjną w W.

jest nieważna; ponadto orzekł o kosztach procesu (pkt III).

2. Na skutek apelacji pozwanego Sąd Okręgowy w Łodzi wyrokiem z 29 lipca

2022 r. oddalił apelację (pkt 1) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt 2).

3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy

i zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny wynika, że 11 stycznia 2008 r. powód

zawarł z Bank spółką akcyjną w W. umowę kredytu hipotecznego dla osób fizycznych

waloryzowanego kursem CHF. Celem kredytu było finansowanie zakupu na rynku

wtórnym spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Kwota kredytu wynosiła

225 500 zł, zaś walutę waloryzacji określono na CHF. Zgodnie

z § 1 pkt 3a umowy kwota kredytu, wyrażona w walucie waloryzacji na koniec dnia

27 grudnia 2007 r. według kursu kupna waluty z tabeli kursowej Bank S.A., wynosiła

106 322,78 CHF. Przy tym kwota ta miała jedynie charakter informacyjny i nie

stanowiła zobowiązania banku. Wartość kredytu wyrażona w walucie obcej w dniu

uruchomienia kredytu mogła różnić się od podanej kwoty. Zgodnie z § 7

ust. 1 udzielony kredyt był waloryzowany kursem kupna waluty CHF według tabeli

kursowej Bank S.A. Kwota kredytu wyrażona w CHF była określona na podstawie

kursu kupna waluty CHF z tabeli kursowej Bank S.A. z dnia

i godziny uruchomienia kredytu. Kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy

procentowej, która w dniu wydania decyzji kredytowej wynosiła 3,88% w stosunku

rocznym. Wysokość zmiennej stopy procentowej obejmowała LIBOR 3M,

powiększony o stałą w całym okresie kredytowania marżę banku w wysokości 1,10%.

Zgodnie z § 11 pkt 4 umowy, raty kapitałowo-odsetkowe płatne były w PLN po

uprzednim ich przeliczeniu wg kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej Bank S.A

obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50.

II CSKP 878/23

3

4. Sąd Okręgowego podzielił ocenę prawną Sądu Rejonowego, że z uwagi na

specyficzne ukształtowanie żądań w pozwie powództwo główne podlegało

częściowemu uwzględnieniu, natomiast powództwo ewentualne było zasadne

w całości. Sądy meriti zgodnie uznały za abuzywne postanowienia umowy dotyczące

zarówno indeksacji kredytu, jak i ubezpieczenia niskiego wkładu własnego. Zdaniem

Sądu Okręgowego zakwestionowane postanowienia umowy kształtowały prawa

powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami rażąco naruszając jego interes.

Wynikało to z tego, że przeliczanie kwoty wypłacanego w złotych kredytu i wysokości

uiszczanych w złotych rat kapitałowo-odsetkowych następowało według dwóch

różnych kursów walut, zaś kursy ustalane były jednostronnie i dowolnie przez bank,

bez zawarcia w umowie znanych powodom obiektywnych kryteriów, według których

miało następować to ustalenie. W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że umowa jest

nieważna (art. 58 § 1 k.c.), ponieważ usunięcie klauzul waloryzacyjnych powoduje,

iż umowa w tym kształcie nie może dalej obowiązywać. Stąd też powód miał interes

prawny w żądaniu ustalenia nieważności zawartej umowy (art. 189 k.p.c.).

5. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego wniósł pozwany,

zaskarżając go w całości i wnosząc m.in. o jego uchylenie oraz przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił wyrokowi naruszenie prawa

materialnego, tj. w szczególności art. 5, 65, 3851, 481 § 1 i 2 i art. 455 k.c. przez ich

błędną wykładnię, jak i niewłaściwe zastosowanie. Pozwany podniósł również zarzut

naruszenia prawa procesowego, tj. art. 189 i 187 w zw. z art. 191 w zw. z art. 193 § 1

w zw. z art. 321 § 1 k.p.c. przez utrzymanie w mocy rozstrzygnięcia

uwzględniającego zarówno roszczenie główne, jak i roszczenie ewentualne

zgłoszone przez powoda.

6. Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

7. Na wstępie trzeba podkreślić, że w ostatnich latach w Sądzie Najwyższym

ukształtowała się jednolita linia orzecznicza, uwzględniająca bogaty dorobek

judykatury Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w przedmiocie tzw.

kredytów frankowych. Rozwój orzecznictwa zakończył się ostatecznie 25 kwietnia

II CSKP 878/23

4

2024 r. powzięciem przez Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej uchwały

III CZP 25/22, mającej moc zasady prawnej (art. 87 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o Sądzie Najwyższym).

8. W uchwale tej Sąd Najwyższy podsumował dotychczasową linię

orzeczniczą, przyjmując, że:

1) W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

2) W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

3) Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu

niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub

część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne

roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.

4) Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych

z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu,

w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku związanie

postanowieniami umowy.

5) Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze stron

odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych

w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia

w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.

9. Skarżący w zarzutach kasacyjnych starał się przede wszystkim podważyć

stanowisko, że klauzule indeksacyjne nie miały charakteru abuzywnego, jak i że bez

nich kwestionowana umowa kredytu nie jest nieważna i może być utrzymana. Jeżeli

II CSKP 878/23

5

chodzi o kwestię abuzywności klauzul umownych rozpatrywanych w niniejszej

sprawie, to stosowne zarzuty kasacyjne okazały się bezzasadne, albowiem Sądy obu

instancji wyczerpująco, rzetelnie i w pełni przekonująco wykazały, że klauzule te mają

charakter niedozwolony, a Sąd Najwyższy w składzie orzekającym podziela tę ocenę.

