Rzecznik chciał wyłączyć pięciu sędziów SN powołaniem wyrokiem TSUE. SN oddalił wniosek

Pismem z 1 października 2025 r. Rzecznik Praw Obywatelskich

(dalej także: „Rzecznik” lub „RPO” lub „wnioskodawca”), na podstawie art. 49 § 1

i art. 50 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego

II NSNc 157/23

2

(Dz.U. 2024, poz. 1568 ze zm., dalej: „k.p.c.”), w związku z art. 95 pkt 1 ustawy

z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. 2024, poz. 622) i art. 39821

oraz art. 391 § 1 k.p.c. wniósł o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego

Adama Redzika, sędziego Sądu Najwyższego Pawła Księżaka, sędziego

Sądu Najwyższego Joanny Lemańskiej, sędziego Sądu Najwyższego

Oktawiana Nawrota i sędziego Sądu Najwyższego Grzegorza Żmija od orzekania

w sprawie o sygn. akt II NSNc 157/23.

W uzasadnieniu Rzecznik wskazał, że „niniejszy wniosek o wyłączenie

sędziów jest związany w wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(dalej: „TSUE”) z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, „R" S.A. przeciwko

AW „T” sp. z o.o.”. Powołując się na zasadę pierwszeństwa prawa UE,

Rzecznik dodatkowo zauważył, że jest on zobowiązany do korzystania ze swoich

kompetencji w taki sposób, aby doszło do wykonania przedmiotowego wyroku.

Jak zaznaczył, z tej przyczyny – wnosząc środek zaskarżenia

do Sądu Najwyższego – ma obowiązek podejmowania wszelkich czynności

procesowych, które mogą doprowadzić do tego, że orzekający w sprawie skład

Sądu Najwyższego będzie ukształtowany w sposób zgodny ze standardami

europejskimi. Za tego typu czynność procesową uznał wniosek o wyłączenie

sędziów.

Rzecznik podniósł także, że wyrok z 4 września 2025 r. wprowadził istotną

nowość w orzecznictwie w zakresie odnoszącym się do skutków prawnych

orzeczeń wydanych z udziałem niektórych sędziów Sądu Najwyższego powołanych

po zmianach, jakie w polskim porządku prawnym przyniosła ustawa z dnia

8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych

innych ustaw. Jak przy tym zauważył, z sentencji wyroku TSUE z dnia 4 września

2025 r. wynika, że orzeczenia Sądu Najwyższego wydane z udziałem sędziego

Sądu Najwyższego powołanego w szczególnych okolicznościach, które były tłem

sprawy zakończonej wyrokiem TSUE z dnia 21 grudnia 2023 r., C-718/12,

Krajowa Rada Sądownictwa (zob. pkt 55 wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.),

powinny zostać uznane za niebyłe (nieistniejące). Więcej – wynika z niej też,

że wyrok odnosi się do orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w składach

obejmujących sędziów powołanych w 2018 r. na podstawie uchwały Krajowej Rady

II NSNc 157/23

3

Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane postanowieniem Naczelnego

Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w związku

z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011 r.

o Krajowej Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz.U. 2018, poz. 389),

a która następnie została uchylona przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Rzecznik zaznaczył również, że sędziowie, których dotyczy wniosek,

zostali powołani w dniu 10 października 2018 r. na podstawie uchwały KRS z dnia

28 sierpnia 2018 r. nr 331/2018. Jak podkreślił, wykonanie tej uchwały wstrzymano

postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 września 2018 r.,

sygn. akt II GW 28/18. W konsekwencji, w chwili powołania przez Prezydenta RP

wykonanie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa w sprawie wniosku o powołanie

na urząd sędziego Sądu Najwyższego było wstrzymane mocą postanowienia

Naczelnego Sądu Administracyjnego. W jego ocenie istnieje wysokie ryzyko,

że orzeczenie wydane z udziałem tych sędziów zostanie w przyszłości –

na podstawie wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r. – uznane za niebyłe.

