Rzecznik chciał wyłączyć czterech sędziów SN z sprawy lustracyjnej, sąd odmówił

Pismem z 2 października 2025 r. Rzecznik Praw Obywatelskich

(dalej także: „Rzecznik” lub „RPO” lub „wnioskodawca”), na podstawie art. 41 § 1

i art. 42 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego

(dalej: „k.p.k.”), w związku z art. 95 pkt 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym, wniósł o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego: Adama Redzika,

II NSNk 2/24

2

Mirosława Sadowskiego, Marii Szczepaniec i Krzysztofa Wiaka od orzekania

w sprawie o sygn. akt II NSNk 2/24.

W uzasadnieniu Rzecznik wskazał, że „niniejszy wniosek o wyłączenie

sędziów jest związany w wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(dalej: „TSUE”) z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, „R" S.A. przeciwko

AW „T” sp. z o.o.”. Powołując się na zasadę pierwszeństwa prawa UE, Rzecznik

dodatkowo zauważył, że jest on zobowiązany do korzystania ze swoich

kompetencji w taki sposób, aby doszło do wykonania przedmiotowego wyroku.

Jak zaznaczył, z tej przyczyny – wnosząc środek zaskarżenia

do Sądu Najwyższego – ma obowiązek podejmowania wszelkich czynności

procesowych, które mogą doprowadzić do tego, że orzekający w sprawie skład

Sądu Najwyższego będzie ukształtowany w sposób zgodny ze standardami

europejskimi. Za tego typu czynność procesową uznał wniosek o wyłączenie

sędziów.

Rzecznik podniósł także, że wyrok z 4 września 2025 r. wprowadził istotną

nowość w orzecznictwie w zakresie odnoszącym się do skutków prawnych

orzeczeń wydanych z udziałem niektórych sędziów Sądu Najwyższego powołanych

po zmianach, jakie w polskim porządku prawnym przyniosła ustawa z dnia

8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz

niektórych innych ustaw. Jak przy tym zauważył, z sentencji wyroku TSUE z dnia

4 września 2025 r. wynika, że orzeczenia Sądu Najwyższego wydane z udziałem

sędziego Sądu Najwyższego powołanego w szczególnych okolicznościach,

które były tłem sprawy zakończonej wyrokiem TSUE z dnia 21 grudnia 2023 r.,

C-718/12, Krajowa Rada Sądownictwa (zob. pkt 55 wyroku TSUE z dnia 4 września

2025 r.), powinny zostać uznane za niebyłe (nieistniejące). Więcej – wynika z niej

też, że wyrok odnosi się do orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w składach

obejmujących sędziów powołanych w 2018 r. na podstawie uchwały Krajowej Rady

Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane postanowieniem Naczelnego

Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w związku

z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej

Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz.U. 2018, poz. 389), a która następnie została

uchylona przez Naczelny Sąd Administracyjny.

II NSNk 2/24

3

Rzecznik zaznaczył również, że sędziowie, których dotyczy wniosek, zostali

powołani w dniu 10 października 2018 r. na podstawie uchwały KRS z dnia

28 sierpnia 2018 r. nr 331/2018. Jak podkreślił, wykonanie tej uchwały wstrzymano

postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 września 2018 r.,

sygn. akt II GW 28/18. W konsekwencji, w chwili powołania przez Prezydenta RP

wykonanie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa w sprawie wniosku o powołanie

na urząd sędziego Sądu Najwyższego było wstrzymane mocą postanowienia

Naczelnego Sądu Administracyjnego. W jego ocenie istnieje wysokie ryzyko,

że orzeczenie wydane z udziałem tych sędziów zostanie w przyszłości –

na podstawie wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r. – uznane za niebyłe.

Stąd uznał, że jego obowiązkiem jest podjęcie wszelkich czynności procesowych,

które służą minimalizacji owego ryzyka. Jak wskazał, pewność prawa wymaga,

aby osoba, która zwróciła się do RPO z wnioskiem o skierowanie do Sądu

Najwyższego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, mogła działać w zaufaniu,

że orzeczenie Sądu Najwyższego wydane w jej sprawie odniesie skutek prawny

i będzie respektowane przez sądy niższych instancji oraz inne organy państwa.

