Wpis o leczeniu na depresję bez dowodu nie wymusza obrony. SN uchylił wyrok sądu odwoławczego

II KS 51/25

2

Sąd Rejonowy w Grodzisku Mazowieckim wyrokiem z dnia 28 lutego 2025 r.,

sygn. akt II K 852/23, skazał R. W. , przy zastosowaniu art. 4 § 1 k.k., za czyn z art.

209 § 1a k.k. na karę roku pozbawienia wolności oraz zwolnił oskarżonego w całości

z ponoszenia kosztów sądowych i opłat w sprawie, przejmując je na rachunek Skarbu

Państwa.

Od powyższego wyroku apelację na korzyść oskarżonego wywiódł jego

obrońca, zarzucając obrazę przepisów postępowania, mającą wpływ na jego treść,

tj. art. 2 § 2 k.p.k. w zw. z art. 4 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k., błąd

w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku oraz

rażącą niewspółmierność orzeczonej kary.

Po rozpoznaniu apelacji obrońcy oskarżonego, Sąd Okręgowy w Warszawie

wyrokiem z dnia 31 lipca 2025 r., sygn. akt X Ka 673/25, uchylił zaskarżony wyrok i

sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Grodzisku Mazowieckim do ponownego

rozpoznania. W pisemnych motywach Sąd odwoławczy wskazał na konieczność

uchylenia wyroku Sądu meriti, wobec wystąpienia bezwzględnej przyczyny

odwoławczej określonej w art. 439 § 10 k.p.k., bowiem w dniu 6 maja 2024 r.

przewodnicząca otworzyła w sprawie przewód sądowy, prowadząc postępowanie

pod nieobecność oskarżonego, który nie miał ustanowionego obrońcy. W ocenie

Sądu odwoławczego, Sąd meriti powinien na wskazanym terminie rozprawy powziąć

uzasadnione wątpliwości co do poczytalności oskarżonego wobec zalegania w

aktach postępowania przygotowawczego informacji o leczeniu oraz hospitalizowaniu

oskarżonego z powodu depresji w 2018 r. i dopuścić na tym etapie dowód z opinii

biegłych lekarzy psychiatrów. Zamiast tego – jak wskazał Sąd odwoławczy – Sąd

meriti przesłuchał kluczowego świadka, a dopiero na następnej rozprawie, na której

pojawił się oskarżony wraz z obrońcą, dopuścił wskazany dowód z opinii. W

konsekwencji, w ocenie Sądu odwoławczego, Sąd meriti powinien wydać

postanowienie o prowadzeniu rozprawy od początku, skoro stwierdzono wymóg

obrony obligatoryjnej oraz ujawnić zeznania świadka przesłuchanego w dniu 6 maja

2024 r. ze względu na niezgłoszenie przez obrońcę żądania powtórzenia czynności

dokonanych pod jego nieobecność.

II KS 51/25

3

Skargę od powyższego wyroku wniósł Prokurator Okręgowy w Warszawie,

który zaskarżonemu orzeczeniu w całości na niekorzyść oskarżonego, zarzucił

naruszenie art. 437 § 2 zd. drugie in fine k.p.k. „przez uchylenie wyroku Sądu

Rejonowego w Grodzisku Mazowieckim z dnia 28 lutego 2025 r., sygn. akt II K 852/23

wobec R. W. i przekazanie temu sądowi sprawy w całości do ponownego

rozpoznania na skutek błędnego uznania, że w sprawie zaistniała bezwzględna

przyczyna odwoławcza w postaci braku obrońcy pomimo uzasadnionej wątpliwości

co do poczytalności oskarżonego, podczas gdy taka podstawa w sprawie w istocie

nie zaistniała”. W uzasadnieniu skargi, prokurator wskazał między innymi, że fakt

