Udział sędziego z nominacji po reformie KRS. SN nie wznowił sprawy z urzędu

A.O. złożył do Sądu Najwyższego w trybie art. 9 § 2 k.p.k. pismo

sygnalizujące potrzebę wznowienia z urzędu postępowania zakończonego

prawomocnym postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13

listopada 2024 r., sygn. II AKzw 517/24, którym utrzymano w mocy zarządzenie

upoważnionego sędziego Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia

II KO 236/25

2

16 lipca 2024 roku, sygn. VIII Kow 987/24 o pozostawieniu bez rozpoznania

wniosku tego skazanego o udzielenie mu przerwy w wykonywaniu kary

pozbawienia wolności. W uzasadnieniu tego pisma wskazano jedynie, iż w sprawie

ujawniono uchybienie stanowiące tzw. bezwzględną przyczynę odwoławczą z art.

439 § 1 pkt 2 k.p.k., mające polegać na udziale w składzie sądu odwoławczego

sędzi powołanej na urząd sędziego Sądu Apelacyjnego w Warszawie na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej na podstawie ustawy o zmianie ustawy

o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw z dnia 8 grudnia

2017 roku (Dz. U. z 2018, poz. 3), co podważa prawo strony do rozstrzygnięcia

sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd.

Przypomnieć na wstępie trzeba, że zarówno w orzecznictwie, jak i

piśmiennictwie zgodnie wskazuje się, iż wznowienie prawomocnie zakończonego

postępowania na podstawie art. 542 § 3 k.p.k. w związku z ujawnieniem się

jednego z uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k. może nastąpić tylko z

urzędu, nie zaś na wniosek strony (zob. np. uchwała siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 7 maja 2005 r. sygn. I KZP 5/05). Pismo sygnalizacyjne złożone w

trybie art. 9 § 2 k.p.k. nie implikuje po stronie sądu, do którego skierowano ów

wniosek, ani prawa, ani obowiązku jego rozpoznania (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 11 stycznia 2022 r., sygn. IV KZ 55/21). Jednocześnie brak jest

możliwości postąpienia z pismem sygnalizacyjnym tak, jakby stanowiło ono

wniosek o wznowienie postępowania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7

grudnia 2021 r., sygn. V KZ 39/21). Okoliczności w nim podniesione mogą jedynie

zostać zweryfikowane z urzędu.

Pismo A.O. winno zatem zostać potraktowane jako sygnalizacja potrzeby

wznowienia postępowania z urzędu i w takim trybie ocenione. W realiach niniejszej

sprawy brak jest jednak podstaw do podjęcia z urzędu przez Sąd Najwyższy

działań w przedmiocie wznowienia postępowania zakończonego postanowieniem

Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13 listopada 2024 r., sygn. II AKzw 517/24.

Abstrahując od niedopuszczalności wznowienia postępowania w przedmiocie

udzielenia przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności, nie zachodzą także

wskazywane okoliczności mające świadczyć o potrzebie wznowienia postępowania

z urzędu.

II KO 236/25

3

W kontekście forsowanej przez skazanego argumentacji zaaprobować

należy stanowisko przedstawione obszernie przez Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 4 marca 2025 r. (sygn. III KS 45/24), że bezwzględne przyczyny odwoławcze,

skutkujące przecież koniecznością uwzględniania ich z urzędu, niezależnie od

granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu na treść orzeczenia,

wymagają, by zaliczać do nich wyłącznie stany o charakterze obiektywnym i łatwo

weryfikowalnym. Gdyby wspomniane konsekwencje miało wywoływać uchybienie,

którego stwierdzenie wymagałoby przeprowadzenia wielopłaszczyznowych i

wysoce ocennych analiz, wymagających sięgania po dodatkowe materiały

dowodowe dotyczącego sędziego zasiadającego w składzie sądu, i to bez jego

udziału, prawo stron procesu karnego do przewidywalności zachowań organów

procesowych, własnej sytuacji procesowej oraz ostateczności wydawanych przez

sądy rozstrzygnięć (nawet po ich uprawomocnieniu się), zostałyby w sposób istotny

