Sąd Najwyższy uchylił wyrok o odpowiedzialność męża za składki zmarłej żony

Sąd Okręgowy w Łodzi wyrokiem z dnia 20 października 2022 r. oddalił

odwołanie Z.P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddziału w Łodzi z

II USKP 150/26

2

dnia 25 września 2020 r. zmieniającego decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 6 sierpnia 2020 r. w sprawie przeniesienia odpowiedzialności na spadkobiercę

zmarłej M.P. za jej zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek w związku z

prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą, w której określił wysokość

zobowiązań płatnika składek M.P. zmarłej […] 2020 r. na dzień otwarcia spadku, to

jest na dzień śmierci spadkodawcy na kwotę 151.814,96 zł. W uzasadnieniu decyzji

organ rentowy podniósł, że w związku z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem

inwentarza, Z.P., będąc spadkobiercą M.P., ponosi odpowiedzialność za wszystkie

długi spadkodawcy do wysokości stanu czynnego spadku.

W sprawie Sąd poczynił ustalenia, z których wynikało, że M.P. prowadziła

działalność gospodarczą i nie opłacała z tego tytułu należnych składek na

ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz na Fundusz P.. W dniu 7 października

2016 r. pomiędzy Zakładem Ubezpieczeń Społecznych a M.P. doszło do zawarcia

umowy o rozłożenie na raty należności z tytułu składek. Na mocy aneksu nr […]

zadłużenie M.P. zostało rozłożone na miesięczne raty płatne w okresie od 18

września 2018 r. do 18 października 2024 r. Łączne zadłużenie wnioskodawczyni na

dzień zawarcia aneksu, to jest 6 września 2018 r., wyniosło 107.270,93 zł. W okresie

od września 2018 r. do listopada 2019 r. M.P., stosownie do zawartego aneksu,

spłacała zaległości składkowe. W dniu […] 2020 r. M.P. zmarła. Jej jedynym

spadkobiercą jest mąż Z.P., który nabył po niej spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Sąd Okręgowy uznał, że zarówno kwoty zobowiązań, jak i kwoty kosztów

upomnień i egzekucji zostały ustalone prawidłowo. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

prawidłowo rozliczył dokonane wpłaty na zobowiązania wcześniejsze, zgodnie z

obowiązującymi w tym zakresie przepisami tj. rozporządzeniem Rady Ministrów z

dnia 21 września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w

sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład

Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 1771 ze zm.), które określa tryb

i kolejność rozliczania wpłat. W przypadku wyższej kwoty wpłaty, pozostała część

została zaliczona na poczet spłaty na najstarsze pozostałe zobowiązania.

Wnioskodawczyni w momencie dokonywania wpłaty miała zaległości w datach

wymagalności starszych niż data wpłaty, organ rentowy prawidłowo zaliczył te wpłaty

na spłatę wcześniejszych zobowiązań. W przypadku naliczenia na ten okres kosztów

II USKP 150/26

3

egzekucji kwota wpłaty w pierwszej kolejności została pomniejszona o te koszty.

Wszystkie wpłaty zostały prawidłowo zaliczone do poszczególnych okresów

zobowiązań wynikających z deklaracji. Zobowiązania odsetkowe określono na datę

wydania decyzji. Zawarty układ ratalny określał spłatę zaległych zobowiązań

niepodlegających umorzeniu na podstawie umowy o spłatę ratalną. Przerwanie

spłaty składek było równoznaczne z rozwiązaniem umowy o spłatę ratalną, a tym

samym skutkowało zmianę salda zobowiązań wynikającego z przywrócenia jako

wymagalnych, zobowiązań objętych abolicją.

Decyzją z dnia 6 sierpnia 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział

w Łodzi określił wysokość zobowiązań płatnika M.P. zmarłej […] 2020 r. na dzień

otwarcia spadku tj. dzień śmierci spadkodawcy na kwotę 154.497,71 zł oraz orzekł,

że Z.P. jako spadkobierca po M.P. ponosi odpowiedzialność za długi spadkodawcy

do wysokości stanu czynnego spadku. Zaskarżoną decyzją z dnia 25 września 2020

r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w Łodzi zmienił decyzję Zakładu z

dnia 6 sierpnia 2020 r. w sprawie przeniesienia odpowiedzialności na spadkobiercę

zmarłej M.P. za jej zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek w związku z

prowadzoną działalnością gospodarczą: określił wysokość zobowiązań zmarłej […]