10. W takiej zaś sytuacji, w świetle uchwały składu całej Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, nie jest możliwe utrzymanie

w mocy umowy kredytu, która nie wiąże stron także w pozostałym zakresie.

W związku z powyższym Sądy meriti trafnie uznały, że umowa kredytu jest nieważna

(art. 58 § 1 k.c.).

11. Zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. okazał się także chybiony, ponieważ

w judykaturze Sądu Najwyższego (zob. wyrok z 25 lipca 2025 r., II CSKP 475/23)

dominuje stanowisko dopuszczające wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia

stosunku kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli stronie

przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy,

a Sąd Najwyższy w składzie orzekającym podziela to stanowisko. Nadto utrwalony

jest też pogląd, że żądanie ustalenia nieistnienia stosunku prawnego może być

„w ramach skrótu myślowego” określone jako żądanie ustalenia nieważności umowy,

ponieważ zmierza de facto do ustalenia nieistnienia stosunku prawnego

wynikającego z tej umowy (zob. postanowienie SN z 6 marca 2024 r., I CSK 6592/22).

12. Nie był również trafny zarzut kasacyjny dotyczący naruszenia

art. 187 w zw. z art. 191 w zw. z art. 193 § 1 w zw. z art. 321 § 1 k.p.c. polegającego

na utrzymaniu przez Sąd Okręgowy w mocy rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego

uwzględniającego zarówno roszczenie główne, jak i roszczenie ewentualne

zgłoszone przez powoda. Wbrew twierdzeniom skarżącego roszczenia powoda,

o których wyrokowały Sądy meriti mieszczą się w granicach żądań zakreślonych

w powództwie głównym i ewentualnym. Zasądzone kwoty bowiem nie pokrywają się.

Żądanie główne zasądzone w złotych polskich zostało uwzględnione za okres

od 15 lipca 2009 r. do końca 2012 r. i obejmowało jedynie „nadpłacony” kredyt, a nie

całość wszystkich rat zapłaconych przez powoda. Zaś żądanie ewentualne

zasądzone w CHF dotyczyło okresu od 15 stycznia 2013 r. do 15 maja 2019 r.

i obejmowało już całość rat zapłaconych przez powoda. Nie sposób więc, w ocenie

II CSKP 878/23

6

Sądu Najwyższego, dopatrzeć się naruszenia przepisu art. 321 § 1 k.p.c. Sądy meriti

prawidłowo uznały, że w razie oddalenia żądania głównego w całości lub części, sąd

rozpoznaje żądanie ewentualne (zob. wyrok SN z 7 marca 2017 r., II CSK 349/16).

13. Bezpodstawny okazał się także zarzut skarżącego dotyczący naruszenia

art. 481 w zw. z art. 455 k.c. przez zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie

od daty wcześniejszej niż dzień wyrokowania. Zgodnie z powszechnie

przyjmowanym stanowiskiem judykatury zobowiązanie do zwrotu nienależnego

świadczenia ma charakter bezterminowy, co oznacza, że termin spełnienia takiego

świadczenia musi być wyznaczony zgodnie z art. 455 k.c. Obowiązek zapłaty

odsetek za opóźnienie od kwoty przypadającej do zwrotu z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia powstaje w związku z tym w chwili wyznaczonej na podstawie

powołanego przepisu, a zatem niezwłocznie po wezwaniu do zwrotu świadczenia

(zob. wyroki SN: z 21 lutego 1989 r., I CR 14/89; z 22 marca 2001 r., V CKN 769/00;

z 28 kwietnia 2004 r., V CK 461/03). Sąd Najwyższy nie dopatrzył się w zaskarżonym

rozstrzygnięciu uchybienia względem wyżej przedstawionych reguł.

14. Dodatkowo należy podkreślić, że skutek w postaci ponoszenia

nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę może powodować znaczną

nierówność praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. W ocenie Sądu

Najwyższego, gdyby rzeczywiście zostało należycie wyjaśnione znaczenie zmiany

kursu waluty i ponoszonego ryzyka, to racjonalny kredytobiorca nie zdecydowałby

się na kredyt powiązany z kursem waluty obcej w perspektywie jego spłacania przez

kilkadziesiąt lat, chyba że z okoliczności sprawy wyraźnie wynikałoby co innego.

Poza tym, gdyby kredytujący bank zamierzał w wystarczający sposób poinformować

kredytobiorcę będącego konsumentem o niebezpieczeństwach wynikających

z długoterminowego kredytu powiązanego z kursem waluty obcej, to nie

proponowałby w ogóle zawierania takich umów kredytowych, zdając sobie sprawę

jako profesjonalista, że umowa taka może zostać oceniona jako nieuczciwa

(zob. wyroki SN: z 29 maja 2024 r., II CSKP 1048/23, i z 19 grudnia 2024 r.,

II CSKP 243/24).

15. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną, a o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnął na

podstawie art. 108 § 1 i art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

Krzysztof Grzesiowski

Marcin Łochowski

Kamil Zaradkiewicz

II CSKP 878/23

7

(Ł.W.)

[SOP]