ograniczone, co z kolei wywoływałoby dalsze perturbacje procesowe związane

choćby z prawem do zaskarżenia orzeczenia czy uzyskania pewnego, wiążącego

rozstrzygnięcia. Relatywizacja bezwzględnych przyczyn odwoławczych, które winny

być we wszystkich sądach postrzegane identycznie, w istocie narusza stabilność

orzeczeń i pewność prawa, godząc w ten sposób w podstawowe reguły

demokratycznego państwa prawnego. Próby dokonywania ocen skutków

przeprowadzanych analiz pod kątem niezawisłości i bezstronności sędziego lub

sądu z punktu widzenia art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., prowadzą do subiektywizacji tejże

oceny odnośnie do wystąpienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej, które przez

blisko 100 lat były wprowadzane przez ustawodawcę i interpretowane przez

judykaturę niezmiennie. Bezwzględne przyczyny odwoławcze nie mogą podlegać

jakiejkolwiek ocenie z punktu widzenia ich natężenia lub okoliczności istniejących

poza sądem, z wyłączeniem okoliczności, o których mowa w art. 40 § 1 obecnie

obowiązującego k.p.k. (por. wyrok SN z 28 marca 1957 r., IV KRN 125/57, OSNCK

1957, nr 4, poz. 41; postanowienie SN z 27 lutego 1958 r., I KO 222/57, OSNPG

1958, nr 7, poz. 12). Wskazać także należy, że skoro wartością demokratycznego

państwa jest zapewnienie bezpieczeństwa prawnego i pewności prawa, zwłaszcza,

jeśli chodzi o jego stosowanie, to warunkiem takiego stanu rzeczy jest jednolitość

stosowania prawa przez sądy (por. wyrok TK z 13 października 2015 r., SK 63/12,

II KO 236/25

4

OTK-A 2015, nr 9, poz. 146). Powyższe stwierdzenie zyskuje na wartości właśnie w

kontekście bezwzględnych przyczyn odwoławczych, które powinny być oczywiste,

łatwo dostrzegalne, a przez to stosowane jednolicie. Skoro art. 439 § 1 k.p.k. ma

charakter wyjątkowy, z uwagi na fakt, że zaistnienie jednej z taksatywnie

wymienionych w nim przyczyn obliguje sąd do orzekania poza granicami

zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz niezależnie od wpływu uchybienia na

treść wyroku, to zgodnie z zasadą exceptiones non sunt extendendae, przepis ten

nie może być interpretowany rozszerzająco. Dotyczy to nie tylko wzbogacania za

pomocą wykładni samego katalogu z art. 439 § 1 k.p.k., lecz także dokonywania

rozszerzającej interpretacji konkretnych przyczyn odwoławczych (zob.

postanowienie SN z 12 lipca 2022 r., III KK 222/22). Zaaprobować zatem należy

interpretację bezwzględnych przyczyn odwoławczych wyrażaną od dawna w

orzecznictwie, że problem należytej obsady ze względu na częstotliwość sytuacji, w

której może on powstać, jak i ze względu na doniosłe skutki procesowe

ewentualnego nieprzestrzegania tej obsady należy do tych problemów, które

powinny być bardzo precyzyjnie i jednoznacznie rozumiane w praktyce. Nienależyta

obsada sądu zachodzi wtedy, gdy skład sądu orzekającego w konkretnej sprawie

jest różny od tego, który jest przewidziany w ustawie do rozpoznawania spraw

określonej kategorii, w sądzie danego szczebla i w określonym trybie.

„Przewidziana w art. 388 pkt 2 k.p.k. z 1969 r. (obecnie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. –

przyp. SN), bezwzględna przyczyna odwoławcza polegająca na tym, że sąd był

„nienależycie obsadzony” zachodzi wówczas gdy skład sądu orzekającego w

konkretnej sprawie jest różny od tego, który przewidziany jest w ustawie jako

wyłączny do rozpoznawania określonej kategorii spraw, w sądzie danego szczebla i

w określonym trybie” (uchwała SN z 20 listopada 1997 r., I KZP 30/97, OSNKW

1997, nr 11-12, poz. 92, z aprobatą J. Grajewskiego [w:] J. Grajewski, L. K.

