Żona i mąż jako dwaj wspólnicy spółki z o.o. SN uchylił wyrok w sprawie ubezpieczeń

II USKP 118/26

2

Sąd Okręgowy w Suwałkach III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

wyrokiem z 28 grudnia 2022 r. (sygn. akt III U 261/22), wydanym w sprawie O.T., z

odwołania od decyzji z 13 kwietnia 2022 r. (znak […]) i z 14 czerwca 2022 r. (znak

[…]) Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Olsztynie, przy udziale P. sp. z

o.o., o ustalenie, zmienił zaskarżoną decyzję z 14 czerwca 2022 r. (znak […]) i ustalił,

że O.T. nie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą,

będąc wspólnikiem jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością od 12

czerwca 2012 r. do 9 lipca 2020 r. oraz zmienił zaskarżoną decyzję z 13 kwietnia

2022 r. (znak […]) i stwierdził, że O.T., jako pracownik u płatnika składek P. sp. z o.o.,

podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym,

chorobowemu i wypadkowemu od 22 grudnia 2014 r. W odniesieniu do decyzji z 14

czerwca 2022 r. Sąd I instancji wskazał, że odwołująca nie była jednoosobowym

wspólnikiem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością P.. W spornym okresie od 12

czerwca 2012 r. do 9 lipca 2020 r. w spółce było dwóch udziałowców, ona i jej mąż.

Fakt ich wspólności małżeńskiej nie tworzy formy jednoosobowego wspólnika w

spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, zawsze bowiem w spółce udziałowcami

pozostają dwie osoby. O.T. nie mogła więc z mocy art. 8 ust. 6 pkt 4 w zw. z art. 6

ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych podlegać obowiązkowym

ubezpieczeniom, jako że nie była jednoosobowym wspólnikiem spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością P.

Natomiast w odniesieniu do decyzji z 13 kwietnia 2022 r. Sąd I instancji uznał,

że O.T. podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom jako pracownik P. sp. z o.o.

Zawarła bowiem z tą spółką 1 października 2014 r. umowę o pracę i pracę na rzecz

spółki rzeczywiście świadczyła.

Na skutek apelacji organu rentowego Sąd Apelacyjny w Białymstoku III

Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 12 września 2023 r. (sygn.

akt III AUa 115/23), zmienił zaskarżony wyrok, oddalił odwołania i zasądził od O.T.

na rzecz organu rentowego kwotę 360 zł, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego za I instancję z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu

II USKP 118/26

3

świadczenia pieniężnego, od 20 września 2023 r. do dnia zapłaty, oraz zasądził od

odwołującej na rzecz organu rentowego kwotę 240 zł, tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego za II instancję z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w

spełnieniu świadczenia pieniężnego, od dnia uprawomocnienia się niniejszego

orzeczenia do dnia zapłaty.

Sąd odwoławczy, analizując spór o tytuł ubezpieczenia, skupił się na prawnej

ocenie statusu wspólnika w kontekście małżeńskiej wspólności majątkowej, oraz

specyfiki stosunku pracy w spółkach kapitałowych. Kluczowym argumentem

prawnym Sądu było uznanie, że udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością,

które wchodzą w skład ustawowej wspólności majątkowej małżonków, nie tworzą

dwóch odrębnych statusów wspólnika na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych.

Sąd przyjął konstrukcję tzw. wspólnika zbiorowego, co oznacza, że mimo formalnego

figurowania obojga małżonków w rejestrze, ich łączna kontrola nad kapitałem

sprawia, że spółkę należy traktować jako jednoosobową. Taka interpretacja

przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych prowadzi do wniosku, że

osoba w takiej konfiguracji kapitałowej podlega ubezpieczeniom jako osoba

prowadząca pozarolniczą działalność, a nie jako pracownik.

Szczególną uwagę Sąd II instancji poświęcił analizie konstytutywnych cech

stosunku pracy, z uwzględnieniem podporządkowania pracowniczego. Sąd

argumentował swoje stanowisko, że w sytuacji, gdy status wykonawcy pracy zostaje

zdominowany przez właścicielski status wspólnika, dochodzi do niedopuszczalnej

symbiozy pracy i kapitału. Z punktu widzenia prawa pracy niemożliwe jest bowiem

zachowanie relacji podporządkowania w przypadku, gdy ta sama osoba (lub

małżeństwo jako jedność gospodarcza) wyznacza zadania, a następnie sama je

wykonuje, kontrolując jednocześnie organ zarządzający spółką. Sąd wskazał, że

nawet jeśli formalnie polecenia wydawali członkowie zarządu, to ich zależność od

właścicieli – przejawiająca się chociażby w prawie do udzielania absolutorium czy

odwoływania z funkcji – czyniła to podporządkowanie iluzorycznym i pozbawionym

cechy autonomiczności wymaganej przez Kodeks pracy.