2020 r. płatnika M.P. na dzień otwarcia spadku tj. dzień śmierci spadkodawcy na

kwotę 151.814,96 zł w tym z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia

społeczne za okres od marca 2005 r. do lipca 2016 r. w kwocie 60.733,42 zł, odsetek

na dzień zgonu tj. […] 2020 r. w wysokości 48.718,00 zł, kosztów upomnienia w

wysokości 174 zł oraz kosztów egzekucyjnych w wysokości 2.573 zł; z tytułu

nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od lipca 2005 r. do

sierpnia 2005 r., od grudnia 2007 r. do lutego 2009 r., od stycznia 2011 r. do czerwca

2016 r., od grudnia 2019 r. do stycznia 2020 r. w wysokości 21.375,01 zł, odsetek na

dzień zgonu tj. […] 2020 r. w wysokości 13.044 zł, kosztów upomnienia w wysokości

72,80 zł oraz kosztów egzekucyjnych w wysokości 367,80 zł; z tytułu nieopłaconych

składek na Fundusz P. za okres od marca 2005 r. do lutego 2009 r., od stycznia 2010

r. do lutego 2010 r. w wysokości 1.910,23 zł, odsetek na dzień zgonu to jest […]

2020 r. w wysokości 2.481 zł, kosztów upomnienia w wysokości 139,20 zł oraz

kosztów egzekucyjnych w wysokości 226,50 zł. Jednocześnie Zakład Ubezpieczeń

Społecznych podniósł, że Z.P. jako spadkobierca po M.P. ponosi odpowiedzialność

II USKP 150/26

4

za długi spadkodawcy do wysokości stanu czynnego spadku. W uzasadnieniu decyzji

organ rentowy wskazał, że w związku z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem

inwentarza, Z.P. ponosi odpowiedzialność za wszystkie długi spadkodawcy do

wysokości stanu czynnego spadku. W ocenie Sądu dokonane przez biegłego z

zakresu księgowości szczegółowe wyliczenia prowadzą do jednoznacznego wniosku,

że dokonane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyliczenia są prawidłowe.

Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie. W

niniejszej sprawie wnioskodawca nie kwestionował swojej odpowiedzialności za długi

składkowe zmarłej M.P., a jego zastrzeżenia dotyczyły wyłącznie wysokości

zadłużenia, które jego zdaniem zostało stanowczo zawyżone, tym bardziej że jego

zmarła żona spłacała zadłużenie stosownie do zawartego układu ratalnego.

Na okoliczność wyliczenia długu spadkowego po zmarłej M.P. Sąd dopuścił

dowód z opinii biegłego z zakresu rachunkowości, który dokonał szczegółowych

wyliczeń prowadzących do jednoznacznego wniosku, że organ rentowy prawidłowo

rozliczył dokonane wpłaty na zobowiązania wcześniejsze zgodnie z obowiązującymi

w tym zakresie przepisami, to jest rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 21

września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach

rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, a w konsekwencji, że kwoty zobowiązań i kwoty kosztów upomnień i

egzekucji zostały prawidłowo ustalone przez organ rentowy. Różnica zaś kwot

ustalonych w zaskarżonej decyzji w stosunku do rat określonych w aneksie do

umowy o rozłożenie na raty należności z tytułu składek wynikała z faktu przerwania

przez M.P. spłaty składek, co było równoznaczne z rozwiązaniem umowy o spłatę

ratalną, a w konsekwencji skutkowało zmianą salda zobowiązań wynikającego z

przywrócenia jako wymagalnych zobowiązań objętych abolicją.

Sąd wskazał, że zgodnie z regulacją ustawy abolicyjnej, w przypadku, gdy w

terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji określającej warunki

umorzenia, niepodlegające umorzeniu należności zostaną rozłożone na raty albo

zostanie odroczony termin ich płatności, warunek opłacenia należności

niepodlegających umorzeniu, uważa się za spełniony po zakończeniu realizacji

umowy. Rozłożenie na raty należności niepodlegających umorzeniu następuje na

podstawie przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

II USKP 150/26

5

społecznych. Ilość i wysokość rat uzależniona jest od kwoty zadłużenia, uwzględnia

możliwości płatnicze zobowiązanego oraz stan finansów funduszu ubezpieczeń

społecznych. W tym przypadku nie ma zastosowania regulacja ustawy abolicyjnej

mówiąca, że należności niepodlegające umorzeniu podlegają spłacie w terminie 12

miesięcy od uprawomocnienia się decyzji określającej warunki umorzenia, natomiast

zgodnie z regulacją tej ustawy, decyzja o umorzeniu należności będzie mogła zostać

wydana dopiero po spłacie należności objętych układem ratalnym. Reasumując,

Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalając wysokość długu spadkowego po zmarłej

M.P., wziął pod uwagę, że w związku z brakiem spłaty należności objętych układem

ratalnym nie doszło do umorzenia należności na podstawie ustawy abolicyjnej i kwotę

tę uwzględnił przy wyliczaniu zaległych należności składkowych.

Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 8 listopada 2023 r. na skutek apelacji

Z.P. od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 20 października 2022 r. oddalił

apelację odwołującego, stwierdzając, że nie jest ona zasadna. Sąd odwoławczy

uznał, rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego za prawidłowe. W niniejszej sprawie

odwołujący co do zasady nie kwestionuje podstawy swojej odpowiedzialności za

długi zmarłej małżonki, a jedynie wysokość zadłużenia pozostałego do spłaty.

Z ustaleń Sądu pierwszej instancji, które Sąd Apelacyjny w pełni podzielił, a

także z załączonej do akt sprawy dokumentacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

jednoznacznie wynika, że zmarła […] 2020 r. M.P. prowadziła działalność

gospodarczą od 15 września 2004 r. do 19 lipca 2016 r. oraz od 12 sierpnia 2016 r.

i nie opłacała z tego tytułu należnych składek na ubezpieczenie społeczne,

zdrowotne oraz na Fundusz P. począwszy już od 2005 r. W dniu 28 lipca 2016 r.

organ rentowy wydał decyzję o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na

ubezpieczenia społeczne za okres od stycznia 2005 r. do lutego 2009 r. w oparciu o

art.1 ust. 13 pkt 2 ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z

tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność

gospodarczą (Dz.U. z 2012 r., poz. 1551 ze zm., „ustawa abolicyjna”), albowiem na

dzień wydania tej decyzji na koncie rozliczeniowym płatnika widniały zaległości

niepodlegające umorzeniu, określone w art. 1 ust. 10 ustawy.

W dalszej kolejności organ rentowy wydał decyzję z 12 grudnia 2016 r., w

której ponownie na wniosek płatnika określił należności podlegające umorzeniu w

II USKP 150/26

6

trybie powołanej ustawy abolicyjnej, wskazując, że warunkiem ich umorzenia jest

spłata należności niepodlegających umorzeniu (tzw. decyzja warunkowa). Powyższa

decyzja stała się prawomocna w dniu 15 stycznia 2017 r. W dniu 7 października

2016 r. Dyrektor II Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi na

podstawie zawartej umowy o rozłożenie na raty należności z tytułu składek rozłożył

M.P. na miesięczne raty zadłużenie z tytułu należności niepodlegających umorzeniu.

Na mocy aneksu nr […] do umowy ratalnej Zakład Ubezpieczeń Społecznych

wyznaczył nowy termin spłaty zaległości niepodlegających umorzeniu, płatnych w

okresie od 18 września 2018 r. do 18 października 2024 r. M.P. spłacała zaległości

składkowe zgodnie z umową w okresie od września 2018 r. do listopada 2019 r., a

Zakład prawidłowo zaliczył te wpłaty na spłatę wcześniejszych zobowiązań, zgodnie

z obowiązującymi w tym zakresie przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

21 września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w

sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład

Ubezpieczeń Społecznych (tj. Dz.U. 2022 r. poz. 1771).

Sąd Apelacyjny odnosząc się do zarzutu apelacji dotyczącego ustalenia

prawidłowej wysokości zobowiązań zmarłej - płatnika na datę wydania zaskarżonej

decyzji w dniu 25 września 2020 r., podniósł, że wbrew twierdzeniom apelacji, kwoty

spłaconego przez M. P. w okresie od września 2018 r. do listopada 2019 r. zadłużenia

zostały uwzględnione przez Zakład w zaskarżonej decyzji, co potwierdza opinia

biegłego księgowego. Opinia biegłego z zakresu ekonomiki przedsiębiorstw,

zatrudnienia i płac A.G. stanowi miarodajny materiał orzeczniczy. Biegły w opinii

uzupełniającej odniósł się szczegółowo do zarzutów kwestionujących uwzględnienie

w opinii wpłat dokonanych przez M.P. w okresie od października 2018 r. do listopada

2019 r. w ramach zawartej umowy o rozłożeniu na raty. Do opinii uzupełniającej

strona odwołująca nie wnosiła już zastrzeżeń merytorycznych. Również zarzuty

apelacji, kwestionujące ustalenia sądu meriti poczynione w oparciu o opinię biegłego

księgowego, nie zawierają żadnych konkretnych argumentów pozwalających

odnieść się do nich merytorycznie. W szczególności apelujący nie wskazał, która

kwota z wymienionych w piśmie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych począwszy od

18 października 2018 r. została błędnie rozliczona i ewentualnie, w jakim zakresie.

II USKP 150/26

7

Sąd porządkując te ustalenia, zwrócił uwagę, że zaskarżona decyzja z 25

września 2020 r. określa wysokość zobowiązań zmarłej - płatnika na dzień otwarcia

spadku, to jest na […] 2020 r. według stanu faktycznego na datę wydania decyzji.