Paprzycki, M. Płachta, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. II, Kraków

2003, s. 76-77). „Nienależyta obsada sądu (to taka) obsada, która nie jest w ogóle

znana ustawie albo jest wprawdzie znana ustawie, ale nie jest przewidziana dla

danej kategorii spraw w sądzie danego szczebla czy w danym postępowaniu ();

dyskusyjne może być, czy nienależyta obsada sądu to każda nieodpowiadająca

przepisom dla danego wypadku obsada sądu, tak szersza jak i węższa, czy jedynie

II KO 236/25

5

obsada węższa” (T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz,

Kraków 2005, s. 1094). „Należyta obsada sądu musi zawsze spełniać wszystkie

ilościowe i jakościowe wymogi ustawy, stawiane składom orzekającym w

konkretnych sprawach karnych, które wynikają z przepisów k.p.k. i innych ustaw, w

tym o tzw. charakterze ustrojowym (prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawa

o Sądzie Najwyższym). Zatem sądem nienależycie obsadzonym jest sąd w takim

składzie, który nie jest w ogóle – w danym rodzaju spraw – przez ustawę

przewidziany ani też nie jest dopuszczalny do wyznaczenia w określonej kategorii

spraw na podstawie upoważnienia ustawy (). W nawiązaniu do (tego) poglądu

stwierdzić więc należy, iż nienależytą obsadę sądu stanowi uchybienie polegające

na odstąpieniu od przewidzianej przez ustawę liczby członków składu orzekającego

w danym rodzaju spraw lub niezachowanie ustalonych proporcji pomiędzy liczbą

osób składu orzekającego o różnym statusie (sędziowie danego sądu i tzw. sędzia

delegowany), a także na każdej innej nieprawidłowości nie stanowiącej udziału

osoby nieuprawnionej” (S. Zabłocki [w:]: Z. Gostyński (red.), Kodeks postępowania

karnego. Komentarz, t. II, Warszawa 1998, s. 470-471). Lektura dalszych wywodów

tego komentatora (zaprezentowanych w tezach oznaczonych jako pkt 23-29)

potwierdza w sposób nienasuwający najmniejszych nawet wątpliwości, że wiąże on

tę bezwzględną przyczynę odwoławczą wyłącznie z zagadnieniem „ilościowej”

kompozycji składu orzekającego i nie dopuszcza badania kwestii niezawisłości czy

bezstronności sądu przez pryzmat uchybienia, o którym mowa w przepisie art. 439

§ 1 pkt 2 k.p.k.

W przywołanym wcześniej postanowieniu wydanym w sprawie III KS 45/24

nie bez racji przedstawiono także inne orzeczenia, w których podnoszono, iż

stwierdzenie przez sąd orzekający w postępowaniu odwoławczym (czy też

analogicznie w postępowaniu wznowieniowym) braku gwarancji dochowania

standardu niezawisłości i bezstronności przez sąd a quo nie może zostać

utożsamione z bezwzględną przyczyną odwoławczą nawiązującą do nienależytej

obsady sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. (por. postanowienie SN z 13

grudnia 2021 r., II KZ 46/21). Udział w składzie orzekającym sędziego powołanego

na wniosek Krajowej Rady ukształtowanej na podstawie ustawy o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw z dnia 8 grudnia 2017

II KO 236/25

6

roku (Dz. U. z 2018, poz. 3) nie może być samodzielną podstawą do stwierdzenia,

że sąd nie był należycie obsadzony. Przemawia za tym konieczność dokonania

zawężającej interpretacji art. 439 § 1 k.p.k. zawierającego katalog bezwzględnych

przyczyn odwoławczych (zob. postanowienia SN: z 5 listopada 2024 r., IV KS 41/24;

z 26 lutego 2025 r, III KS 5/25). Nie można także przyjąć a priori, że każdy sędzia

powołany w powyższym trybie nie spełnia wymogu niezawisłości

i bezstronności, oraz że w każdym przypadku – bez względu na okoliczności –

występuje wówczas bezwzględna przyczyna odwoławcza (zob. postanowienie SN z

dnia 19 czerwca 2024 r., II KO 43/24).