Dodatkowo Sąd odwoławczy podniósł argument o braku realnej przesłanki

odpłatności pracy oraz braku zależności ekonomicznej. Skoro wypłacane

II USKP 118/26

4

wynagrodzenie pochodziło z kapitału wypracowanego przez małżonków i trafiało do

ich wspólnego majątku, to de facto dochodziło jedynie do przesunięcia środków

finansowych wewnątrz jednej jednostki majątkowej. W ocenie Sądu praca była

wykonywana we własnym interesie wspólnika i na jego własne ryzyko gospodarcze,

co jest sprzeczne z aksjologią stosunku pracy. W konsekwencji Sąd odwoławczy

uznał umowę o pracę za czynność prawnie pozorną, zawartą w celu obejścia

przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne i uzyskania

nienależnych świadczeń z systemu ubezpieczeń, co uzasadniało zmianę

zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołań.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, do Sądu

Najwyższego wywiodła odwołująca, zaskarżając judykat w całości, zarzucając

naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1. 6 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez ich błędną wykładnię i uznanie,

że O.T. podlegała w okresie od 12 czerwca 2012 r. do 9 lipca 2020 r.

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym jako jednoosobowy wspólnik

spółki z o.o., a nie podlegała tym ubezpieczeniom jako pracownik spółki od 1

października 2014 r. do 9 lipca 2020 r., w sytuacji gdy odwołująca nie była

jednoosobowym wspólnikiem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością P.,

udziałowców bowiem w tej spółce było dwóch - ona sama i jej mąż, natomiast

fakt ich wspólności małżeńskiej nie skutkuje uznaniem, iż małżonkowie

stanowią jednoosobowego wspólnika spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością;

2. art. 156 k.s.h. w zw. z art. 174 § 1 w zw. z art. 1831 k.s.h. oraz w zw. z art. 184

k.s.h., poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że za spółkę jednoosobową

uważa się spółkę, w której wszystkie udziały objęte są współwłasnością w

częściach ułamkowych lub łączną, np. gdy wchodzą do majątku wspólnego

małżonków w sytuacji, gdy żaden z małżonków pozostających w ustroju

wspólności majątkowej, wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,

nie jest w stanie działając jako zgromadzenie wspólników podjąć bez udziału

drugiego małżonka jakiejkolwiek decyzji, bowiem nie jest w stanie

wylegitymować się większością głosów na zgromadzeniu wspólników;

II USKP 118/26

5

3. art. 6 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 22 k.p., poprzez ich błędną

wykładnię i uznanie, że wykonywane przez O.T. czynności na rzecz spółki nie

mają cech zatrudnienia na podstawie stosunku pracy, a umowa o pracę

została zawarta w celu obejścia przepisów o składkach na ubezpieczenia

społeczne w sytuacji, gdy wolą ustawodawcy było uniknięcie obejścia

przepisów ustawy systemowej, poprzez zastąpienie prowadzenia działalności

gospodarczej przez osobę fizyczną prowadzeniem jej przez tę osobę za

pośrednictwem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, której to spółki ta

osoba pozostaje jedynym wspólnikiem i tym samym ponoszenia przez taką

osobę mniejszych ciężarów związanych z podleganiem obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym;

4. art. 6 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej, poprzez ich

błędną wykładnię i uznanie, że spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, w

której udziały posiadają wyłącznie małżonkowie na zasadzie wspólności

ustawowej małżeńskiej jest spółką jednoosobową w rozumieniu art. 8 ust. 6

pkt 4 ustawy systemowej oraz art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h.

Z uwagi na stawiane zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego

odwołująca wniosła o przyjęcie niniejszej skargi do rozpoznania wskazując, że w

sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych, a sam

stan faktyczny sprawy wskazuje, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Skarżąca wniosła także o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę,

poprzez orzeczenie, że odwołująca O.T. nie podlega obowiązkowym

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu jako osoba prowadząca

pozarolniczą działalność gospodarczą, będąc wspólnikiem jednoosobowej spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością od 12 czerwca 2012 r. do 9 lipca 2020 r., uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę poprzez orzeczenie, że odwołująca

jako pracownik u płatnika składek P. sp. z o.o. podlega obowiązkowo

ubezpieczeniom społecznym emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu od 22 grudnia 2014 r., ewentualnie uchylenie zaskarżonego

orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Białymstoku w całości i przekazanie sprawy do

II USKP 118/26

6

ponownego rozpoznania temu Sądowi w innym składzie, rozpoznanie sprawy na

rozprawie oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie przed

Sądem I i II instancji oraz kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych.