Jednocześnie w dacie wydanie zaskarżonej decyzji obowiązywała decyzja Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z 6 marca 2020 r. o umorzeniu postępowania w zakresie

umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, emerytalne,

rentowe i wypadkowe z powodu śmierci strony. Jak wynika z uzasadnienia tej decyzji,

postanowieniem z 20 lutego 2020 r. organ rentowy zawiesił postępowanie w sprawie

z wniosku M.P. z 16 listopada 2016 r. o umorzenie należności z tytułu składek na

podstawie art. 97 § 1 pkt 1 k.p.a. do czasu ustanowienia zarządcy sukcesyjnego

przedsiębiorstwa. Nadto organ rentowy przywołał art. 12 ust. 10 ustawy z dnia 5 lipca

2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwa osoby fizycznej (Dz.U. z 2018 r.,

poz. 1629 ze zm.), wskazując, że uprawnienie do powołania zarządcy sukcesyjnego

wygasło z upływem dwóch miesięcy od dnia śmierci płatnika składek, to jest z dniem

[…] 2020 r. W konsekwencji tych zdarzeń organ rentowy postanowieniem z dnia 5

marca 2020 r. podjął zawieszone postępowanie w przedmiocie wniosku abolicyjnego

zmarłej - płatnika i na podstawie art.105 § 1 k.p.a. umorzył postępowanie w

powyższym zakresie.

Podniesiono także, że prawomocna decyzja z 12 grudnia 2016 r., wydana w

trybie o art. 1 ust. 8 ustawy o umorzeniu należności powstałych z tytułu

nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność

gospodarczą, miała charakter decyzji warunkowej i nie stanowiła decyzji ostatecznie

umarzającej zaległości za okres do 28 lutego 2009 r. (art. 1 ust. 1 ustawy). Była to

decyzja warunkowa, albowiem na dzień jej wydania na koncie rozliczeniowym

płatnika widniały zaległości niepodlegające umorzeniu, określone w art. 1 ust. 10

ustawy, czego dowodem było zawarcie układu ratalnego w 2016 r.,

zmodyfikowanego we wrześniu 2018 r., wskazywanym przez odwołującego się

aneksem nr […]. Do dnia śmierci płatnika składek nie została wydana decyzja

ostateczna w trybie art. 1 ust. 13 pkt 1 o umorzeniu zaległości za okres od 2005 r. do

28 lutego 2009 r. Również apelujący, stawiając zarzuty odnośnie do bezzasadnego

„niezastosowania ustawy abolicyjnej”, takiego faktu nie podnosi. Z tych wszystkich

względów nie ma podstaw faktycznych i prawnych do pominięcia opisanych wyżej

II USKP 150/26

8

zaległości, albowiem nie zostały one umorzone, jak też ostatecznie nie zostały

spełnione warunki z ustawy abolicyjnej o wydaniu decyzji umarzającej w trybie art. 1

ust. 13 pkt 1 tej ustawy. Miały wpływ na zmianę salda zobowiązań wynikającego z

przywrócenia - jako wymagalnych - zobowiązań objętych warunkową decyzją

wydaną w trybie ustawy abolicyjnej. Na łączną kwotę 151.814,96 zł złożyły się

ponadto odsetki ustalone na dzień zgonu płatnika i koszty egzekucyjne określone na

datę wydania spornej decyzji, których apelujący nie kwestionuje. Innymi słowy, kwota

ustalonego zobowiązania obejmuje nie tylko pozostałą do zapłaty kwotę należności

niepodlegających umorzeniu w trybie ustawy abolicyjnej, będącą przedmiotem

aneksu nr […] z dnia 6 września 2018 r. do umowy ratalnej (to jest kwotę 107.270,93

zł), ale również, co wynika wprost z ustaleń sądu, zobowiązania objęte wcześniejszą

decyzją warunkową (decyzją z 12 grudnia 2016 r. określającą należności

podlegające umorzeniu pod warunkiem spłaty ww. kwoty w ustalonym terminie). Jak

wynika z treści tego aneksu, umowa ratalna dotyczyła tylko zadłużenia zmarłej -

płatnika z tytułu składek na ubezpieczenia za okres od sierpnia 2009 r. do czerwca

2016 r. (§ 2 pkt 2 umowy). Natomiast istniejące zadłużenie obejmowało zaległości za

znacznie dłuższy okres z tytułu składek: na ubezpieczenie społeczne od marca 2005

r. do lipca 2016 r.: na ubezpieczenie zdrowotne za okres: od lipca do sierpnia 2005

r., od grudnia 2007 r. do lutego 2009 r., od stycznia 2011 r. do czerwca 2016 r. i od

grudnia 2019 r. do stycznia 2020 r. i na Fundusz P. za okres od marca 2005 r. do

lutego 2009 r., od stycznia do lutego 2010 r. Rozliczenie wpłat dokonanych przez

zmarłą - płatnika w ramach układu ratalnego począwszy od 18 października 2018 r.

do 9 grudnia 2019 r. (załączone dowody wpłat od 18 października 2018 r. na k.10-11

akt sprawy) zostało dodatkowo szczegółowo zobrazowane zestawieniem Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych według stanu na 23 września 2020 r. (akta Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych). Wobec powyższego Sąd Okręgowy zasadnie przyjął, że

określona w zaskarżonej decyzji kwota zadłużenia – 151.814,96 zł jest ustalona

prawidłowo.