Tym samym na gruncie wyrażonej przez A.O. argumentacji sygnalizującej

potrzebę wznowienia postępowania z urzędu, należy opowiedzieć się za

powołanym wcześniej i ugruntowanym w orzecznictwie i literaturze poglądem, iż o

nienależytej obsadzie sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. można mówić

jedynie wówczas, gdy sąd orzekał w składzie w ogóle nieznanym ustawie, skład

sądu odbiegał od przewidzianej liczby członków dla danej kategorii spraw w sądzie

danego szczebla czy w danym postępowaniu, nie zachowano ustawowych proporcji

pomiędzy liczbą osób w nim zasiadających o różnym statusie prawnym, bądź gdy w

składzie uczestniczy sędzia nieuprawniony do orzekania w danym sądzie (choćby

poprzez wady udzielonej delegacji np. na czas pełnienia funkcji). Do elementów

mających znaczenie dla stwierdzenia zaistnienia bezwzględnej przyczyny

odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. nie można próbować zaliczać potencjalnie

wadliwej procedury nominacyjnej sędziego mającej wywołać skutek w postaci

nienależytej obsady sądu. Brak jest podstaw do odstąpienia od

kilkudziesięcioletniej utrwalonej linii orzeczniczej, która obecnie próbuje ewoluować

w sposób, który nie może zasługiwać na akceptację. Podzielić trzeba poglądy

Trybunału Konstytucyjnego (zob. uzasadnienia postanowień TK z dnia 19 lipca

2005 r., SK 37/04, OTK-A 2005/7, poz. 87 oraz 4 grudnia 2000 r., SK 10/99, OTK

2000/8, poz. 300) wskazujące, iż konsekwentna praktyka sądowa oparta na

interpretacji, która w sposób bezsporny ustaliła wykładnię określonego przepisu

prawa i nie jest kwestionowana przez przedstawicieli doktryny, prowadzi do tego, iż

przedmiotem kontroli jest norma prawna odczytywana z danego przepisu zgodnie z

II KO 236/25

7

tak utrwaloną wykładnią (S. Zabłocki [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom IV.

Komentarz do art. 425–467, red. R. A. Stefański, Warszawa 2021, s. 297).

Z uwagi zatem na fakt, iż sąd odwoławczy rozpoznawał sprawę w

prawidłowym składzie, a w piśmie sygnalizującym nie wykazano także, by w

sprawie zachodziły okoliczności uzasadniające wyłączenie sędziego na podstawie

art. 40 k.p.k., brak jest podstaw do przyjęcia, że zaistniała wskazywana

bezwzględna przyczyna odwoławcza.

Z powyższych przyczyn argumentacja A.O. sygnalizująca zaistnienie

bezwzględnej przyczyny odwoławczej nie jest trafna i w konsekwencji nie mogła

doprowadzić do przeprowadzenia przez Sąd Najwyższy z urzędu postępowania w

przedmiocie wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym

postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13 listopada 2024 r., sygn.

II AKzw 517/24. W realiach niniejszej sprawy można byłoby zatem poprzestać

jedynie na pisemnym poinformowaniu skazanego o braku podstaw do wszczęcia

postępowania wznowieniowego z urzędu, jednakże za celowe uznano podjęcie

formalnej decyzji o braku prawnych podstaw do wszczęcia postępowania

wznowieniowego z urzędu w formie niezaskarżalnego, ale uzasadnionego w celach

informacyjnych pisemnego zarządzenia.

Mając na względzie powyższe, zarządzono jak na wstępie.

[WB]

[a.ł]