Płatnik składek w grupie spółek. SN nie przyjął skargi kasacyjnej ZUS

S. sp. z o.o. w W. odwołała się od trzech decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych III Oddział w Warszawie z dnia 15 września 2020 r. Wyrokiem z dnia

25 kwietnia 2023 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił odwołania. Istotę sporu

stanowiła kwestia legitymacji płatnika składek z tytułu stosunku prawnego

łączącego ubezpieczonych: A.G., P.G., A.B. ze spółką odwołującą się – S. sp. z

II USK 311/24

2

o.o. oraz ze spółką zainteresowaną – S.1 sp. z o.o. Organ rentowy na podstawie

art. 83 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 2a, art. 11 ust. 1, art. 12 ust.

1, art. 13 pkt 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz art. 66 ust. 1 pkt 1 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach

opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych w zw. z art. 58 § 1 i 2

k.c., stwierdził, iż ubezpieczeni podlegają jako pracownicy obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu w S. sp.

z o.o., z którą ubezpieczeni byli związani umową zlecenia. Tym samym organ

uznał, że pracodawcą ubezpieczonych nie jest spółka, z którą byli oni związani

umową o pracę, ale zleceniodawca. Sąd Okręgowy zauważył, że ubezpieczeni

pomimo iż formalnie zawierali umowy o pracę i umowy cywilnoprawne z dwiema

spółkami (S. sp. z o.o. i S.1 sp. z o.o.) faktycznie świadczyli pracę na rzecz S. sp. z

o.o. S. sp. z o.o. jest właścicielem S.1 sp. z o.o. Tożsamy w obydwu spółkach jest

również zarząd, w którym równocześnie bądź naprzemiennie pełnią funkcję

członków zarządu te same osoby. W takim przypadku uznał, iż dochodzi do

nadużycia odrębnej osobowości prawnej spółki poprzez naruszenie zasad

współżycia społecznego oraz obejście przepisów prawa, którego skutkiem jest

nieodprowadzenie składek na ubezpieczenia społeczne za zatrudnionych

pracowników przez podmiot oraz nieopłacania składek od całego wynagrodzenia

otrzymywanego przez ubezpieczonych, z uwagi na stworzenie takiego fikcyjnego

stanu faktycznego, który prowadzi do powstania „zbiegu” tytułów do ubezpieczeń

społecznych.

Wyrokiem z dnia 27 marca 2024 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, uznając

apelację odwołującej się spółki za uzasadnioną, zmienił zaskarżony wyrok i

poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W ocenie Sądu

Apelacyjnego, Sąd Okręgowy przeprowadził prawidłowe postępowanie dowodowe,

w następstwie czego poczynił trafne ustalenia faktyczne, jednakże wywiódł z nich

błędne wnioski. Sąd Okręgowy naruszył zarówno normę z art. 233 § 1 k.p.c., jak i

wskazany w petitum apelacji przepis prawa materialnego, czyli art. 8 ust. 2a ustawy

systemowej. Powyższy przepis dotyczy sytuacji, w której na potrzeby

uporządkowania stosunków (tytułów) ubezpieczeniowych przyjmuje się, że osoba

zawierająca dodatkowe umowy cywilnoprawne z pracodawcą lub podmiotem

II USK 311/24

3

trzecim, na podstawie których zobowiązuje się do wykonywania pracy, której

rzeczywistym beneficjentem jest pracodawca, jest w ich ramach traktowania jako

pracownik pracodawcy. Nie dotyczy to natomiast sytuacji odwrotnej - a więc

traktowania jako zleceniobiorcy osoby wykonującej pracę na rzecz zleceniodawcy

na podstawie umowy o pracę obok umowy zlecenie. Na tle cytowanych przepisów

wydanie zaskarżonych decyzji, na mocy której stwierdzono, że A.B., A.G. i P.G.

podlegają ubezpieczeniom społecznym jako pracownicy S. sp. z o.o. - również z

tytułu umowy o pracę zawartej równolegle z S.1 sp. z o.o. - wymagało w pierwszej

kolejności ustalenia, że zainteresowani pozostawali z ww. spółką w stosunku pracy

w rozumieniu art. 22 § 1 k.p. Organ rentowy tymczasem nie przedstawił żadnych

dowodów na potwierdzenie tezy, że pracodawcą dla ubezpieczonych była S. sp. z

o.o. Jednocześnie nie ma wątpliwości, że z akt osobowych ubezpieczonych wynika,

że umowę o pracę zawarli z S.1 sp. z o.o., nie zaś z S. sp. z o.o. W ocenie Sądu

Apelacyjnego okoliczność, że S. sp. z o.o. jest całościowym udziałowcem w S.1 sp.