W tym stanie rzeczy, podzielając w pełni stanowisko Sądu Okręgowego i nie

znajdując podstaw do uwzględnienia apelacji, Sąd Apelacyjny oddalił apelację

skarżącego.

II USKP 150/26

9

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w

całości. W podstawach skargi podniósł zarzut naruszenia przepisów prawa

materialnego, a mianowicie art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych przez jego niezastosowanie na kanwie niniejszej sprawy oraz

niesłuszne przyjęcie, że na poczet zobowiązania wnioskodawcy, który ponosi

odpowiedzialność za długi spadkowe zmarłej żony M.P., należy zaliczyć

zobowiązania objęte decyzją warunkową z dnia 2 grudnia 2016 r. za okres od 2005

r. do 28 lutego 2009 r., podczas gdy powyższe zobowiązania są przedawnione.

Skarżący powołał się również na obrazę przepisów prawa procesowego

mogącego mieć istotny wpływ na treść skarżonego wyroku, a mianowicie art. 233 w

związku z art. 391 § 1 i 382 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny

dowodów z naruszeniem zasad logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego

wyrażający się niesłusznym przyjęciu przez Sąd meriti, że spadkobierca zmarłej M.P.

– Z.P. ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe M.P. do kwoty 151.814,96 zł

podczas gdy pominięcie przy ocenie materiału dowodowego niniejszej sprawy, że w

dniu 6 września 2018 r. zmarła M.P. zawarła aneks do umowy o rozłożenie na raty

należności z tytułu składek społecznych na kwotę 107.270,93 zł i przez okres, od

września 2018 r. do listopada 2019 r. dokonywała regularnej płatności z tytułu spłaty

zaległości oraz bieżących wpłat, a należności organu rentowego za okres od 2005 r.

do 28 lutego 2009 r. uległy przedawnieniu, a także naruszenie art. 387 § 21 k.p.c.

przez brak prawno-relewantnej argumentacji Sądu meriti, dlaczego uznał, za

niezasadne pomniejszenie z kwoty 151.814,96 zł należności uiszczonych przez M.P.

za jej życia i nie rozważył zarzutu przedawnienia należności organu rentowego za

okres od 2005 r. do 28 lutego 2009 r. czego skutkiem był błąd w ustaleniach

faktycznych przyjętych za podstawę wydania wyroku wyrażający się w niesłusznym

uznaniu przez Sąd meriti, że kwota odpowiedzialności Z.P. za długi spadkowe M.P.

nie może zostać pomniejszona o kwotę spłaconych rat przez M.P. za jej życia.

Biorąc pod uwagę powyższe zarzuty, skarżący wniósł o uwzględnienie skargi

kasacyjnej i uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w całości oraz przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpatrzenia.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej i zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz organu rentowego kosztów

II USKP 150/26

10

postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut pierwszy skargi kasacyjnej oparty o naruszenie art. 24 ust. 4 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, w części zasadny, zdecydował o wydaniu

wyroku reformatoryjnego i rozstrzygnięciu, że w spornym okresie skarżący zasadnie

zarzucił nieuwzględnienie przedawnienia należności składowych objętych przejętym

przez niego zobowiązaniem ustalonych zaskarżoną w niniejszym postępowaniu

decyzją w sprawie przeniesienia odpowiedzialności na Z.P. spadkobiercy zmarłej

M.P. za jej zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek w związku z prowadzoną

przez nią działalnością gospodarczą.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (aktualnie jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm., dalej także

jako „ustawa systemowa”), płatnicy obliczają, rozliczają i przekazują co miesiąc do

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe,

wypadkowe i chorobowe za pracowników. Artykuł 46 ust. 1 ustawy systemowej

nakłada na płatnika składek obowiązek obliczania, rozliczania i opłacania należnych

składek za każdy miesiąc kalendarzowy, według zasad wynikających z przepisów

tego aktu. Opisany wyżej obowiązek ma bezwzględny charakter, co oznacza, że

jeżeli przy poborze składek na ubezpieczenia społeczne dojdzie do naruszenia

obowiązujących przepisów, także przez organ dokonujący takiego poboru, to organ

ten nie ma podstaw prawnych do stosowania jakichkolwiek ulg z tego tytułu w

stosunku do płatnika składek.