W odpowiedzi na wywiedzioną skargę kasacyjną, organ rentowy wniósł o

odrzucenie skargi na posiedzeniu niejawnym i zasądzenie kosztów sądowych w tym

kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych na rzecz organu

rentowego w oparciu o wskazaną wartość przedmiotu zaskarżenia, ewentualnie

oddalenie skargi jako niezasadnej i zasądzenie kosztów sądowych w tym kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym wg norm przepisanych na w

oparciu o wskazaną wartość przedmiotu zaskarżenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna odwołującej okazała się uzasadniona, co skutkowało

uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Przechodząc do analizy możliwości uznania wspólnika dwuosobowej spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością za wspólnika jednoosobowego, podlegającego

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym na podstawie 6 ust. 1 pkt 5 w zw. z art.

8 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, zwrócić należy uwagę na ewolucję orzecznictwa Sądu Najwyższego w

tym zakresie. Początkowo dominował w nim pogląd, że wspólnik dwuosobowej spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością, który posiada część udziałów zapewniającą mu

prawo do samodzielnego decydowania o wynikach zgromadzenia wspólników i

niemal wyłączne prawo do zysku oraz który - wskutek pełnienia funkcji

jednoosobowego zarządu - ma nieskrępowaną możliwość samodzielnego

decydowania o bieżącej działalności spółki, podlega ubezpieczeniom społecznym

jako osoba prowadząca działalność pozarolniczą na podstawie art. 8 ust. 6 pkt

4 ustawy systemowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 października 2017 r., II

II USKP 118/26

7

UK 451/16, LEX nr 2427158, postanowienie Sądu Najwyższego z 27 lutego 2019

r., II UK 24/18, LEX nr 2626281; z 8 października 2019 r., II UK 114/18, LEX nr

3552287; z 5 marca 2020 r., III UK 36/19, OSNP 2021 Nr 6, poz. 65 oraz z 24 lutego

2021 r., III USKP 31/21, LEX nr 3123199).

Od tej wykładni Sąd Najwyższy jednak odstąpił. I tak w wyroku z 15 września

2021 r. (I USKP 44/21, OSNP 2022 Nr 9, poz. 91) przyjęto, że obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega tylko jedyny wspólnik

jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a nie wspólnik

większościowy, choćby „prawie” lub „niemal” jedyny (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z

art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej w związku z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h.). W uchwale

z 21 lutego 2024 r. (III UZP 8/23, OSNP 2026 nr 1, poz. 7) Sąd Najwyższy uznał, że

wspólnik dwuosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością posiadający 99

procent udziałów nie podlega ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 6 ust.

1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych. Orzecznictwo Sądu Najwyższego w tej kwestii, wbrew

stanowisku zajętemu w niniejszej sprawie przez Sąd Apelacyjny, ma obecnie

charakter ugruntowany (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 30 listopada 2023 r., III

USKP 17/23, OSNP 2024 Nr 6, poz. 66; z 30 listopada 2023 r., III USKP 31/23, OSNP

2024 nr 11, poz. 111, str. 95; z 7 stycznia 2024 r., III USKP 73/23, OSNP 2024 Nr 8,

poz. 87; z 27 sierpnia 2024 r. II USKP 49/23, LEX nr 3748682; postanowienia Sądu

Najwyższego: z 9 stycznia 2024 r., I USK 472/23, LEX nr 3652137; z 3 marca 2024

r., III USK 22/23, LEX nr 3693536; z 29 października 2025 r., I USK 350/24, Legalis

nr 3280150; z 17 listopada 2025 r., I USK 262/24, Legalis nr 3313977 i z 15 grudnia

2025 r., III USK 147/25, Legalis nr 3314455). Sąd Najwyższy uznaje, że wątpliwe jest

poszukiwanie - wbrew woli i świadomej decyzji samego wspólnika spółki kapitałowej

- tytułu do podlegania przez niego obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, zaś

zasada powszechności ubezpieczeń społecznych nie jest realizowana w pełni w

systemie prawa. Ubezpieczeniom obowiązkowym podlegają (z mocy ustawy - ex

lege) tylko te osoby fizyczne, które mają tytuł do podlegania tym ubezpieczeniom

(ujęte enumeratywnie w art. 6 ust. 1 ustawy systemowej). Obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega więc tylko jedyny wspólnik

II USKP 118/26

8

jednoosobowej spółki z ograniczoną (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt

4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h.).

