Rzecznik Finansowy chciał wyłączyć sędziego SN za tryb jego powołania. SN oddalił wniosek

Pismem z 15 grudnia 2025 r. Rzecznik Finansowy (dalej także: „Rzecznik”

lub „wnioskodawca”), na podstawie art. 49 § 1 i art. 50 § 1 ustawy z dnia

17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 2024, poz. 1568

ze zm., dalej: „k.p.c.”), w związku z art. 95 pkt 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o Sądzie Najwyższym (Dz.U. 2024, poz. 622) i w związku z art. 39821 oraz art. 391

II NSNc 133/25

2

§ 1 k.p.c., wniósł o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego Oktawiana Nawrota

od orzekania w sprawie o sygn. akt II NSNc 133/25.

W uzasadnieniu Rzecznik wskazał, że „[u] podstaw niniejszego wniosku

o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego leży wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z dnia 4 września 2025 r., C-225/22. „R” S.A. przeciwko A W „T”

sp. z o.o.”. Jednocześnie, powołując się na zasadę pierwszeństwa prawa UE,

zaznaczył, że jest on zobowiązany do korzystania ze swoich kompetencji w taki

sposób, aby wyroki TSUE były wykonywane. Stąd – jak dalej wywodził – ciąży

na nim obowiązek podejmowania wszelkich czynności procesowych, które mogą

doprowadzić do tego, aby skład orzekający w sprawie, w której wniósł środek

zaskarżenia, był ukształtowany w sposób zgodny ze standardami europejskimi.

Rzecznik przytaczając pkt 2 sentencji wyroku TSUE z dnia 4 września

2025 r., zauważył dodatkowo, że w określonych okolicznościach orzeczenie

Sądu Najwyższego powinno być uznane za niebyłe. Podniósł, że z treści samego

wyroku TSUE wynika, iż „(…) nie każde orzeczenie wydane z udziałem każdego

sędziego powołanego po zmianie sposobu doboru składu Krajowej Rady

Sądownictwa, dokonanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r., powinno być uznane

za nieistniejące, lecz takie, które zostało wydane przez sąd w składzie

obejmującym przynajmniej jednego sędziego powołanego w identycznych

okolicznościach z tymi, które charakteryzowały powołanie trzech sędziów,

tworzących organ odsyłający w sprawie zakończonej wyrokiem TSUE z dnia

21 grudnia 2023 r. C-718/21. Chodzi o orzeczenia wydane przez Sąd Najwyższy

w składzie, którego zasiadał sędzia powołany na podstawie uchwały Krajowej Rady

Sądownictwa nr 331/2018 z dnia 28 sierpnia 2018 r., której wykonanie zostało

wstrzymane postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, a która

następnie została uchylona przez ten sąd”.

W kontekście powyższego Rzecznik podkreślił, że sędzia Sądu Najwyższego

Oktawian Nawrot został powołany na podstawie wskazanej wyżej uchwały

i że w momencie jego powołania przez Prezydenta RP na stanowisko sędziego

Sądu Najwyższego wykonanie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa było

wstrzymane postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Zaznaczył zarazem, że okoliczności powołania sędziego objętego wnioskiem

II NSNc 133/25

3

są tożsame z tymi, o których mowa w wyroku TSUE z 4 września 2025 r.,

wobec czego istnieje realne prawdopodobieństwo, że orzeczenie wydane

z udziałem tego sędziego zostanie w przyszłości uznane za niebyłe.

Wnioskodawca sygnalizacyjnie wskazał na fakt istnienia w obrocie prawnym

uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2025 r.,

sygn. III PZP 1/25, podnosząc jednocześnie, że w jego ocenie rozstrzygniecie

to w znacznym stopniu zwiększa skalę analizowanego ryzyka.

Dalej Rzecznik zauważył, że za swój obowiązek poczytuje mitygację ryzyka,

iż orzeczenie wydane przez Sąd Najwyższy zostanie uznane za niebyłe i nie będzie

respektowane przez sądy powszechne, a przez to nie będzie wywoływało skutków

prawnych. Jak zaznaczył, podważałoby to zaufanie osoby, która zwróciła się

do Rzecznika Finansowego o wywiedzenie środka zaskarżenia, do państwa

i wymiaru sprawiedliwości, ale też podważałoby zasadę pewności prawa, prawa

do sądu i rzetelnego procesu.