Ustawa z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu

nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność obecnie

już nieobowiązująca (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 1551 ze zm., także jako: „ustawa

abolicyjna”) ustanowiła dwuetapowe postępowanie umarzania należności

składkowych. Składają się na nie decyzja, określająca warunki umorzenia, do której

odniesienie ma art. 1 ust. 8 oraz decyzja o umorzeniu należności lub o odmowie ich

umorzenia zgodnie z dyspozycją art. 1 ust. 13. Z treści pierwszego z wymienionych

tu przepisów wynika, że decyzja ta ma charakter porządkujący i informacyjny. Należy

II USKP 150/26

11

wskazać w niej zarówno obowiązki warunkujące umorzenie, jak i określić kwoty

należności podlegających umorzeniu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada

2018 r., I UK 283/17). Warunkiem umorzenia należności jest nieposiadanie na dzień

wydania decyzji o umorzeniu należności, niepodlegających umorzeniu składek na

ubezpieczenia i fundusze określone w tej ustawie. Druga z wymienionych decyzji ma

charakter wykonawczy w stosunku do decyzji warunkującej (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 29 listopada 2022 r., I USKP 128/21, LEX nr 3537854).

Jeśli przyjąć, że umowa o rozłożeniu na raty z art. 1 ust. 12 ustawy abolicyjnej

i układ ratalny z art. 29 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie różnią się,

to nie jest to instytucja nowa, czyli nie wiąże się tylko z abolicją składek. Podkreśla

się to, aby stwierdzić, iż nie można uznać, że niezrealizowanie warunków umowy

dotyczącej rozłożenia należności na raty zawsze powoduje powrót do sytuacji

unormowanej w art. 1 ust. 11 ustawy (czyli takiej, jakby umowy w ogóle nie było).

Stanowisko takie nie jest uprawnione z tego względu, że skoro ustawa wskazuje na

stosowanie określonej umowy (układu ratalnego) i strony ją zawierają, to w

przypadku niespełnienia jej warunków nie można twierdzić, że jej realizacja jest w

ogóle bez znaczenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2019 r., III UK

178/18, OSNP 2020, nr 5, poz. 46).

Umowa dotycząca układu ratalnego jest umową cywilnoprawną odnoszoną do

zobowiązania składkowego (art. 29 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych). Zawarcie tej umowy powoduje, że płatnik może wykonać układ w

przeważającej części, a nawet prawie w całości. Termin płatności może być

późniejszy niż termin 12 miesięcy (wynikający z art. 1 ust. 11 ustawy), choćby dlatego,

że sam układ może być zawarty z końcem tego okresu i określać płatność rat po tym

terminie. Przyjąć należy, że spłata rat jest zdarzeniem prawnym, które likwiduje dług.

Oczywiście znaczenie ma pełne wykonanie układu, dlatego obowiązuje ustawowe

zastrzeżenie (poza umową), że jeżeli dłużnik nie spłaca w terminie ustalonych przez

Zakład rat, to pozostała kwota staje się natychmiast wymagalna z odsetkami (art. 29

ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Podobną regulację zawarto w

§ 7 ust. 4 umowy z dnia 7 października 2016 r. o rozłożeniu na raty należności

składkowych - po rozwiązaniu umowy należności z tytułu składek stają się

wymagalne wraz z odsetkami i podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o

II USKP 150/26

12

postępowaniu egzekucyjnym. Z takiej regulacji nie wynika jednak automatyczny

powrót do warunku zawartego w art. 1 ust. 11 ustawy abolicyjnej, bo taki skutek

nieterminowej realizacji układu nie został w ustawie określony.

M.P. zawarła aneks do umowy o rozłożenie na raty należności z tytułu składek

społecznych na kwotę 107.270,93 zł i przez okres, od września 2018 r. do listopada

2019 r. dokonywała regularnej płatności z tytułu spłaty zaległości. Zgodnie z § 22

ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2017 r. w sprawie

szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do

których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2022

r., poz. 1771 ze zm.) wpłatę należności z tytułu składek objętych układem ratalnym

lub odroczeniem terminu płatności rozlicza się na pokrycie kosztów upomnienia,

składek oraz przysługujących od nich odsetek za zwłokę i opłaty prolongacyjnej, a

następnie na pokrycie wymierzonej dodatkowej opłaty.

W ocenie Sądu Najwyższego z tego ostatniego przepisu wynika, że składki

wpłacone zgodnie z prawidłowo sporządzoną deklaracją za dany miesiąc - powinny

być zewidencjonowane zgodnie z tą deklaracją, a nie na poczet innych należności.