z o.o., nie uprawnia jeszcze do wnioskowania w sposób jednoznaczny, że A.B.,

A.G. i P.G. świadczyli pracę na rzecz odwołującej się spółki na warunkach

określonych w art. 22 § 1 k.p. Oczywistym jest, że beneficjentem pracy

wykonywanej przez pracownika danej spółki ostatecznie jest również jej

udziałowiec. Gdyby jednak przychylić się do stanowiska organu rentowego, to w

każdym przypadku należałoby przyjąć, że pracownicy danej spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością wykonują pracę na rzecz jej udziałowców, co z kolei

stanowiłoby podstawę do stwierdzenia, że to udziałowcy spółki, a nie sama spółka,

winni zostać uznani za pracodawcę (płatnika składek). W ocenie Sądu

Apelacyjnego w realiach niniejszej sprawy kluczowy i bezsporny jest fakt, że

ubezpieczeni w spornym okresie pozostawali w stosunku pracy z S.1 sp. z o.o., nie

zaś z S. sp. z o.o., z którą to spółką zainteresowani równolegle pozostawali w

cywilnoprawnym stosunku umowy zlecenia. W takiej konfiguracji, uznając, że

zachodzą przesłanki do zastosowania art. 8 ust. 2a ustawy systemowej,

uprawnione byłoby co najwyżej stwierdzenie, że A.B., A.G. i P.G. w powyższym

okresie podlegają ubezpieczeniom jako pracownicy S.1 sp. z o.o. z tytułu umowy

zlecenia zawartej z S. sp. z o.o.

II USK 311/24

4

Skargę kasacyjną oparto na naruszeniu prawa procesowego: art. 3271 § 1

k.p.c oraz art. 232 k.p.c. w związku z art. 477 k.p.c., a także na naruszeniu prawa

materialnego: art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w

związku z art. 22 § 1 k.p., art. 6 k.c. w związku z art. 232 k.p.c., art. 8 ust. 1 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 3 k.p. w związku z art. 22 § 1

k.p., art. 3 k.p. w związku z art. 22 § 1 k.p., art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 4 pkt 2

ppkt a w związku z art. 8 ust. 2a oraz art. 17 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania uzasadniono

oczywistą zasadnością skargi (mimo iż jako podstawę wskazano art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c.) wynikającą zdaniem skarżącego z faktu, że Sąd orzekający powinien

poddać zaskarżoną decyzję kontroli merytorycznej, a zatem zbadać czy organ

rentowy prawidłowo zastosował przepisy prawa przy ustalonym stanie faktycznym,

co w przedmiotowej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy faktycznie nastąpiło

tzw. „przebicie zasłony korporacyjnej” prowadzące do obejścia art. 8 ust. 2a ustawy

systemowej. Według skarżącego, Sąd orzekający ograniczając się do badania

powiązań osobowo-kapitałowych między tymi podmiotami wyłącznie z perspektywy

art. 22 § 1 k.p. nie jest w stanie poddać decyzji organu rentowego merytorycznej

kontroli wskazującej na tzw. „uniesienie zasłony korporacyjnej” bez wykładni art. 3 i

art. 22 § 1 k.p. z uwzględnieniem koncepcji „przebicia zasłony korporacyjnej”,

ponieważ w świetle art. 22 § 1 k.p. spółka zależna, jako odrębny podmiot istniejący

w obrocie gospodarczym, będzie w sposób oczywisty traktowana jako pracodawca

dla ubezpieczonego z uwagi na konieczność wykonania szeregu formalnych

czynności mających na celu urealnienie „nieważnego” (na gruncie przepisów prawa

ubezpieczeń społecznych) w swej istocie stosunku pracy (np. zawarcie umowy o

pracę, obsługa kadrowo-płacowa itp.). Ponadto zdaniem skarżącego organu

rentowego ciężar dowodu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

spoczywa na Ubezpieczonych i płatnikach składek, ponieważ to te podmioty

kwestionują zasadność/prawidłowość decyzji.

Sąd Najwyższy zważył:

II USK 311/24

5

Brak jest podstaw uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

W myśl art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Ujęta w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka ma miejsce wtedy, gdy

zasadność podniesionych w niej zarzutów wynika prima facie, bez głębszej analizy

prawnej. Dotyczy to więc jedynie uchybień przepisom prawa materialnego albo

procesowego, zarzucanym sądowi drugiej instancji, o charakterze elementarnym

polegających w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu

oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną w

orzecznictwie i nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie obowiązywał,

względnie na oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu w ustalonym

stanie faktycznym (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2015 r., IV

CSK 263/15, LEX nr 1940571). Oczywiste jest przy tym tylko to, co można dostrzec

bez potrzeby głębszej analizy, czy przeprowadzenia dłuższych badań lub dociekań.

