Organ rentowy chciał przebić zasłonę spółki. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

II USK 310/24

2

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 25 lipca 2023 r. oddalił apelację

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziału w Warszawie od wyroku Sądu

Okręgowego w Warszawie z 17 sierpnia 2022 r., mocą którego zmieniono

zaskarżoną decyzję organu rentowego z 15 września 2020 r. w ten sposób, że

stwierdzono, że G.J. nie podlega jako pracownik obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu u płatnika składek S. sp.

z o.o. z siedzibą w W. z tytułu umowy o pracę zawartej z S.1 sp. z o.o. z siedzibą w

W. w okresie od 1 listopada 2005 r. do nadal.

Organ rentowy wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z

25 lipca 2023 r. zaskarżając to orzeczenie w całości i zarzucając naruszenie:

1) prawa procesowego, to jest: art. 3271 § 1 k.p.c. przez brak wskazania w

uzasadnieniu przyczyn nieuwzględnienia argumentacji/dowodów powołanych przez

organ rentowy oraz art. 232 k.p.c. w związku z art. 477 k.p.c. przez wydanie

orzeczenia bez przeprowadzenia merytorycznej kontroli decyzji wydanej przez

organ rentowy;

2) prawa materialnego, to jest:

- art. 6 k.c. w związku z art. 232 k.p.c. przez błędną wykładnię polegającą na

ustaleniu, że to na organie rentowym ciążył obowiązek udowodnienia prawidłowości

zaskarżonej decyzji;

- art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych w związku z art. 22 § 1 k.p. przez uznanie, że pracodawcą dla

ubezpieczonych jest spółka S.1 Sp. z o.o., mimo że właścicielem S.1 Sp. z o.o. jest

odwołująca się spółka;

- art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych przez jego niezastosowanie, mimo że z załączonych do sprawy akt

rentowych wynika, że w przedmiotowej sprawie doszło do tzw. przebicia zasłony

korporacyjnej;

- art. 6 k.c. w zw. z art. 232 k.p.c. przez przyjęcie, iż organ rentowy nie udowodnił,

że rzeczywistym pracodawcą dla ubezpieczonych była odwołująca się spółka,

pomimo że Sąd pominął materiał zgromadzony w aktach rentowych oraz nie

dokonał wykładni art. 3 k.p. w zw. z art. 22 § 1 k.p. z uwzględnieniem koncepcji

przebicia zasłony korporacyjnej;

II USK 310/24

3

- art. 8 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 3 k.p. w zw.

z art. 22 § 1 k.p. przez uznanie, iż pracodawcą dla ubezpieczonych jest spółka S.1

Sp. z o.o., pomimo że z dokumentacji załączonej do akt sprawy wynika, iż

rzeczywistym pracodawcą dla ubezpieczonych pozostawała odwołująca się spółka

(przebicie zasłony korporacyjnej);

- art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 4 pkt 2 ppkt a, w zw. z art. 8 ust. 2a oraz art. 17 ust. 1

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez jego niezastosowanie, pomimo

że z załączonych do sprawy akt rentowych wynika, iż w przedmiotowej sprawie

doszło do tzw. przebicia zasłony korporacyjnej, a tym samym umowy o pracę

zawarte z S. 1. Sp. z o.o. na gruncie przepisów prawa ubezpieczeń społecznych

należy traktować jako nieważne.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał

się na oczywistą zasadność wniesionej skargi. Według skarżącego Sąd powinien

poddać decyzję organu kontroli merytorycznej, a zatem zbadać, czy organ rentowy

prawidłowo zastosował przepisy prawa przy ustalonym stanie faktycznym, co w

przedmiotowej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy faktycznie nastąpiło tzw.

przebicie zasłony korporacyjnej prowadzące do obejścia przepisów ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, to jest art. 8 ust. 2a ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Sąd ograniczając się do badania powiązań osobowo-

kapitałowych pomiędzy podmiotami wyłącznie z perspektywy art. 22 § 1 k.p. nie jest

w stanie poddać decyzji organu rentowego merytorycznej kontroli wskazującej na

tzw. „uniesienie zasłony korporacyjnej” bez wykładni art. 3 k.p. i art. 22 § 1 k.p.

z uwzględnieniem koncepcji przebicia zasłony korporacyjnej, ponieważ w świetle

art. 22 § 1 k.p. spółka zależna jako odrębny podmiot istniejący w obrocie

gospodarczym będzie w sposób oczywisty traktowana jako pracodawca dla

ubezpieczonego z uwagi na konieczność wykonania szeregu formalnych czynności

mających na celu urealnienie „nieważnego”, na gruncie przepisów prawa

ubezpieczeń społecznych, w swej istocie stosunku pracy takich jak zawarcie

umowy o pracę, obsługa kadrowo-płacowa itp.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się spółka oraz

zainteresowana S.1 sp. z o.o. wniosły o wydanie postanowienia o odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, a także o zasądzenie od organu