leczenia psychiatrycznego (nawet jeżeli zostałby prawidłowo wykazany), choć jest

jednym z warunków, które winny zostać poddane rozwadze sądu, nie jest czynnikiem

przesądzającym o konieczności skorzystania przez ten organ z dowodu w postaci

opinii biegłych. Jak podkreślił prokurator, okoliczność powzięcia na późniejszym

etapie wątpliwości co do poczytalności oskarżonego, nie warunkowała również

konieczności ponownego przeprowadzenia wszystkich dowodów, jakie zostały

przeprowadzone przed powzięciem ww. wątpliwości — zwłaszcza gdy ww. opinia

rozwiązała wątpliwości co do poczytalności oskarżonego (biegli nie stwierdzili u

oskarżonego czynników znoszących bądź ograniczających poczytalność w

odniesieniu do zarzucanego mu czynu), a obrońca oskarżonego nie domagał się

powtórzenia czynności dokonanych pod jego nieobecność. W tych okolicznościach,

zdaniem prokuratora, za uchyleniem wyroku Sądu I Instancji nie przemawiają ani

względny natury prawnej (brak bezwzględnej przyczyny odwoławczej), ani tym

bardziej względy słusznościowe czy też gwarancyjne (co po części – jak zaznaczył

prokurator - przyznaje zresztą sam Sąd Odwoławczy wskazując, że nie było

przeszkód do ujawnienia zeznań świadka przesłuchanego pod nieobecność obrońcy

- a tym samym nie dostrzegając potrzeby bezpośredniego udziału obrońcy w

przesłuchaniu ww. świadka).

W oparciu o wyżej przedstawiony zarzut, skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

odwoławczemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga prokuratora zasługuje na uwzględnienie.

II KS 51/25

4

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 539a § 3 k.p.k.

podstawą do wniesienia skargi na wyrok sądu odwoławczego uchylającego wyrok

sądu pierwszej instancji i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania jest

wyłącznie naruszenie przepisu określonego w art. 437 k.p.k. albo wystąpienie

uchybienia wymienionego enumeratywnie w treści art. 439 § 1 k.p.k. Z powyższego

wynika zatem, że rozpoznanie skargi ogranicza się do zbadania, czy zachodzi tzw.

bezwzględna przyczyna odwoławcza określona w art. 439 § 1 k.p.k. albo czy sąd

odwoławczy uchylił wyrok mimo braku formalnych przeszkód określonych w art. 454

§ 1 k.p.k. do wydania wyroku reformatoryjnego, względnie, czy jest konieczne

przeprowadzenie na nowo w całości przewodu sądowego (art. 437 § 2 in fine k.p.k.).

W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy dopuścił się naruszenia, o którym

mowa w art. 539a § 3 k.p.k., to jest obrazy art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k. Rację ma

bowiem prokurator twierdząc, że w sprawie nie zaistniała bezwzględna przyczyna

odwoławcza określona w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w postaci braku obrońcy pomimo

uzasadnionej wątpliwości co do poczytalności oskarżonego.

W aktualnym stanie prawnym wyróżnia się dwie sytuacje związane ze stanem

zdrowia psychicznego oskarżonego uzasadniające obronę obligatoryjną (w

postępowaniu przygotowawczym dotyczą one podejrzanego). Chodzi o istnienie:

uzasadnionej wątpliwości, czy zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania

swoim postępowaniem nie była w czasie popełnienia czynu wyłączona lub w

znacznym stopniu ograniczona (art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k.) oraz – druga sytuacja -

uzasadnionej wątpliwości, czy stan zdrowia psychicznego oskarżonego pozwala na

udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz

rozsądny – art. 79 § 1 pkt 4 k.p.k. (zob. też K. Eichstaedt [w:] Kodeks postępowania

karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, red. D. Świecki, LEX/el. 2025, art. 79).

W uchwale Sądu Najwyższego w składzie 7 Sędziów Sądu Najwyższego z 16

czerwca 1977 r., VII KZP 11/77, wyrażono zapatrywanie wedle którego dopuszczenie

dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów o stanie zdrowia psychicznego

oskarżonego jest równoznaczne z istnieniem „uzasadnionej wątpliwości” co do jego

poczytalności. Sąd Najwyższy w powołanej uchwale zwrócił uwagę na szczególny

charakter dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów, wskazując na konieczność

ograniczenia dopuszczalności poddania oskarżonego badaniu tych biegłych w celu

II KS 51/25

5

wydania opinii o stanie jego zdrowia psychicznego tylko do tych wypadków, w których