Stąd uznał, że jego obowiązkiem jest podjęcie wszelkich czynności procesowych,

które służą minimalizacji owego ryzyka. Jak wskazał, pewność prawa wymaga,

aby osoba, która zwróciła się do RPO z wnioskiem o skierowanie

do Sądu Najwyższego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, mogła działać

w zaufaniu, że orzeczenie Sądu Najwyższego wydane w jej sprawie odniesie

skutek prawny i będzie respektowane przez sądy niższych instancji oraz inne

organy państwa. Tymczasem udział wskazanych w niniejszym wniosku sędziów

w orzekaniu w niniejszej sprawie może doprowadzić do tego, że wyrok

Sądu Najwyższego będzie uznany za niebyły na podstawie wyroku TSUE z dnia

4 września 2025 r.

Sędzia Sądu Najwyższego Oktawian Nawrot oświadczył, że wedle

jego najlepszej wiedzy w przedmiotowej sprawie nie istnieje żadna okoliczność,

o której mowa w art. 49 § 1 k.p.c., mogąca wywoływać uzasadnioną wątpliwość

co do jego bezstronności w tej sprawie. Zwrócił uwagę, że wniosek RPO,

choć formalnie oparty na art. 49 k.p.c., w istocie nie dotyczy żadnych okoliczności

faktycznie związanych ze sprawą. Sędzia podał, że zgodnie z art. 49 § 1 k.p.c.

okoliczność uzasadniająca wątpliwość co do bezstronności sędziego musi

II NSNc 157/23

4

odnosić się do realiów konkretnej sprawy, zauważając zarazem, że według treści

uzasadnienia jedyną okolicznością, jaką przywołał RPO, jest, podkreślona

na stronie trzeciej wniosku, ukształtowana przez polskiego ustawodawcę procedura

powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego i dotyczące tej procedury

orzeczenia sądów i trybunałów, w szczególności Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej.

W dalszej części oświadczenia sędzia wskazał, że „(…) zgodnie z art. 29 § 3

ustawy o Sądzie Najwyższym (dalej: „u.SN”), niedopuszczalne jest ustalenie

lub ocena przez Sąd Najwyższy bądź inny organ władzy zgodności z prawem

powołania sędziego albo wynikającego z tego powołania uprawnienia

do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości. Z kolei art. 29 § 4 tej

ustawy jednoznacznie stanowi, że okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego

Sądu Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia

orzeczenia wydanego z jego udziałem ani kwestionowania jego niezawisłości”.

I dalej: „ustawodawca w art. 29 § 5 u.SN wprowadził odrębny, szczególny tryb

umożliwiający badanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego lub sędziego

delegowanego do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwyższym

wymogów niezawisłości i bezstronności – z uwzględnieniem okoliczności

towarzyszących powołaniu i jego postępowania po powołaniu – w sytuacji,

gdy w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu

niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy

z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy.

Przepis ten stanowi lex specjalis wobec art. 49 § 1 k.p.c. Tym samym ustawodawca

wykluczył możliwość odwoływania się w ramach art. 49 § 1 k.p.c. do przesłanek

określonych w art. 29 § 4 u.SN w ramach instytucji określonej w art. 49 § 1 k.p.c.,

gdyż zakresy hipotez norm wynikających z art. 49 § 1 k.p.c. i art. 29 § 4 u.SN

są rozłączne, zaś zgłoszenie w ramach wniosku składanego na podstawie art. 49

§ 1 k.p.c. okoliczności, które w rzeczywistości odnoszą się do kwestii związanych

z powołaniem sędziego, stanowi de facto próbę obejścia trybu przewidzianego

w ustawie o Sądzie Najwyższym. Każdy ze wskazanych trybów charakteryzuje się

zaś znaczną odrębnością proceduralną”; „W każdym postępowaniu obowiązuje

zasada niekonkurencyjności środków ochrony prawnej, określona jako zasada

II NSNc 157/23

5

jednotorowości obrony swoich praw. Oznacza ona, że w danej sytuacji procesowej

przysługuje jeden, właściwy środek prawny. Instytucja wyłączenia sędziego

z art. 49 § 1 k.p.c. oraz procedura z art. 29 u.SN mają odmienny charakter,

zakres przedmiotowy i przebieg, co przesądza o ich rozdzielności

i niedopuszczalności ich zamiennego stosowania”.