II USK 310/24

4

rentowego na ich rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Wypada

również dodać, iż zgodnie z art. 3984 § 2 k.p.c., określającym wymogi formalne

skargi kasacyjnej, skarga kasacyjna powinna zawierać wniosek o przyjęcie do

rozpoznania i jego uzasadnienie. Należy zatem stwierdzić, że wniosek o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej

jedna z okoliczności wymienionych w powołanym wcześniej art. 3989 § 1 k.p.c.,

a jego uzasadnienie winno zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście,

biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania

skargi przez Sąd Najwyższy. Skarga kasacyjna nie jest bowiem (kolejnym)

środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej

charakterze element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości

stosowania prawa, nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń

faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Wypada także przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym stanowiskiem

judykatury skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, jeżeli zaskarżone tą

skargą orzeczenie zapadło wskutek oczywistego naruszenia prawa, zaś oczywiste

naruszenie prawa powinno być rozumiane jako widoczna, bez potrzeby

dokonywania pogłębionej analizy jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania

prawa z jego brzmieniem albo powszechnie przyjętymi regułami interpretacji (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z 26 lutego 2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS

2002 nr 20, poz. 494 oraz z 17 października 2001 r., I PKN 157/01, OSNP 2003 nr

18, poz. 437) i jest możliwe do przyjęcia tylko wówczas, gdy orzeczenie jest

II USK 310/24

5

niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni

przepisami prawa (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z 30 stycznia 1963 r., II CZ

3/63, OSPiKA 1963 nr 11, poz. 286). Powołanie się przez autora skargi kasacyjnej

na przesłankę zawartą w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. zobowiązuje go zatem do

przedstawienia wywodu prawnego zmierzającego do wykazania kwalifikowanej

postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego polegającej na

jego oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy

prawniczej, co daje podstawy do uznania skargi za oczywiście uzasadnioną, tj.

podlegającą uwzględnieniu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 11 grudnia

2009 r., II PK 223/09, LEX nr 585777 oraz z 3 lutego 2010 r., II PK 304/09, LEX nr

602695). Innymi słowy, jeżeli skarżący powołuje się na oczywistą zasadność skargi,

to powinien zawrzeć w niej wywód prawny, z którego ta oczywista zasadność

będzie wynikała. Ma to być przy tym zasadność łatwo dostrzegalna już nawet przy

pobieżnej lekturze skargi (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 maja 2010 r.,

V CSK 459/09, LEX nr 602638).

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia w celu jej

merytorycznego rozpoznania.

Odnosząc się do twierdzenia skarżącego o oczywistej zasadności skargi,

należy zaznaczyć, że kwestia kwalifikacji prawnej umów zawieranych przez S. sp. z

o.o. z siedzibą w W. z pracownikami S.1 sp. z o.o. z siedzibą w W. była już

kilkukrotnie analizowana przez Sąd Najwyższy. W sytuacji, gdy Sąd Najwyższy

udzielił już jednoznacznych odpowiedzi co do danej kwestii prawnej, a nie ujawniły

się nowe, nieznane wcześniej okoliczności mające wpływ na wynik wykładni, nie

ma potrzeby przyjmowania do merytorycznego rozpoznania kolejnych skarg

kasacyjnych pochodzących od tego samego podmiotu, opartych na tych samych

podstawach i formułujących te same wątpliwości interpretacyjne. Przyjęcie

kolejnych podobnych skarg kasacyjnych do rozpoznania nie będzie służyć

dalszemu rozwojowi orzecznictwa.

Sąd Najwyższy aprobuje stanowisko przyjęte w postanowieniach Sądu

Najwyższego: z 11 grudnia 2024 r., II USK 212/24 (LEX nr 3817364), 20 lutego

2024 r., II USK 336/23 (LEX nr 3687155); 12 marca 2024 r., II USK 43/23 (LEX nr

3692831); 20 marca 2024 r., II USK 192/23 (LEX nr 3695248); 10 kwietnia 2024 r.,

II USK 310/24

6

II USK 189/23 (LEX nr 3703607); 11 kwietnia 2024 r., II USK 154/23 (LEX nr

3703679); 24 kwietnia 2024 r., II USK 194/23 (LEX nr 3708638); 12 czerwca

2024 r., II USK 292/23 (LEX nr 3724709); 20 sierpnia 2024 r., II USK 209/23 (LEX

nr 3748023) wydanych w sprawach między tymi samymi stronami (płatnikiem

składek i organem rentowym) w analogicznym przedmiotowo sporze i opartych o te

same zarzuty. Warto podkreślić, że strona skarżąca, wnioskując o przyjęcie skargi