Tymczasem udział wskazanych w niniejszym wniosku sędziów w orzekaniu

w niniejszej sprawie może doprowadzić do tego, że wyrok Sądu Najwyższego

będzie uznany za niebyły na podstawie wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.

Sędzia Sądu Najwyższego Krzysztof Wiak wniósł o pozostawienie wniosku

RPO bez rozpoznania jako niespełniającego przesłanek ustawowych, a przez

to niedopuszczalnego. Alternatywnie, mając na uwadze względy ostrożności

procesowej, w razie uznania przez Sąd Najwyższy, że wniosek ten podlega

rozpoznaniu, wniósł o wydanie postanowienie o odmowie wyłączenia sędziego.

Podał przy tym, że we wskazanej sprawie nie zachodzi żadna z przyczyn,

które uzasadniałaby jego wyłączenie z mocy prawa (art. 40 k.p.k.), jak również

nie wystąpiły okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość

co do jego bezstronności w tej sprawie (art. 41 § 1 k.p.k.). Sędzia odniósł się

też do wniosku RPO, przedstawiając swoje stanowisko i szczegółowo

je argumentując.

Sędziowie Sądu Najwyższego Adam Redzik, Mirosław Sadowski

i Maria Szczepaniec nie złożyli w sprawie oświadczeń.

II NSNk 2/24

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 42 k.p.k. wyłączenie następuje na żądanie sędziego, z urzędu

albo na wniosek strony (§ 1). Przepis ten należy odczytywać z uwzględnieniem

art. 40 k.p.k. oraz 41 k.p.k.

W myśl art. 40 § 1 i § 3 k.p.k. wyłączenie sędziego z mocy ustawy

następuje jedynie w sytuacji wystąpienia okoliczności wskazanych w przepisie.

W wyniku wystąpienia tych okoliczności sędzia ma obowiązek stwierdzić

swoje wyłączenie przez złożenie oświadczenia na piśmie do akt sprawy.

Jak podkreśla się w piśmiennictwie, co do zasady powinna to być jego inicjatywa

(P. Hofmański, KPK. Komentarz, t. 1, 2011, s. 340) niezależna od stanowiska stron

w tej materii (J. Bratoszewski, w: R.A. Stefański, S. Zabłocki, KPK. Komentarz, t. 1,

2003, s. 394).

Z kolei w świetle art. 41 § 1 k.p.k. sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje

okoliczność tego rodzaju, która mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość

co do jego bezstronności w danej sprawie.

Jak podnosi się w literaturze przedmiotu, ze sformułowania "że istnieje

okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego

bezstronności" (art. 41 § 1) wynika, że wątpliwość ta musi być uzasadniona, a więc

musi być poważna i istniejąca obiektywnie, a nie tylko w subiektywnym

przeświadczeniu (urojeniu) strony, a nadto, że mogą ją stwarzać okoliczności

wynikające nie tylko ze sfery życia prywatnego, jak przyjaźń, sympatia czy niechęć

do strony, lecz mogą to być także okoliczności wynikające ze sfery urzędowej

(J. Bratoszewski, w: Stefański, Zabłocki, KPK. Komentarz, t. 1, 2003, s. 398).

Wątpliwość co do bezstronności sędziego musi istnieć obiektywnie

i poddawać się zewnętrznej weryfikacji oraz ocenie (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z 11 stycznia 2012 r., III KK 214/11, OSNKW 2012, Nr 4, poz. 40).

Istnienia tego rodzaju stosunku nie można domniemywać, ograniczając swe

wywody wyłącznie do rozważań teoretycznych (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z 11 kwietnia 1980 r., IV KR 55/80, OSPiKA 1982, Nr 1-2, poz. 11).

II NSNk 2/24

5

Bezstronność sędziego w znaczeniu art. 41 k.p.k. należy rozumieć jako jego

obiektywną bezstronność, w czym mieści się zarówno subiektywne poczucie

sędziego co do własnej bezstronności, jak i odbiór zewnętrzny, oparty

na zobiektywizowanych przesłankach, wyrażany przez odwołanie się do oceny

przeciętnego, rozsądnie rozumującego obserwatora procesu. W praktyce

domniemywa się, że sędziowie są wolni od uprzedzeń i od stronniczości, zatem

nie ma uprzedzeń do stron bądź przedmiotu, o którym orzekają

(zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 8 sierpnia 2016 r.,

II AKo 81/16, Legalis).