Zarzucane uchybienia muszą zatem mieć kwalifikowany charakter i być

dostrzegalne w sposób oczywisty dla przeciętnego prawnika (postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 12 grudnia 2000, V CKN 1780/00, OSNC 2001 nr 3, poz. 52; z

dnia z 22 marca 2001 r., V CZ 131/00, OSNC 2001 nr 10, poz. 156). W przyczynie

kasacyjnej określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. nie chodzi o wskazanie naruszenia

prawa przez sąd meriti, choćby oczywistego, co dotyczy zwłaszcza uchybień w

sferze prawa procesowego, lecz o to, aby wykazane uchybienia sądu skutkowały

wydaniem oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. (postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 7 stycznia 2003 r., I PK 227/02, OSNP 2004 nr 13, poz. 230; z

dnia 11 stycznia 2008 r., I UK 285/07, LEX nr 442743; z dnia 28 lutego 2012 r., I PK

157/11, LEX nr 1215115). W rozpoznawanej sprawie skarżący nie wykazał istnienia

tak rozumianej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W pierwszej kolejności zauważyć należy, że w uzasadnieniu wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący nie wskazał jakichkolwiek

II USK 311/24

6

argumentów prawnych, świadczących o tym, dlaczego zarzucane uchybienia mają

jego zdaniem kwalifikowany charakter. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

ugruntowane jest stanowisko, że w wypadku, gdy strona skarżąca twierdzi, że jej

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, powinna przedstawić argumentację

prawną, wyjaśniającą w czym ta oczywistość się wyraża oraz uzasadnić to

twierdzenie (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2018 r., I CSK

36/18, LEX nr 2508116; z dnia 29 maja 2018 r., I CSK 42/18, LEX nr 2508120). W

uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie został

wykorzystany dorobek orzecznictwa i doktryny w zakresie warunków prawnych,

jakie muszą zostać spełnione, aby można stwierdzić spełnienie przesłanek

określonych w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Przepisu tego nie wystarczy tylko powołać,

lecz trzeba mieć na uwadze, że dąży się do wzruszenia prawomocnego orzeczenia

sądowego przez zastosowanie nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Organ

rentowy we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie wykazał nie

tylko kwalifikowanej formy jej zasadności, lecz w ogóle nie był w stanie wyjaśnić na

czym miałoby polegać naruszenie przywołanych przepisów w jakimkolwiek stopniu.

Przywołana przez organ koncepcja „przebicia korporacyjnego” miałaby

potencjalne znaczenie w kontekście art. 8 ust. 2a ustawy systemowej, gdyby

odwołująca twierdziła, że w sprawie przywołany przepis nie ma zastosowania.

Wówczas organ dążyłby do jego zastosowania argumentując, że ścisłe powiazanie

między spółkami w ramach tej samej grupy kapitałowej w każdym przypadku

świadczy o tożsamości interesu ekonomicznego w ramach grupy.

W rozpoznawanej sprawie zastosowanie art. 8 ust. 2a nie budzi jednak wątpliwości.

Wykonując umowę zlecenia zawartą z odwołującą, ubezpieczony jako pracownik

spółki zależnej z tytułu tejże umowy cywilnej podlega ubezpieczeniom jako

pracownik. Nawet gdyby zgodnie z oczekiwaniem organu (niepopartym

dostatecznym materiałem dowodowym) uznać, że stosunek pracy wynikający z

umowy zawartej ze spółką zależną w rzeczywistości łączyłby ubezpieczonego z

odwołującą, to nie miałaby wpływu na zastosowanie w sprawie art. 8 ust. 2a ustawy

systemowej. Tylko gdyby uznać, że zawarte z odwołującą umowy cywilne w swojej

istocie skrywają stosunek pracy, art. 8 ust. 2a nie miałby zastosowania, lecz

wówczas również istniałby tytuł pracowniczy, choć z art. 8 ust. 1 ustawy.

II USK 311/24

7

W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny oceniwszy, że organ rentowy nie

przedstawił żadnych dowodów na potwierdzenie tezy, że pracodawcą dla

ubezpieczonych była S. sp. z o.o., nie potwierdził stanowiska organu co do

prawidłowego ustalenia pracodawcy zobowiązanego do uiszczenia składek na

obowiązkowe ubezpieczenia społeczne w odniesieniu do ubezpieczonych. Nadto

Sąd Apelacyjny przeprowadził szczegółowe dociekanie w celu ustalenia podstawy

prawnej twierdzeń organu, której również nie mógł się doszukać. Nie sposób w

rozpoznawanej sprawie stwierdzić na czym rzeczywiście miałoby polegać

naruszenie reguły rozkładu ciężaru dowodu, skoro korzystna dla odwołującej

okoliczność (wykonywanie pracy dla spółki zależnej) została udowodniona, zaś

okoliczność wykazana przez ZUS (zależność spółki będącej pracodawcą od

odwołującej) nie wpływa na konkluzję co do tego, który podmiot jest w tym

przypadku pracodawcą. Ponadto wskazać należy, że w orzecznictwie utrwalona

jest wykładnia negująca możliwość skutecznego podnoszenia w skardze kasacyjnej

zarzutu naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 6 k.c., gdy zmierza on do

zakwestionowania ustaleń faktycznych (por. wyroki: z dnia 13 czerwca 2000 r., V

CKN 64/00, OSNC 2000 nr 12, poz. 232; z dnia 15 października 2004 r., II CK

62/04, LEX nr 197635; z dnia 8 listopada 2005 r., I CK 178/05, LEX nr 220844 oraz

z dnia 15 lutego 2008 r., I CSK 426/07, LEX nr 465919).

Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu rozstrzygnięto na podstawie reguły z art.

98 § 1 k.p.c. i art. 99 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.

[A.P.]

[SOP]

II USK 311/24

8