do rozpoznania, w oparciu o przesłankę oczywistej zasadności wniesionej skargi

kasacyjnej w istocie zmierza do podważenia ustalonego przez Sądy orzekające

stanu faktycznego sprawy, co usuwa się spod kontroli kasacyjnej (art. 3983 § 3

k.p.c. i art. 39813 § 2 k.p.c.). Sąd Najwyższy jest bowiem związany ustaleniami

faktycznymi oraz oceną materiału dowodowego dokonanymi w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku (postanowienie Sądu Najwyższego z 23 marca 2012 r., II PK

278/11, LEX nr 1214574; wyrok z 5 lutego 2014 r., V CSK 140/13, LEX nr 1458681;

18 września 2024 r., II USK 116/24, LEX nr 3774113).

Z poczynionych przez Sąd Apelacyjny ustaleń faktycznych wynika natomiast

wiążąco (art. 39813 § 2 k.p.c.), że ubezpieczony w spornym okresie pozostawał w

stosunku pracy z S.1 sp. z o.o., nie zaś jak twierdził organ rentowy z S. sp. z o.o., z

którą to spółką zainteresowany związany był równolegle cywilnoprawnym

stosunkiem wynikającym z zawartej umowy zlecenia. Sąd Apelacyjny uznał, że

organ rentowy nie zakwestionował tak sformalizowanych stosunków prawnych

między stronami, w szczególności nie przedstawił okoliczności, z których

wynikałoby, że G.J. w rzeczywistości świadczył pracę w ramach stosunku pracy na

rzecz zleceniodawcy S. sp. z o.o., nie zaś dla S.1 sp. z o.o. Organ rentowy nie

przedstawił żadnych dowodów na potwierdzenie tezy, na której oparto zaskarżoną

decyzję, że pracodawcą dla ubezpieczonego była S. sp. z o.o., ograniczył się

wyłącznie do przedłożenia na płycie CD bardzo obszernych akt kontroli, nie

wskazując przy tym, na których dokumentach znajdujących się na płycie opiera

swoje stanowisko. W ocenie Sądu meriti zgromadzony w sprawie przez organ

rentowy materiał dowodowy nie dawał podstaw do podzielenia wniosku organu

rentowego, co do prawidłowego ustalenia pracodawcy zobowiązanego do

uiszczenia składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne w odniesieniu do

ubezpieczonego.

II USK 310/24

7

Sąd Apelacyjny stwierdził, że w realiach niniejszej sprawy nie doszło do

ziszczenia się przesłanek pozwalających na zastosowanie art. 8 ust. 2a ustawy

systemowej w sposób wynikający z rozstrzygnięcia skarżonej decyzji, a także nie

było podstaw do zastosowania art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 18 ust. 1 ustawy

systemowej. To bowiem na organie rentowym spoczywał obowiązek wykazania, że

strony ustaliły między sobą stosunki prawne w sposób sprzeczny z prawem bądź

zmierzający do obejścia przepisów regulujących podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne, których to okoliczności nie udowodnił.

Reguły rozkładu ciężaru dowodu w procesie cywilnym są jasno uregulowane

w art. 6 k.c. zgodnie z którym ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która

z faktu tego wywodzi skutki prawne. Sąd Najwyższy w wyroku z 9 listopada 2021 r.

(I USKP 57/21, OSNP 2022, nr 10, poz. 101) stwierdził, że wyrażonej w art. 6 k.c.

reguły rozkładu ciężaru dowodu nie można rozumieć w ten sposób, że zawsze, bez

względu na okoliczności sprawy, obowiązek dowodzenia wszelkich faktów o

zasadniczym dla rozstrzygnięcia sporu znaczeniu spoczywa na stronie powodowej

(w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych - na osobie odwołującej się od

decyzji organu rentowego). Jeżeli jedna ze stron wykazała wystąpienie faktów

przemawiających za słusznością jej stanowiska, to wówczas na drugiej stronie

procesu spoczywa ciężar udowodnienia okoliczności podważających ten wniosek

(wyroki Sądu Najwyższego: z 18 września 2024 r., II USK 96/24, LEX nr 3768176;

18 września 2024 r., II USK 116/24, LEX nr 3774113; 19 grudnia 2013 r., II PK

70/13, LEX nr 1424850; 12 maja 2011 r., I PK 228/10, LEX nr 896458; 10 czerwca

2013 r., LEX nr 1341274; 20 kwietnia 1982 r., I CR 79/82, LEX nr 8416).

