Pożyczka 15 000 zł z odsetkami 1% dziennie. SN uchylił nakaz zapłaty z 2001 r.

Pismem z 29 marca 2024 r. Prokurator Generalny wywiódł skargę

nadzwyczajną od prawomocnego nakazu zapłaty wydanym w postępowaniu

upominawczym przez Sąd Rejonowy w Kołobrzegu (dalej również: „Sąd Rejonowy”)

10 lipca 2001 r., I Nc 91/01 w sprawie z powództwa Z. K. (dalej: „Powód”) przeciwko

T. P. (dalej: „Pozwany”) o zapłatę.

Działając na podstawie art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115 § 1 i § 1a ustawy

z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. 2024, poz. 622 z późn. zm.;

dalej: „ustawa o SN”), z uwagi na konieczność zapewnienia zgodności z zasadą

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej, w szczególności poprzez budowanie zaufania do państwa

i stanowionego przez nie prawa, które polega między innymi na tym, że organ władzy

publicznej (którym jest również sąd), działa na podstawie i w granicach prawa

i w poszanowaniu dla niego, a więc nie narusza go w sposób rażący, a nadto

uwzględnia zasady konstytucyjne, w tym mającą istotne znaczenie w sprawie objętej

niniejszą skargą nadzwyczajną zasadę ochrony konsumentów przed nieuczciwymi

praktykami rynkowymi (art. 76 Konstytucji RP), zasadę prawa do rzetelnej procedury

sądowej (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) oraz zasadę sprawiedliwości społecznej

(art. 2 Konstytucji RP), Prokurator Generalny zaskarżył ww. nakaz zapłaty

w postępowaniu upominawczym w całości.

Na zasadzie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 ustawy o SN zaskarżonemu orzeczeniu

Prokurator Generalny zarzucił:

1. naruszenie zasad i praw człowieka i obywatela, określonych w art. 2 i art. 45

Konstytucji RP, a mianowicie zasady sprawiedliwości społecznej, a także

prawa obywatela do sądu, wyrażającego się w prawie do odpowiednio

ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i

rzetelności procesu, poprzez uznanie przez Sąd Rejonowy, że roszczenie

skierowane przez Powoda przeciwko Pozwanemu nie było oczywiście

bezzasadne, a przytoczone w pozwie okoliczności nie budziły wątpliwości i

tym samym zachodziły podstawy do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu

upominawczym, nie zaś skierowania sprawy do rozpoznania na rozprawę,

II NSNc 13/25

3

podczas gdy już z treści pozwu, a ponadto dołączonego do niego

oświadczenia, w sposób oczywisty wynikało, że roszczenie skierowane

wobec Pozwanego w zakresie żądania rażąco wygórowanych odsetek

przysparzających

nadmiernych

w

danych

stosunkach

i nieusprawiedliwionych zysków dla jednej ze stron, a mianowicie

w wysokości 1% dziennie było oczywiście bezzasadne, bowiem było

nieważne na zasadzie art. 58 § 2 k.c., jako sprzeczne z bezwzględnie

obowiązującym przepisem art. 3531 k.c. i z zasadami współżycia społecznego,

a wobec tego nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym nie mógł być

więc wydany;

2. rażące naruszenia prawa materialnego, tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c.

(w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania orzeczenia) poprzez ich błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że ustna umowa pożyczki,

stwierdzona następnie załączonym do pozwu oświadczeniem, z którego

wynikało, że Powód pożyczył Pozwanemu kwotę 15 000 zł z umownymi

odsetkami w wysokości 1% w stosunku dziennym od 1 maja 2001 r. do dnia

zapłaty była w całości ważna, jako zgodna z zasadą swobody umów, podczas

gdy jej treść i cel z uwagi na regulacje dotyczące zastrzeżenia wysokości

odsetek mających charakter „lichwiarski” były sprzeczne z celem i naturą

umowy pożyczki, a także z zasadami współżycia społecznego i w tym zakresie

umowa była nieważna na zasadzie art. 58 § 1 k.c. w zw. z § 3 k.c., jako

sprzeczna z ustawą;