Analogiczne w swojej treści oświadczenie złożyła sędzia Sądu Najwyższego

Joanna Lemańska.

W swoim oświadczeniu Sędzia Sądu Najwyższego Paweł Księżak zauważył,

że wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich o wyłączenie jest związany

bezpośrednio z treścią wyroku TSUE z 4 września 2025 r., C-225-22, a pośrednio

z wcześniejszym orzecznictwem tego Trybunału, głównie wyrokiem z 23 grudni

2023, C-718/21. Podkreślił zarazem, że dalszym tłem jest rozwijające się

równolegle orzecznictwo ETPCz, przede wszystkim zaś wyroku pilotażowego

w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce z 23 listopada 2023 r.

W nawiązaniu do powyższych uwag sędzia wskazał, że „Przyjęta wykładnia

traktatów i konwencji sprowadza się do zakwestionowania prawidłowości

ukształtowania <<sądu>> z jego udziałem”. Dodał przy tym, że aczkolwiek trudno

to zaakceptować subiektywnie, to jednak wnioski wypływające z ww. orzeczeń

są jednoznaczne. Jak zaznaczył, w tej sytuacji wniosek RPO jest zrozumiały

procesowo.

Sędzia podniósł też, że z uwagi na fakt, że przepisy wprost nie odnoszą się

do takiej sytuacji, konieczne jest zastosowanie przepisów o wyłącznie sędziego

jako jedynych, które mogą doprowadzić do prawidłowego ukształtowania składu.

Innymi słowy, w jego przekonaniu należy dokonać prounijnej wykładni przepisu

art. 49 k.p.c. i objąć zakresem tego przepisu również sytuacje, gdy powodem

wyłączenia sędziego nie jest brak jego bezstronności, lecz to, że sąd

z jego udziałem nie będzie spełniał traktatowych kryteriów „sądu”.

W podsumowaniu sędzia uznał wniosek za zasadny.

Sędzia Sądu Najwyższego Grzegorz Żmij uznał, że wniosek Rzecznika

w świetle orzecznictwa TSUE i ETPCz jest uzasadniony. Stwierdził przy tym,

że „W świetle prawidłowej prounijnej wykładni art. 49 k.p.c. należy przyjąć, biorąc

II NSNc 157/23

6

pod uwagę nieprawidłowego ukształtowanie składu orzekającego, że wniosek

Rzecznika jest uzasadniony”.

Sędzia Sądu Najwyższego Adam Redzik nie złożył oświadczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 48 § 1 k.p.c, Sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy:

1) w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim

stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki;

2) w sprawach swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej,

krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego

stopnia; 3) w sprawach osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki

lub kurateli; 4) w sprawach, w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem albo był

radcą prawnym jednej ze stron; 5) w sprawach, w których w instancji niższej brał

udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jako też w sprawach o ważność aktu

prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego

oraz w sprawach, w których występował jako prokurator; 6) w sprawach

o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego

orzeczenia niezgodnego z prawem, jeżeli brał udział w wydaniu tego orzeczenia.

W art. 48 § 2 k.p.c. wskazano, że powody wyłączenia trwają także po ustaniu

uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli.

Natomiast w art. 48 § 3 k.p.c. przewidziano, że sędzia, który brał udział w wydaniu

orzeczenia objętego skargą o wznowienie lub skargą nadzwyczajną, nie może

orzekać co do tej skargi.

Stosownie do art. 49 § 1 k.p.c., niezależnie od przyczyn wymienionych

w art. 48, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony,

jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną

wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie.

Artykuł 50 § 1 k.p.c. stanowi, że wniosek o wyłączenie sędziego strona

zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa się toczy,

uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia.