Odnosząc się do powoływanej przez skarżącego konstrukcji tzw. „przebicia

zasłony korporacyjnej”, należy zauważyć, że Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z 23 maja 2006 r. (III PZP 2/06,

OSNP 2007, nr 3-4, poz. 38), na którą obecnie powołuje się skarżący, wyraził

pogląd, zgodnie z którym zmierzając do ustalenia „prawdziwego pracodawcy”,

można posłużyć się metodą „unoszenia zasłony osobowości prawnej” (więcej

M. Wiórek, Kilka uwag o teorii nadużycia prawa jako koncepcji uzasadniającej tzw.

odpowiedzialność przebijającą (w:) Wpływ europeizacji prawa na instytucje prawa

handlowego, red. J. Kruczalak-Jankowska, Warszawa 2013, s. 237). Celem tej

II USK 310/24

8

metody jest przeciwdziałanie sytuacji, w której rzeczywisty właściciel, faktycznie

przejmujący świadczenie pracownika, nadużywa konstrukcji osobowości prawnej

lub konstrukcji pracodawcy z art. 3 k.p. w celu formalnego związania pracownika

umową z podmiotem uzależnionym i pozbawionym uprawnień właścicielskich.

Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy spółka handlowa będąca „prawdziwym

pracodawcą” tworzy kontrolowaną przez nią spółkę albo inną jednostkę

organizacyjną powierzając jej funkcję zatrudniania pracowników. Ten sposób może

być użyty dla obejścia prawa i uniknięcia zobowiązań wobec pracowników, przy

czym nie chodzi tu tylko o należności pracownicze, lecz także należności

publicznoprawne (wyrok Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2022 r., I USKP 135/21,

LEX nr 3456208).

W świetle tej wykładni należy przyjąć, że dla przyjęcia konstrukcji odkrycia

rzeczywistego pracodawcy przez „uniesienie zasłony osobowości prawnej”

decydujące znaczenie będzie miało ustalenie, że pracodawca i zleceniodawca

ubezpieczonego, choć są odrębnymi spółkami kapitałowymi, przynależą do tego

samego organizmu gospodarczego – grupy kapitałowej (Nadużycie formy prawnej

spółki w zgrupowaniu w aspekcie prawa pracy. Praca i Zabezpieczenia Społeczne

2016, nr 1, s. 20 i n.). Spółkę zależną i spółkę dominującą łączy umowa, na mocy

której spółka zależna zobowiązuje się do realizacji usług na rzecz spółki

dominującej przez swoich pracowników i na tej podstawie kieruje swoich

pracowników do wykonywania pracy w spółce dominującej, za co otrzymuje

wynagrodzenie. W przypadku zawarcia przez pracownika kilku umów z różnymi

spółkami należącymi do holdingu, mamy więc do czynienia de facto z tym samym

podmiotem, któremu przysługuje status pracodawcy. W konsekwencji w grę

wchodzi zastosowanie art. 8 ust. 2a zdanie pierwsze ustawy systemowej. Takich

relacji nie ustalono w niniejszej sprawie, a to one pozwalałyby na ewentualne

wyciągnięcie wniosku o nadużywaniu osobowości prawnej lub konstrukcji

pracodawcy w rozumieniu art. 3 k.p. ze skutkiem polegającym na „uniesieniu” czy

„przebiciu zasłony osobowości prawnej” i uznaniu, że określone działania

podejmowane przez jeden podmiot uznaje się w istocie za działania innego

podmiotu, gdy spółka handlowa będąca „prawdziwym pracodawcą” czy

„ekonomicznym pracodawcą” tworzy kontrolowaną przez nią spółkę, powierzając jej

II USK 310/24

9

funkcję zatrudniania pracowników dla obejścia prawa i uniknięcia np. zobowiązań

wobec pracowników (postanowienie Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2024 r.,

II USK 226/23, LEX nr 3723325; także Z. Hajn, G. Goździewicz, Z. Hajn, 5.2.8.3.

Organizacje wieloosobowe (w:) System Prawa Pracy. Tom II. Indywidualne prawo

pracy. Część ogólna, red. K. Baran, G. Goździewicz, Warszawa 2017 wraz z

powołaną literaturą przedmiotu i orzecznictwem).

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach orzeczono

stosownie do art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.

M.G.

[a.ł]