zachodzą uzasadnione - a więc oparte na konkretnych okolicznościach i dowodach

- wątpliwości w tym względzie, powodujące także obligatoryjną obronę (zob. też

postanowienie Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2014 r., II KK 366/13). Jest zatem

oczywiste, że nie każda wątpliwość odnosząca się do stanu zdrowia psychicznego

oskarżonego lub podejrzanego, będzie skutkowała obroną obligatoryjną. Dla

zaistnienia przesłanek obrony obligatoryjnej w tym kontekście konieczne jest

wystąpienie wątpliwości uzasadnionych obiektywnymi okolicznościami, innymi słowy

okolicznościami natury faktycznej, które w odbiorze zewnętrznym przemawiają za

realną możliwością wystąpienia u oskarżonego zakłóceń w stanie zdrowia

psychicznego w chwili czynu lub w toku procesu karnego. (zob. np. postanowienie

Sądu Najwyższego z 25 września 2014 r., III KK 229/14). Oceny w tym zakresie

dokonuje in concreto uprawniony organ procesowy, czyli w zależności od etapu

postępowania karnego – prokurator lub sąd.

W związku z tym same tylko oświadczenie o leczeniu psychiatrycznym, nie

poparte żadnym dowodem, nie rodzi jeszcze uzasadnionych wątpliwości co do

poczytalności (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2014 r., WD 1/13).

Podobne zapatrywanie wyraził Sąd Najwyższy w postanowieniu z 26 czerwca 2019

r., V KK 237/19, stwierdzając, że sam fakt, iż w aktach sprawy znajduje się informacja

o leczeniu psychiatrycznym (na depresję) nie obliguje organu procesowego do

badania poczytalności podsądnego (zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z 29

czerwca 2022 r., I KK 187/22). Dla szerszego zobrazowania omawianego

zagadnienia warto też wskazać, że uzasadnionych wątpliwości co do poczytalności

oskarżonego nie wywołuje samo uzależnienie od alkoholu czy fakt zażywania

(okazjonalnego) narkotyków (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 maja 2008 r., III KK

17/08).

Pojawienie się uzasadnionych wątpliwości po stronie sądu lub prokuratora (w

zależności od etapu postępowania), jak już wskazano, determinuje obronę

obligatoryjną i konieczność wyznaczenia dla oskarżonego obrońcy z urzędu, jeśli nie

posiada on obrońcy z wyboru. W tym kontekście znaczenie ma również treść art. 79

§ 4 k.p.k., zgodnie z którym uznając za uzasadnioną opinię biegłych lekarzy

psychiatrów, że czyn oskarżonego nie został popełniony w warunkach wyłączenia

II KS 51/25

6

lub znacznego ograniczenia zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania

swoim postępowaniem i że stan zdrowia psychicznego oskarżonego pozwala na

udział w postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny, sąd

orzeka, że udział obrońcy nie jest obowiązkowy. Postanowienie na podstawie

powołanego przepisu zapada po dokonaniu oceny wydanej przez biegłych opinii i

oznacza ustanie obrony obligatoryjnej.

W świetle powyższych rozważań odnotować należy, że decyzje procesowe

podjęte w przedmiotowej sprawie przez Sąd Rejonowy są prawidłowe i nie nasuwają

żadnych wątpliwości. Kluczowy bowiem jest fakt, że w protokole przesłuchania z dnia

1 sierpnia 2023 r. podejrzanego R. W. , zawarta jest następująca informacja: „leczony

psychiatrycznie Szpital w D. 2018 rok na obserwacji z powodu depresji”, która nie

powinna - wbrew twierdzeniom Sądu ad quem – stanowić per se podstawy powzięcia

uzasadnionych wątpliwości zarówno co do poczytalności oskarżonego, jak i co do

możliwości uczestniczenia przez niego w czynnościach procesowych. Sąd I instancji

analizując zebrany na etapie postępowania przygotowawczego materiał dowodowy

w powołanym wyżej zakresie nie powziął wątpliwości, o których mowa w art. 79 § 1

pkt 3 i 4 k.p.k., nie miał również podstaw by te wątpliwości na tym etapie

postępowania powziąć. Wyraźnie podkreślić należy, że dopiero kontakt Sądu

Rejonowego z oskarżonym na rozprawie w dniu 1 lipca 2024 r. oraz treść składanych