Unormowanie to jest regułą, mającą duże znaczenie dla pewności dokonywanych

operacji finansowych. Płatnik składek powinien mieć poczucie bezpieczeństwa i

przekonanie, że wpłacone składki zostaną zewidencjonowane zgodnie z prawidłowo

wypełnionymi deklaracjami. Przeciwne działania organu rentowego mogłyby

doprowadzić do chaosu, w którym płatnik składek nie wie, w których miesiącach

powstała niedopłata, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie potrafi precyzyjnie

wskazać wpłaconych przez niego kwot, które zostały zewidencjonowane na

zadłużenie z wcześniejszych miesięcy. Taka sytuacja zapewne powstała w niniejszej

sprawie, gdyż Sądy pierwszej i drugiej instancji w uzasadnieniach wyroków nie

wskazują dokładnie kwot i miesięcy, w których składki nie zostały prawidłowo

zapłacone. Przedstawione wyżej unormowanie znajduje pewną analogię w art. 451

§ 1 k.c., zgodnie z którym to dłużnik w pierwszej kolejności (przed wierzycielem) ma

uprawnienie do wskazania, który ze swoich długów chce zaspokoić. Wyborowi

dłużnika wierzyciel nie może się sprzeciwić, bowiem popadnie w zwłokę (art. 486 §

2 k.c.), chyba że zachodzi sytuacja wskazana w art. 451 § 1 zdanie drugie k.c. (wyrok

Sądu Najwyższego z 3 lutego 2014 r., I UK 264/13, OSNP 2015, nr 4, poz. 57).

II USKP 150/26

13

W sprawie jednak ustalono, a ustalenia te są w postępowaniu wiążące, że

biegły z zakresu rachunkowości w ekspertyzie dokonał szczegółowych wyliczeń

prowadzących do jednoznacznego wniosku, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych

prawidłowo rozliczył dokonane wpłaty na zobowiązania wcześniejsze zgodnie z

obowiązującymi w tym zakresie przepisami tj. rozporządzeniem Rady Ministrów z

dnia 21 września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w

sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji, że kwoty zobowiązań i kwoty kosztów

upomnień i egzekucji zostały prawidłowo ustalone przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych. Różnica zaś kwot ustalonych w zaskarżonej decyzji w stosunku do rat

określonych w aneksie do umowy o rozłożenie na raty należności z tytułu składek

wynikała z faktu przerwania przez M.P. spłaty składek, co było równoznaczne z

rozwiązaniem umowy o spłatę ratalną, a w konsekwencji skutkowało zmianą salda

zobowiązań wynikającego z przywrócenia jako wymagalnych zobowiązań objętych

abolicją. Należy jedynie dodać, że w systemie kasacyjnym nie wystarczy wytknięcie

sądowi drugiej instancji niezgodności dokonanych wyliczeń z regułami

matematycznymi, lecz konieczne jest także powołanie odpowiednich przepisów

prawa, które zostały "przy okazji" naruszone, a proste działania rachunkowe nie

wymagają wiadomości specjalnych, więc sąd dokonujący samodzielnie takich

wyliczeń nie narusza art. 278 § 1 k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2017

r., II UK 165/16, LEX nr 2306371; postanowienie Sądu Najwyższego z 24 marca 2022

r., I CSK 547/22, LEX nr 3404756).

Do dnia śmierci płatnika składek nie została wydana decyzja ostateczna w

trybie art. 1 ust. 13 pkt 1 o umorzeniu zaległości za okres od 2005 r. do 28 lutego

2009 r., a zaległości, które nie zostały umorzone, bowiem ostatecznie nie zostały

spełnione warunki z ustawy abolicyjnej o wydaniu decyzji umarzającej w trybie art. 1

ust. 13 pkt 1 tej ustawy miały wpływ na zmianę salda zobowiązań wynikającego z

przywrócenia jako wymagalnych, zobowiązań objętych warunkową decyzją wydaną

w trybie ustawy abolicyjnej. Na łączną kwotę 151.814,96 zł złożyły się ponadto

odsetki ustalone na dzień zgonu płatnika i koszty egzekucyjne określone na datę

wydania spornej decyzji, których apelujący nie kwestionuje. Innymi słowy, kwota

ustalonego zobowiązania obejmuje nie tylko pozostałą do zapłaty kwotę należności

II USKP 150/26

14

niepodlegających umorzeniu w trybie ustawy abolicyjnej, będącą przedmiotem

aneksu nr […] z dnia 6 września 2018 r. do umowy ratalnej (to jest kwotę 107.270,93

zł), ale również, co wynika wprost z ustaleń sądu, zobowiązania objęte wcześniejszą

decyzją warunkową (to jest decyzją z 12 grudnia 2016 r. określającą należności

podlegające umorzeniu pod warunkiem ich spłaty w ustalonym terminie). Jak wynika

z treści tego aneksu, umowa ratalna dotyczyła tylko zadłużenia zmarłej - płatnika z

tytułu składek na ubezpieczenia za okres od sierpnia 2009 r. do czerwca 2016 r. (§

2 pkt 2 umowy), natomiast istniejące zadłużenie obejmowało zaległości za znacznie

dłuższy okres z tytułu składek: na ubezpieczenie społeczne od marca 2005 r. do lipca

2016 r. Stąd też kwotą zobowiązania przejętego przez Z.P. zostały objęte należności

składkowe i inne należności za cały sporny okres składające się na łączną kwotę

151.814,96 zł.