Jeżeli natomiast chodzi o problem zatrudnienia wspólnika spółki kapitałowej

(członka jej zarządu) na podstawie umowy o pracę, to Sąd Najwyższy wypowiadał

się wielokrotnie na ten temat. W przypadku wspólników spółek kapitałowych o

zakwalifikowaniu zatrudnienia jako czynności pracowniczych nie rozstrzygają

przepisy prawa handlowego, lecz przepisy charakteryzujące stosunek pracy. Dla

objęcia ubezpieczeniem społecznym z tytułu wykonywania pracy zasadnicze

znaczenie ma nie to, czy umowa o pracę została zawarta i czy jest ważna (jako

nienaruszająca art. 58 § 1 k.c.), lecz to, czy strony umowy pozostawały w stosunku

pracy (art. 8 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). O tym zaś, czy

strony istotnie w takim stosunku pozostawały i czy stosunek ten stanowi tytuł

ubezpieczeń społecznych, nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę,

wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki oraz

wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów

charakterystycznych dla stosunku pracy, a wynikających z art. 22 § 1 k.p.

W

przypadku zatrudnienia wspólników spółek kapitałowych pełniących w nich funkcje

zarządcze, decydujące znaczenie dla oceny charakteru stosunku prawnego

łączącego spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością z jej wspólnikiem i członkiem

zarządu ma treść tego stosunku i warunki jego realizacji. Podkreśla się, że stosunek

pracy, zdefiniowany w art. 22 § 1 k.p., jest stosunkiem prawnym starannego

działania, którego konstytutywnymi cechami są: dobrowolne, osobiste, odpłatne

świadczenie pracy w sposób ciągły, w warunkach podporządkowania pracownika

pracodawcy, który ponosi wszelkie ryzyka związane z zatrudnieniem pracownika

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 16 października 2018 r., I UK 115/18, OSNP 2019,

nr 5, poz. 61; postanowienia Sądu Najwyższego z: 17 października 2024 r., III USK

347/23, Legalis nr 3143831; 19 listopada 2024 r., I USK 404/23, Legalis nr 3170699;

9 kwietnia 2025 r., I USK 422/23, Legalis nr 3237489 oraz 6 sierpnia 2025 r. II USK

46/25, Legalis nr 3262545).

Największe znaczenie na gruncie typologicznego odróżniania umowy o pracę

przypisuje się cechom osobistego świadczenia pracy, podporządkowania

pracownika oraz ryzyka pracodawcy (tak wyrok Sądu Najwyższego z 16 maja 2019

II USKP 118/26

9

r., II PK 27/18, LEX nr 2665282 i postanowienia Sądu Najwyższego z: 10 stycznia

2024 r., II USK 308/22, Legalis nr 3054409; 15 maja 2024 r., III USK 296/23, Legalis

nr 3078835; 17 października 2024 r., III USK 347/23, Legalis nr 3143831).

W doktrynie wskazuje się, że mając na względzie dyrektywy interpretacyjne z art.

65 k.c., analizy tej należy dokonać, kierując się intencjami stron, co do typu zawartej

umowy z perspektywy nazwy nadanej umowie przez nie, ale i z uwzględnieniem całej

jej treści (M. Krajewski, K. Kruczalak, E. Rott-Pietrzyk, P. Zapadka (w:) M. Stec (red.),

Prawo umów handlowych. System Prawa Handlowego. Tom 5, Warszawa 2017, s.

548; M. Świerczyński (w:) M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa

2024, art. 65 KC). Podstawowym celem wykładni jest ustalenie treści czynności

prawnej, w której skład wchodzi interpretowane oświadczenie woli, a co za tym idzie

praw i obowiązków (treści stosunku prawnego) powstającego (modyfikowanego) w

wyniku dokonania tej czynności prawnej (P. Sobolewski (w:) W. Borysiak (red.),

Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2024, art. 65 k.c.).

Zwrócić także należy uwagę, że zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego,

podważenie podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu stosunku pracy

wskazanego w zgłoszeniu do tych ubezpieczeń, nakłada na organ rentowy

powinność rozstrzygnięcia o podleganiu tym ubezpieczeniom na innej podstawie, a

więc przy ustaleniu, że praca była wykonywana, na podstawie umowy zlecenia lub

umowy o świadczenie usług. Wspólnik dwuosobowej spółki z o.o., który świadczył

pracę na rzecz spółki w ramach zawartej z nią umowy, która jednak nie jest

kwalifikowana jako umowa o pracę w rozumieniu art. 22 § 1 k.p., może podlegać

bowiem ubezpieczeniom społecznym na podstawie innych tytułów, na przykład z

tytułu umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 18 lipca 2023 r., III USKP 83/22, LEX nr 3583238 czy wyrok Sądu

Najwyższego z 30 listopada 2023 r., III USKP 31/23 OSNP 2024 nr 11, poz. 111, str.

95).

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony

wyrok i sprawę przekazał Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815 § 1 i art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c.).

DS

II USKP 118/26

10

Agnieszka Góra-Błaszczykowska

Ewa Stryczyńska Jarosław Sobutka

[SOP]