przez niego w toku rozprawy wyjaśnień (w tym nowa informacja o wyznaczonej na

wrzesień 2024 r. wizycie) spowodowały, że Sąd I instancji powziął uzasadnione

wątpliwości co do poczytalności oskarżonego dopuszczając w tym zakresie dowód z

opinii biegłych lekarzy psychiatrów. W związku z powyższym prawidłowa pozostaje

również kolejna decyzja procesowa Sądu I instancji. Uznając bowiem za

uzasadnioną opinię biegłych lekarzy psychiatrów, że poczytalność oskarżonego w

czasie popełnienia czynu nie była wyłączona ani w znacznym stopniu ograniczona,

a nadto, że stan zdrowia psychicznego oskarżonego pozwala mu na udział w

postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny - Sąd ten

wydał na podstawie art. 79 § 4 k.p.k. - postanowienie o tym, że udział obrońcy nie

jest obowiązkowy (k. 369). Przypomnieć więc należy, że obrona oskarżonego jest

niezbędna przez cały czas występowania wątpliwości co do jego poczytalności.

Natomiast z chwilą usunięcia wątpliwości, obrona traci charakter obligatoryjny. W

II KS 51/25

7

realiach tej sprawy przez cały okres występowania okoliczności uzasadniających

obronę obligatoryjną oskarżony reprezentowany był przez obrońcę z wyboru.

Sąd Okręgowy zupełnie bezzasadnie ustalił również, że Sąd Rejonowy

powinien wydać postanowienie o prowadzeniu rozprawy od początku oraz ujawnić

zeznania świadka, który został przesłuchany pod nieobecność oskarżonego i jego

obrońcy. Po pierwsze, obrońca oskarżonego nie żądał powtórzenia czynności

dokonanych pod jego nieobecność, stwierdzając jednocześnie, że nie ma pytań do

oskarżycielki posiłkowej i nie widzi konieczności zadania jej pytań. W apelacji od

wyroku Sądu Rejonowego obrońca oskarżonego nie podniósł uchybienia w postaci

naruszenia prawa do obrony. Po drugie, zgodnie z art. 405 § 4 k.p.k. sąd postanowił

ujawnić bez odczytywania za zgodą stron wszystkie protokoły i dokumenty

podlegające odczytaniu na rozprawie, które nie zostały odczytane, a które zostały

zebrane w aktach sprawy, bez ich wskazywania (k. 368v). Jednocześnie należy mieć

na uwadze, że prowadzenie sprawy od początku, nie oznacza, iż wszystkie

czynności, w tym oświadczenia procesowe stron, muszą zostać ponowione. Z treści

art. 404 § 2 k.p.k. wynika jedynie to, że należy, rozpoznając sprawę od początku,

przeprowadzić od nowa, bądź ujawnić przeprowadzone uprzednio dowody (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 4 marca 2010 r., II KK 233/09). W tych

okolicznościach, nie tracąc z pola widzenia okoliczności, że nawet gdyby przyjąć, że

Sąd Rejonowy naruszył przepisy o prowadzeniu rozprawy od początku, stwierdzenie

Sądu Okręgowego o konieczności ujawnienia zeznań świadka przesłuchanego pod

nieobecność obrońcy oskarżonego pozostaje zupełnie chybione.

Reasumując, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak było podstaw do

przyjęcia, że zachodzi bezwzględna przyczyna odwoławcza przewidziana w art. 439

§ 1 pkt 10 k.p.k. Tym samym decyzja Sądu odwoławczego o uchyleniu wyroku

zaskarżonego apelacją i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I

instancji pozostawała w oczywistej sprzeczności z dyspozycją art. 437 § 2 zdanie

drugie k.p.k., stanowiąc jego rażące naruszenie. Skutkowało to koniecznością

eliminacji zaskarżonego orzeczenia z obrotu prawnego oraz ponownego

rozpoznania sprawy w instancji odwoławczej, z obowiązkiem respektowania

zaprezentowanych wyżej ocen prawnych.

II KS 51/25

8

Mając powyższe na uwadze orzeczono jak na wstępie.

[J.J.]

[a.ł]

Paweł Kołodziejski Zbigniew Kapiński Igor Zgoliński