Sędzia Sądu Najwyższego Oktawian Nawrot oświadczył, że wedle jego

najlepszej wiedzy w przedmiotowej sprawie nie istnieje żadna okoliczność, o której

mowa w art. 49 § 1 k.p.c., mogąca wywoływać uzasadnioną wątpliwość co do jego

bezstronności w tej sprawie. Zwrócił uwagę, że wniosek Rzecznika Finansowego,

choć formalnie oparty na art. 49 k.p.c., w istocie nie dotyczy żadnych okoliczności

faktycznie związanych ze sprawą. Sędzia podał, że zgodnie z art. 49 § 1 k.p.c.

okoliczność uzasadniająca wątpliwość co do bezstronności sędziego musi

odnosić się do realiów konkretnej sprawy, zauważając zarazem, że według treści

uzasadnienia jedyną okolicznością, jaką przywołał Rzecznik, jest, podkreślona

na stronie trzeciej wniosku, ukształtowana przez polskiego ustawodawcę procedura

powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego i dotyczące tej procedury

orzeczenia sądów i trybunałów, w szczególności Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej.

W dalszej części oświadczenia sędzia wskazał, że „(…) zgodnie z art. 29 § 3

ustawy o Sądzie Najwyższym (dalej: „u.SN”), niedopuszczalne jest ustalenie

lub ocena przez Sąd Najwyższy bądź inny organ władzy zgodności z prawem

powołania sędziego albo wynikającego z tego powołania uprawnienia

do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości. Z kolei art. 29 § 4 tej

II NSNc 133/25

4

ustawy jednoznacznie stanowi, że okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego

Sądu Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia

orzeczenia wydanego z jego udziałem ani kwestionowania jego niezawisłości”.

I dalej: „ustawodawca w art. 29 § 5 u.SN wprowadził odrębny, szczególny tryb

umożliwiający badanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego lub sędziego

delegowanego do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwyższym

wymogów niezawisłości i bezstronności – z uwzględnieniem okoliczności

towarzyszących powołaniu i jego postępowania po powołaniu – w sytuacji,

gdy w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu

niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy

z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy.

Przepis ten stanowi lex specjalis wobec art. 49 § 1 k.p.c. Tym samym ustawodawca

wykluczył możliwość odwoływania się w ramach art. 49 § 1 k.p.c. do przesłanek

określonych w art. 29 § 4 u.SN w ramach instytucji określonej w art. 49 § 1 k.p.c.,

gdyż zakresy hipotez norm wynikających z art. 49 § 1 k.p.c. i art. 29 § 4 u.SN

są rozłączne, zaś zgłoszenie w ramach wniosku składanego na podstawie art. 49

§ 1 k.p.c. okoliczności, które w rzeczywistości odnoszą się do kwestii związanych

z powołaniem sędziego, stanowi de facto próbę obejścia trybu przewidzianego

w ustawie o Sądzie Najwyższym. Każdy ze wskazanych trybów charakteryzuje się

zaś znaczną odrębnością proceduralną”; „W każdym postępowaniu obowiązuje

zasada niekonkurencyjności środków ochrony prawnej, określona jako zasada

jednotorowości obrony swoich praw. Oznacza ona, że w danej sytuacji procesowej

przysługuje jeden, właściwy środek prawny. Instytucja wyłączenia sędziego

z art. 49 § 1 k.p.c. oraz procedura z art. 29 u.SN mają odmienny charakter,

zakres przedmiotowy i przebieg, co przesądza o ich rozdzielności

i niedopuszczalności ich zamiennego stosowania”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 48 § 1 k.p.c, Sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy:

1) w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim

stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki;

II NSNc 133/25

5

2) w sprawach swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej,

krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego

stopnia; 3) w sprawach osób związanych z nim z tytułu przysposobienia,

opieki lub kurateli; 4) w sprawach, w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem

albo był radcą prawnym jednej ze stron; 5) w sprawach, w których w instancji

niższej brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jako też w sprawach

o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego

rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator;

6) w sprawach o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie

prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, jeżeli brał udział w wydaniu

tego orzeczenia.

W art. 48 § 2 k.p.c. wskazano, że powody wyłączenia trwają także po ustaniu

uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli.