II NSNc 157/23

7

Jak wskazuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in. w sprawie

Sądu Najwyższego o sygn. II CSKP 989/22), przepisy art. 49 k.p.c. i art. 48

§ 1 k.p.c. służą nie tylko zabezpieczeniu neutralnego osądu w konkretnej sprawie,

lecz mają także na celu zapewnienie, aby osąd ten prezentował się jako bezstronny

w ocenie opinii publicznej (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 13 grudnia

2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134 i z 24 lipca 2008 r., P 8/07,

OTK-A 2008, nr 5, poz. 84).

Ocena, czy konkretna okoliczność może budzić uzasadnioną wątpliwość

co do bezstronności sędziego, powinna mieć charakter obiektywny; decydujące

znaczenie w tej mierze ma możliwość powstania uzasadnionej wątpliwości

co do bezstronności sędziego w sprawie, nie zaś to, czy sędziemu da się postawić

zasadny zarzut braku obiektywizmu (por. postanowienia Sądu Najwyższego z:

19 listopada 1981 r., IV PZ 63/81; 17 grudnia 2014 r., I UO 3/14, niepubl.).

Nie bez znaczenia mogą być w tym zakresie także pozory lub przypuszczenia,

jeśli są obiektywnie uzasadnione (por. postanowienia Sądu Najwyższego z:

18 marca 1970 r., II CO 18/69, niepubl.; 30 kwietnia 1975 r., II CZ 60/75, niepubl.).

Standard tej oceny powinien być wysoki, chodzi bowiem nie tylko o zapewnienie

rzeczywiście neutralnego rozstrzygnięcia sprawy, lecz także dbałość o wizerunek

sądu jako bezstronnego, która służy budowaniu zaufania społeczeństwa

do wymiaru sprawiedliwości.

W odróżnieniu od art. 48 k.p.c. wymieniającego expressis verbis przypadki,

w których dochodzi do wyłączenia sędziego, art. 49 § 1 k.p.c. określa

dwie przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku o wyłączenie sędziego.

Po pierwsze, może to nastąpić, gdy w okolicznościach konkretnej sprawy

występuje obiektywna, a więc weryfikowalna, wątpliwość co do jego bezstronności.

Po drugie, gdy wątpliwość ta ma charakter uzasadniony (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2025 r., I Zo 188/24).

Bezstronność jest synonimem obiektywizmu, braku uprzedzeń i neutralności

wobec stron, a także niekierowania się przy rozstrzyganiu sprawy względami,

które miałyby charakter inny niż merytoryczny.

Dla oceny, czy sędzia zachowuje obiektywizm, nie jest wystarczające

subiektywne przekonanie wnioskodawcy o braku bezstronności sędziego.

II NSNc 157/23

8

Z uwagi na przyjętą przez ustawodawcę konstrukcję tej instytucji niezbędne

staje się tutaj uwzględnienie obiektywnych, racjonalnych i dających się

zweryfikować okoliczności konkretnej sprawy, przemawiających za wyłączeniem

sędziego od jej rozpoznania.

W orzecznictwie podkreśla się, że instytucja wyłączenia nie tylko wzmacnia

zasadę bezstronności i niezawisłości, ale również pozbawia sędziego prawa

rozpoznania przydzielonej mu sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z 21 kwietnia 2004 r., III CO 2/04). Z tego względu wnoszący o wyłączenie

sędziego powinien uprawdopodobnić wystąpienie takich okoliczności,

które obiektywnie mogą rzutować na bezstronność i niezawisłość sędziowską

(por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z: 10 stycznia 2017 r., III UO 3/16;

13 września 2017 r., IV CO 124/17; 29 listopada 2018 r., IV CO 222/18; 10 maja

2023 r., II NSNc 133/23; 16 stycznia 2025 r., I Zo 188/24).