3. rażące naruszenia prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c.,

w zw. z art. 498 § 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym na dzień

orzekania), poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

skutkujące uznaniem, że roszczenie Powoda było zasadne, a jego wysokość

nie budziła wątpliwości, czyniąc zbytecznym przeprowadzenie rozprawy, co

skutkowało wydaniem nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym

nakazującym by Pozwany w ciągu dwóch tygodni od doręczenia nakazu

zapłacił Powodowi kwotę 15 000 zł wraz z umownymi odsetkami w

wysokości 1% w stosunku dziennym liczonymi od 1 maja 2001 r. oraz kwotę

307,50 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania upominawczego, podczas

II NSNc 13/25

4

gdy z treści pozwu, a nadto dołączonego do niego oświadczenia w sposób

oczywisty wynikało, że roszczenie skierowane wobec Pozwanego w zakresie

żądania we wskazanej wysokości odsetek było oczywiście bezzasadne,

albowiem było nieważne na zasadzie art. 58 § 1 i § 3 k.c., jako sprzeczne

z bezwzględnie obowiązującym przepisem art. 3531 k.c., a zatem nakaz

zapłaty w postępowaniu upominawczym nie mógł być wydany,

Na podstawie powyższych zarzutów, rozwiniętych następnie w uzasadnieniu

skargi nadzwyczajnej Prokurator Generalny, na zasadzie art. 91 § 1 ustawy o SN,

wniósł o uchylenie zaskarżonego prawomocnego nakazu zapłaty w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu

w Kołobrzegu z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania ze skargi nadzwyczajnej.

W skardze nadzwyczajnej Prokurator Generalny przedstawił stan faktyczny

i prawny sprawy. Jak wskazał, nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym

z 10 lipca 2001 r., I Nc 91/01 Sąd Rejonowy w Kołobrzegu nakazał Pozwanemu,

aby zapłacił Powodowi kwotę 15 000 zł wraz z umownymi odsetkami w wysokości

1% w stosunku dziennym od 1 maja 2001 r. do dnia zapłaty oraz kosztami

postępowania upominawczego w wysokości 307,50 zł, w terminie dwóch tygodni

od doręczenia nakazu albo w tymże terminie wniósł sprzeciw do Sądu Rejonowego

w Kołobrzegu. Wobec braku wniesienia sprzeciwu, nakaz zapłaty uprawomocnił się

22 sierpnia 2001 r. Następnie 4 stycznia 2006 r. Sąd Rejonowy nadał nakazowi

zapłaty klauzulę wykonalności na rzecz następcy prawnego Pozwanego A. W.. W

wyniku powyższego, Komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym w Białogardzie D.

M. prowadzi aktualnie postępowanie egzekucyjne z wniosku A.W. przeciwko

Powodowi (sygn. Km 957/22).

W pozwie wskazano, że dochodzona przez Powoda wierzytelność wynikała

z oświadczenia podpisanego przez Pozwanego, z którego wynikało, że Powód

udzielił mu pożyczki w kwocie 15 000 zł, którą Pozwany był obowiązany jest zwrócić

z odsetkami w wysokości 1% w stosunku dziennym. Do pozwu, jako załącznik,

zostało dołączone oświadczenie podpisane przez Pozwanego, z którego wynikało,

że Powód udzielił mu pożyczki we wskazanej wyżej kwocie, którą Pozwany

zobowiązał się zwrócić zgodnie z warunkami wskazanymi powyżej.

II NSNc 13/25

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone

orzeczenie, tj. prawomocny nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym z 10 lipca

2001 r., I Nc 91/01, wydany przez Sąd Rejonowy w Kołobrzegu nie odpowiada prawu.

Zgodnie z art. 89 § 1 ustawy o SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia

zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego

zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu

powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie

może być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile: 1) orzeczenie narusza

zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji

lub 2) orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię

lub niewłaściwe zastosowanie, lub 3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych

ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego – a orzeczenie

nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych

środków zaskarżenia.

Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru

sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji RP. Jej celem

jest wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a jednocześnie naruszających zasady

sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych, które dotyczą konkretnych,

zindywidualizowanych podmiotów (zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19; wyrok Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2020 r.,

I NSNu 1/20). Rolą kontroli nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie wszystkich

wadliwych orzeczeń. Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji powinna

dotyczyć tylko tych z nich, które nie dają się pogodzić z podstawowymi zasadami

demokratycznego państwa prawnego, będąc prima facie orzeczeniami w sposób

elementarny niesprawiedliwymi (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021 r.,

I NSNc 146/21).