Natomiast w art. 48 § 3 k.p.c. przewidziano, że sędzia, który brał udział w wydaniu

orzeczenia objętego skargą o wznowienie lub skargą nadzwyczajną, nie może

orzekać co do tej skargi.

Stosownie do art. 49 § 1 k.p.c., niezależnie od przyczyn wymienionych

w art. 48, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony,

jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną

wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie.

Artykuł 50 § 1 k.p.c. stanowi, że wniosek o wyłączenie sędziego strona

zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa się toczy,

uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia.

Jak wskazuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in. w sprawie

Sądu Najwyższego o sygn. II CSKP 989/22), przepisy art. 49 k.p.c. i art. 48

§ 1 k.p.c. służą nie tylko zabezpieczeniu neutralnego osądu w konkretnej sprawie,

lecz mają także na celu zapewnienie, aby osąd ten prezentował się jako bezstronny

w ocenie opinii publicznej (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 13 grudnia

2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134 i z 24 lipca 2008 r., P 8/07, OTK-A

2008, nr 5, poz. 84).

Ocena, czy konkretna okoliczność może budzić uzasadnioną wątpliwość

co do bezstronności sędziego, powinna mieć charakter obiektywny; decydujące

II NSNc 133/25

6

znaczenie w tej mierze ma możliwość powstania uzasadnionej wątpliwości

co do bezstronności sędziego w sprawie, nie zaś to, czy sędziemu da się postawić

zasadny zarzut braku obiektywizmu (por. postanowienia Sądu Najwyższego z:

19 listopada 1981 r., IV PZ 63/81; 17 grudnia 2014 r., I UO 3/14, niepubl.).

Nie bez znaczenia mogą być w tym zakresie także pozory lub przypuszczenia,

jeśli są obiektywnie uzasadnione (por. postanowienia Sądu Najwyższego z:

18 marca 1970 r., II CO 18/69, niepubl.; 30 kwietnia 1975 r., II CZ 60/75, niepubl.).

Standard tej oceny powinien być wysoki, chodzi bowiem nie tylko o zapewnienie

rzeczywiście neutralnego rozstrzygnięcia sprawy, lecz także dbałość o wizerunek

sądu jako bezstronnego, która służy budowaniu zaufania społeczeństwa

do wymiaru sprawiedliwości.

W odróżnieniu od art. 48 k.p.c. wymieniającego expressis verbis przypadki,

w których dochodzi do wyłączenia sędziego, art. 49 § 1 k.p.c. określa dwie

przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku o wyłączenie sędziego.

Po pierwsze, może to nastąpić, gdy w okolicznościach konkretnej sprawy

występuje obiektywna, a więc weryfikowalna, wątpliwość co do jego bezstronności.

Po drugie, gdy wątpliwość ta ma charakter uzasadniony (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2025 r., I Zo 188/24).

Bezstronność jest synonimem obiektywizmu, braku uprzedzeń i neutralności

wobec stron, a także niekierowania się przy rozstrzyganiu sprawy względami,

które miałyby charakter inny niż merytoryczny.

Dla oceny, czy sędzia zachowuje obiektywizm, nie jest wystarczające

subiektywne przekonanie wnioskodawcy o braku bezstronności sędziego.

Z uwagi na przyjętą przez ustawodawcę konstrukcję tej instytucji niezbędne

staje się tutaj uwzględnienie obiektywnych, racjonalnych i dających się

zweryfikować okoliczności konkretnej sprawy, przemawiających za wyłączeniem

sędziego od jej rozpoznania.

W orzecznictwie podkreśla się, że instytucja wyłączenia nie tylko wzmacnia

zasadę bezstronności i niezawisłości, ale również pozbawia sędziego prawa

rozpoznania przydzielonej mu sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z 21 kwietnia 2004 r., III CO 2/04). Z tego względu wnoszący o wyłączenie

sędziego powinien uprawdopodobnić wystąpienie takich okoliczności,

II NSNc 133/25

7

które obiektywnie mogą rzutować na bezstronność i niezawisłość sędziowską

(por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z: 10 stycznia 2017 r., III UO 3/16;

13 września 2017 r., IV CO 124/17; 29 listopada 2018 r., IV CO 222/18; 10 maja

2023 r., II NSNc 133/23; 16 stycznia 2025 r., I Zo 188/24).