Dyspozycja art. 41 § 1 k.p.k. obejmuje takie sytuacje faktyczne, w których

określone zachowanie sędziego (albo określona sytuacja, w której znajduje się

dany sędzia) w prowadzonym przez niego postępowaniu, bądź też w życiu

prywatnym rodzi obiektywnie uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności

i rzutuje na określony stosunek sędziego do stron lub sprawy będącej przedmiotem

rozstrzygnięcia w danym postępowaniu (albo nawet ujawnia określony stosunek

sędziego do stron lub sprawy będącej przedmiotem rozpoznania)

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 września 2025 r., IV KK 258/24).

Na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. wyłączenie może nastąpić na żądanie

sędziego lub na wniosek strony. Należy mieć na uwadze, że w ostatnim przypadku

to na składającym ciąży obowiązek wskazania okoliczności, które uzasadniają

wątpliwości odnośnie do jego bezstronności (zob. postanowienie SA we Wrocławiu

z 20 listopada 2003 r., II AKo 551/03).

W realiach rozpoznawanej sprawy Rzecznik oparł wniosek o wyłączenie

wskazanych sędziów Sądu Najwyższego na art. 41 § 1 k.p.k., uzasadniając

go wyrokiem TSUE z 4 września 2025 r. dotyczącym w istocie rzeczy zasiadania

w składach sędziów powołanych w 2018 r. na podstawie uchwały Krajowej Rady

Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane postanowieniem Naczelnego

Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w związku

z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej

Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz.U. 2018, poz. 389), a która następnie została

uchylona przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wskazał przy tym wyraźnie,

II NSNk 2/24

6

że sędziowie objęci przedmiotowym wnioskiem zostali powołani na podstawie

ww. uchwały.

W uznaniu Sądu Najwyższego tak ukształtowany wniosek nie zasługuje

na uwzględnienie. Ocena ta bierze się stąd, że wnioskodawca nie przedstawił

okoliczności, które budzą uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności

ww. sędziów i mają charakter obiektywny. Tym samym nie spełnił on wymogów

określonych w art. 41 § 1 k.p.k.

Do powyższej konkluzji prowadzi analiza uzasadnienia przedmiotowego

wniosku. Z tej bowiem wynika, że Rzecznik, wyjaśniając swoje stanowisko,

nie odniósł się w żaden sposób ani do przedmiotu postępowania,

ani do występujących w niej stron, podał natomiast wyłącznie sygnaturę sprawy

i nazwiska sędziów wyznaczonych do jej rozpoznania. W takiej sytuacji trudno

uznać, że wskazane przezeń okoliczności mają związek z ww. sprawą

i w konsekwencji – przy uwzględnieniu użytej argumentacji – mogą być

potraktowane jako racjonalne i obiektywne okoliczności przemawiające

za wyłączeniem sędziów objętych wnioskiem.

Niezależnie od wysuniętej wyżej argumentacji Sąd Najwyższy wskazuje,

że orzeczenie TSUE, które zostało przytoczone przez Rzecznika i które tenże uznał

za okoliczność uzasadniającą wyłączenie, z uwagi na fakt, że w istocie rzeczy

ogranicza się do okoliczności powołania ww. sędziów na urząd sędziego Sądu

Najwyższego na wniosek KRS ukształtowanej przepisami ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych

ustaw, nie może stanowić podstawy wniosku składanego w trybie art. 41 § 1 k.p.k.

Konieczność takiego kierunku interpretacji obowiązujących przepisów narzuca

wydane w przeszłości orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 4 marca 2020 r.,

P 22/19.

Zajmując takie stanowisko, Sąd Najwyższy przypomina, że zgodnie

z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc

powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Oznacza to, że wszystkie podmioty

występujące w postępowaniu, w tym wnioskodawca oraz organy stosujące prawo –

także Sąd Najwyższy – pozostają nimi związane.

II NSNk 2/24

7

Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji postanowienia.

[D.Z.]

[a.ł]