W piśmiennictwie zauważa się, że z formalnego punktu widzenia skarga

nadzwyczajna należy do nadzwyczajnych środków zaskarżenia o złożonym

charakterze (T. Ereciński, K. Weitz, Skarga nadzwyczajna w sprawach cywilnych,

II NSNc 13/25

6

Przegląd Sądowy 2019 r., Nr 2, s. 8). Formalnoprawna analiza skargi nadzwyczajnej

wniesionej w niniejszej sprawie prowadzi do wniosku, że skarga jest dopuszczalna,

co otwiera możliwość jej merytorycznego rozpoznania.

Przechodząc do zasadniczych rozważań Sąd Najwyższy wskazuje,

że konfrontacja zaskarżonego nakazu zapłaty z zarzutami skargi nadzwyczajnej,

a przyjmując szerszą perspektywę ze standardami nie tylko demokratycznego

państwa prawnego, ale nawet państwa w najogólniejszym ujęciu cywilizowanego,

musi prowadzić do wniosku o bezprawnym charakterze wydanego

przez Sąd Rejonowy w Kołobrzegu orzeczenia. Stopień szkodliwości społecznej

skutków, jakie wytworzone zostały w związku z wydaniem i uprawomocnieniem się

spornego nakazu zapłaty, pozwala jednoznacznie stwierdzić jak ważną instytucją

dla obrotu prawnego jest skarga nadzwyczajna (art. 89 i n. ustawy o SN).

W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z tzw. lichwą.

Przypomnieć należy, że na podstawie oświadczenie podpisanego przez Pozwanego

wynikało, że Powód udzielił mu pożyczki w kwocie 15 000 zł, którą obowiązany był

on zwrócić z odsetkami w wysokości 1% w stosunku dziennym. Zasądzenie

zaskarżonym nakazem zapłaty odsetek na poziomie 150 zł dziennie.

Tak ukształtowane odsetki kapitałowe nie mają więc nic wspólnego

z ekwiwalentnością świadczeń, jak słusznie wskazał Prokurator Generalny.

Nie można ich bowiem uznać za mające na celu wyłącznie zabezpieczenie

wymuszenia terminowości spłaty zadłużenia, a stanowią niemożliwe do wykonania

dla pożyczkobiorców zobowiązanie do zapłaty. Bezrefleksyjne zasądzenie takich

odsetek przez Sąd Rejonowy w Kołobrzegu naruszyło nie tylko prawo, ale także

elementarne zasady współżycia społecznego.

Należy przy tym zauważyć, na co trafnie wskazuje Prokurator Generalny,

że w dacie zawarcia umowy pożyczki nie obowiązywały jeszcze regulacje dotyczące

odsetek maksymalnych, zawarte w art. 359 § 21, art. 359 § 22 oraz art. 359 § 23 k.c.

dotyczące maksymalnej wysokości odsetek wynikających z czynności prawnej,

które zostały wprowadzone 20 lutego 2006 r. na mocy ustawy z dnia 7 lipca 2005 r.

o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 157, poz. 1316). Maksymalna wysokość odsetek wynikających

z czynności prawnej została ustalona wówczas na poziomie czterokrotności

II NSNc 13/25

7

wysokości stopy kredytu lombardowego NBP w stosunku rocznym (art. 359 § 21 k.c.).

Następnie, z dniem 1 stycznia 2016 r. na mocy ustawy z dnia 9 października 2015 r.

o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy -

Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz. 1830)

maksymalną, wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej ustalono

na poziomie dwukrotności wysokości odsetek ustawowych w stosunku rocznym

(art. 359 § 21 k.c.), upoważniając Ministra Sprawiedliwości do ogłaszania w drodze

obwieszczenia wysokości odsetek ustawowych. W przypadku zaś odsetek

za opóźnienie zauważyć należy, że obowiązek ich zapłaty powstaje z mocy samego

prawa, na podstawie art. 481 k.c. Przepis ten stanowi, że jeżeli dłużnik opóźnia się

ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas

opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było

następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Zgodnie z brzmieniem art. 481 § 2 zd. 1 k.c. obowiązującym w dacie zawarcia

umowy, jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była z góry oznaczona, należne były

odsetki ustawowe. Pozostawienie przy tym swobody określenia wysokości odsetek,

gdy ich źródłem jest ustawa, jak i wówczas, gdy dopuszczalność ich wynika z umowy,

nie uchylało kontroli tych stosunków prawnych formowanych w warunkach wolności

gospodarczej pod kątem klauzul ogólnych, zabezpieczających obrót gospodarczy

przed zjawiskami patologicznymi, które mimo pozornej zgodności z innymi

przepisami nie mogą doznawać ochrony ze strony państwa. Ustawodawca,

mając na względzie bogactwo życia gospodarczego, sformułował konieczne

ograniczenia w postaci klauzul generalnych i pozostawił sądom wypełnienie ich

treścią na podstawie znajomości zjawisk ekonomicznych i społecznych.

Do nich należą zasady współżycia społecznego, a wśród nich zakaz lichwy,

tj. zastrzegania rażąco wygórowanych odsetek przysparzających nadmiernych

w danych stosunkach i nieusprawiedliwionych zysków dla jednej ze stron.

Umowa pożyczki nie mogła być więc wolna od oceny z zastosowaniem kryteriów,

o których mowa w art. 3531 k.c.

Sąd Najwyższy stwierdza zatem, że ich naruszenie w niniejszej sprawie

przez Sąd Rejonowy w Kołobrzegu jest oczywiste. Ponadto powinnością Sądu

było skonstatowanie, że rozpatrywane zobowiązanie naruszać może powołany

II NSNc 13/25

8

art. 3531 k.c., zgodnie z którym strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek

prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się

właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

W odniesieniu do odsetek wynikających z umowy pożyczki, Sąd Najwyższy w wyroku

z 23 czerwca 2005 r., II CK 742/04, wskazał: „umowa pożyczki ze swej natury służy

przede wszystkim interesowi pożyczkobiorcy, ale może także pożyczkodawcy

zapewniać wymierne korzyści, z reguły w postaci odsetkowej. Umowa w tym

względzie nie może być wolna od oceny z zastosowaniem kryteriów, o których mowa

w art. 3531 k.c. W przeciwnym wypadku mogłoby to bowiem oznaczać – w skrajnych

sytuacjach – przyzwolenie na wypaczenie sensu umowy w aspekcie charakteru

stosunku prawnego tą umową ukształtowanego, zarówno z punktu widzenia zasady

ograniczenia swobody kontraktowej, jak i granic wykonywania prawa podmiotowego.

W wyroku z 27 lipca 2000 r., IV CKN 85/00, Sąd Najwyższy przyjął, iż zastrzeganie

w umowie pożyczki między osobami fizycznymi odsetek w wysokości nadmiernej

niemającej uzasadnienia ani w wysokości inflacji ani w zyskach osiąganych

w ramach normalnej, rzetelnie prowadzonej działalności gospodarczej może być

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego”.

W świetle powyższych wywodów Sądu Najwyższego, które ze względu

na oczywistość naruszenia prawa i zasad współżycia społecznego w niniejszej

sprawie zostały ograniczone do niezbędnego minimum, uznać należy, że wydanie

przez Sąd Rejonowy w Kołobrzegu nakazu zapłaty było niedopuszczalne, a sprawa

winna być skierowana do rozpoznania w trybie zwykłym (zasadniczo na rozprawie).

Sąd Rejonowy naruszył swym postępowaniem liczne zasady konstytucyjne,

tj. m.in. dyrektywę szczególnej ochrony konsumentów (art. 76 Konstytucji RP),

zasadę prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), a nade wszystko – kluczową klauzulę

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej (art. 2 ustawy zasadniczej).

Ponownie rozpatrując powództwo, Sąd Rejonowy dokona

jego wszechstronnej analizy, biorąc pod uwagę relewantne przepisy prawa

materialnego i procesowego oraz poglądy Sądu Najwyższego wyrażone powyżej.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91 § 1

ustawy o SN, uchylił w całości nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym

II NSNc 13/25

9

Sądu Rejonowego w Kołobrzegu z 10 lipca 2001 r., I Nc 91/01, i sprawę przekazał

temu Sądowi do ponownego rozpoznania. O wzajemnym zniesieniu kosztów

postępowania wywołanego wniesioną skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy

orzekł na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 ustawy o SN.

[a.ł]