Jednocześnie w piśmiennictwie zauważa się, że wobec aktualnego

brzmienia art. 49 § 1 k.p.c. potencjalnie każda okoliczność może stanowić

o wyłączeniu sędziego, o ile rzecz jasna będzie ona budzić uzasadnioną

wątpliwość co do bezstronności sędziego i będzie mieć charakter obiektywny.

„(…) gwarancje bezstronności sędziowskiej nie mogą być ograniczone jedynie

do istnienia możliwości wyłączenia sędziego ze względu na istnienie jego

bezpośrednich relacji ze stroną o charakterze osobistym, lecz muszą być

pojmowane szerzej; sędzia powinien być wyłączony także wtedy, gdy z powodów

innych niż osobiste (interpersonalne) zachodzą uzasadnione wątpliwości co tego,

że wydane orzeczenie będzie efektem w pełni neutralnego rozpoznania

i rozstrzygnięcia” (J. Gudowski, Komentarz do art. 49 k.p.c., [w:] Ereciński T. (red.),

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze.

Artykuły 1-124, wyd. VI).

W realiach rozpoznawanej sprawy Rzecznik oparł wniosek o wyłączenie

wskazanych sędziów Sądu Najwyższego na art. 49 § 1 k.p.c.,

uzasadniając go wyrokiem TSUE z 4 września 2025 r. dotyczącym w istocie

rzeczy zasiadania w składach sędziów powołanych w 2018 r. na podstawie uchwały

Krajowej Rady Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane

postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie

II NSNc 157/23

9

art. 388 § 1 k.p.c. w związku z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia

12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz.U. 2018, poz. 389),

a która następnie została uchylona przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Wskazał przy tym wyraźnie, że sędziowie objęci przedmiotowym wnioskiem zostali

powołani na podstawie ww. uchwały.

W uznaniu Sądu Najwyższego tak ukształtowany wniosek nie zasługuje

na uwzględnienie. Ocena ta bierze się stąd, że wnioskodawca nie przedstawił

okoliczności, które budzą uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności

ww. sędziów i mają charakter obiektywny. Tym samym nie spełnił on wymogów

określonych w art. 49 § 1 k.p.c.

Do powyższej konkluzji prowadzi analiza uzasadnienia przedmiotowego

wniosku. Z tej bowiem wynika, że Rzecznik, wyjaśniając swoje stanowisko,

nie odniósł się w żaden sposób ani do przedmiotu sprawy, ani do występujących

w niej podmiotów, podał natomiast wyłącznie sygnaturę, strony i nazwiska sędziów

wyznaczonych do jej rozpoznania. W takiej sytuacji trudno uznać, że wskazane

przezeń okoliczności mają związek z ww. sprawą i w konsekwencji –

przy uwzględnieniu użytej argumentacji – mogą być potraktowane jako racjonalne

i obiektywne okoliczności przemawiające za wyłączeniem sędziów objętych

wnioskiem.

Niezależnie od wysuniętej wyżej argumentacji Sąd Najwyższy wskazuje,

że orzeczenie TSUE, które zostało przytoczone przez Rzecznika i które tenże uznał

za okoliczność uzasadniającą wyłączenie, z uwagi na fakt, że w istocie rzeczy

ogranicza się do okoliczności powołania ww. sędziów na urząd sędziego

Sądu Najwyższego na wniosek KRS ukształtowanej przepisami ustawy z dnia

8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych

innych ustaw, nie może stanowić podstawy wniosku składanego w trybie art. 49

§ 1 k.p.c. Konieczność takiego kierunku interpretacji obowiązujących przepisów

narzucają wydane w przeszłości orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 23 lutego

2022 r., P 10/19 oraz z 2 czerwca 2020 r., P 13/19.

Zajmując takie stanowisko, Sąd Najwyższy przypomina, że zgodnie

z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc

powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Oznacza to, że wszystkie podmioty

II NSNc 157/23

10

występujące w postępowaniu, w tym wnioskodawca oraz organy stosujące prawo –

także Sąd Najwyższy – pozostają nimi związane.

Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd Najwyższy orzekł

jak w sentencji postanowienia.

[D.Z.]

[a.ł]