Jednocześnie w piśmiennictwie zauważa się, że wobec aktualnego

brzmienia art. 49 § 1 k.p.c. potencjalnie każda okoliczność może stanowić

o wyłączeniu sędziego, o ile rzecz jasna będzie ona budzić uzasadnioną

wątpliwość co do bezstronności sędziego i będzie mieć charakter obiektywny. „(…)

gwarancje bezstronności sędziowskiej nie mogą być ograniczone jedynie

do istnienia możliwości wyłączenia sędziego ze względu na istnienie jego

bezpośrednich relacji ze stroną o charakterze osobistym, lecz muszą być

pojmowane szerzej; sędzia powinien być wyłączony także wtedy, gdy z powodów

innych niż osobiste (interpersonalne) zachodzą uzasadnione wątpliwości co tego,

że wydane orzeczenie będzie efektem w pełni neutralnego rozpoznania

i rozstrzygnięcia” (J. Gudowski, Komentarz do art. 49 k.p.c., [w:] Ereciński T. (red.),

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze.

Artykuły 1-124, wyd. VI).

W realiach rozpoznawanej sprawy Rzecznik oparł wniosek o wyłączenie

wskazanego sędziego Sądu Najwyższego na art. 49 § 1 k.p.c., uzasadniając

go wyrokiem TSUE z 4 września 2025 r. dotyczącym w istocie rzeczy zasiadania

w składach sędziego powołanego w 2018 r. na podstawie uchwały Krajowej Rady

Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane postanowieniem Naczelnego

Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w związku

z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej

Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz.U. 2018, poz. 389), a która następnie została

uchylona przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wskazał przy tym wyraźnie,

że sędzia objęty przedmiotowym wnioskiem został powołany na podstawie

ww. uchwały. Jednocześnie, przytaczając takie podstawy wniosku o wyłączenie,

wspomniał o uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 września

2025 r., sygn. III PZP 1/25.

W uznaniu Sądu Najwyższego tak ukształtowany wniosek nie zasługuje

na uwzględnienie. Ocena ta bierze się stąd, że wnioskodawca nie przedstawił

II NSNc 133/25

8

okoliczności, które budzą uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności

ww. sędziego i mają charakter obiektywny. Tym samym nie spełnił on wymogów

określonych w art. 49 § 1 k.p.c.

Do powyższej konkluzji prowadzi analiza uzasadnienia przedmiotowego

wniosku. Z tej bowiem wynika, że Rzecznik, wyjaśniając swoje stanowisko,

nie odniósł się w żaden sposób ani do przedmiotu sprawy, ani do występujących

w niej podmiotów, podał natomiast wyłącznie sygnaturę, strony i nazwisko sędziego

wyznaczonego do jej rozpoznania. W takiej sytuacji trudno uznać, że wskazane

przezeń okoliczności mają związek z ww. sprawą i w konsekwencji –

przy uwzględnieniu użytej argumentacji – mogą być potraktowane jako racjonalne

i obiektywne okoliczności przemawiające za wyłączeniem sędziego objętego

wnioskiem.

Niezależnie od wysuniętej wyżej argumentacji Sąd Najwyższy wskazuje,

że orzeczenie TSUE, które zostało przytoczone przez Rzecznika i które tenże uznał

za okoliczność uzasadniającą wyłączenie, z uwagi na fakt, że w istocie rzeczy

ogranicza się do okoliczności powołania ww. sędziego na urząd sędziego

Sądu Najwyższego na wniosek KRS ukształtowanej przepisami ustawy z dnia

8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych

innych ustaw, nie może stanowić podstawy wniosku składanego w trybie art. 49

§ 1 k.p.c. Konieczność takiego kierunku interpretacji obowiązujących przepisów

narzucają wydane w przeszłości orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 23 lutego

2022 r., P 10/19 oraz z 2 czerwca 2020 r., P 13/19.

Zajmując takie stanowisko, Sąd Najwyższy przypomina, że zgodnie

z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc

powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Oznacza to, że wszystkie podmioty

występujące w postępowaniu, w tym wnioskodawca oraz organy stosujące prawo –

także Sąd Najwyższy – pozostają nimi związane.

Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd Najwyższy orzekł

jak w sentencji postanowienia.

[D.Z]

II NSNc 133/25

9

[a.ł]