W zakresie należności za okres od 2005 r. do 28 lutego 2009 r. skarżący

podniósł zarzut przedawnienia na podstawie art. 24 ust. 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych przez jego niezastosowanie do zobowiązania

wnioskodawcy, który ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe zmarłej żony M.P.

Przedawnienie należności składowych zostało uregulowane w art. 24 ust. 4 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z tym przepisem należności z tytułu

składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się

wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu

składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu

przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub

zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia

przedawnienia (art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Ponadto

zawieszenie terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega

zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia

terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty i bieg

terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym

nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych

wypłacanych przez Zakład lub podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do

wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony,

do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia

II USKP 150/26

15

zakończenia postępowania egzekucyjnego (art. 5a-b). Bieg terminu przedawnienia

ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia przez Zakład postępowania w sprawie wydania

decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę

wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia do dnia, w

którym decyzja stała się prawomocna (art. 5f). Bieg terminu przedawnienia, o którym

mowa w ust. 4, ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia

uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo

zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w

którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy (art. 6).

Analiza przedawnienia należności składkowych wymaga oceny zastosowania

przepisu art. 24 ustawy systemowej z uwzględnieniem dwóch kluczowych nowelizacji,

jakie w odniesieniu do okresu zobowiązania objętego zaskarżoną decyzją wymagały

zastosowania do należności składkowych. Sąd Najwyższy w wyroku z 15 listopada

2022 r. (II USKP 17/22, LEX nr 3537845) wskazał, że w świetle pierwotnej treści art.

24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, należności z tytułu składek

ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu

przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym

stały się wymagalne. Stosownie do art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych w ówczesnym brzmieniu, bieg przedawnienia przerywało odroczenie

terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na

raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o

czynności tej został zawiadomiony dłużnik.

Regulacja ta została zmieniona ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 241, poz. 2074). Przepis art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2003 r. stanowił, że

należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia,

w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d. Ustawa z dnia 18 grudnia

2002 r. nie zawierała przepisów przejściowych w zakresie stosowania zmienionego

art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych do należności z tytułu

składek wymagalnych i nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. (por. W.

II USKP 150/26

16

Morawski (w:) Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz, red. J.

Wantoch-Rekowski, Warszawa 2015, art. 31).

Ukształtowane jednolite orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazywało, że

mimo iż zobowiązanie składkowe powstało pod rządami przepisów przewidujących

krótszy termin przedawnienia, to jeżeli w momencie wejścia w życie normy prawnej

wydłużającej termin przedawnienia to zobowiązanie nie uległo jeszcze

przedawnieniu, zastosowanie miały nowe reguły (uchwały Sądu Najwyższego z dnia

8 lipca 2008 r. I UZP 4/08, OSNP 2009 nr 1-2, poz. 19 i z dnia 2 lipca 2008 r., II UZP

5/08, OSNP 2009 nr 1-2, poz. 17). Regulacja zawarta w ustawie zmieniającej

wprowadzała też instytucję nieprzedawnienia się należności z tytułu składek

zabezpieczonych hipoteką lub zastawem (art. 24 ust. 5 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych), zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązań z

tytułu składek (art. 24 ust. 5a, ust. 5b i ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych), przerwania biegu terminu przedawnienia zobowiązań z tytułu składek

(art. 24 ust. 5c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), a także przedawnienia

zobowiązania z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby

trzeciej (art. 24 ust. 5d ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Co istotne,

zgodnie z ugruntowanym poglądem prezentowanym w orzecznictwie zarówno sądów

administracyjnych, jak i sądów powszechnych, do nieprzedawnionych do dnia 31

grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony termin

przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności

mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile

wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu

przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś

należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (uchwały już

cytowane Sądu Najwyższego z: 8 lipca 2008 r., I UZP 4/08 oraz z dnia 2 lipca 2008

r., II UZP 5/08, a także wyroki Sądu Najwyższego z: 25 października 2022 r., II USKP

243/21, LEX nr 3518476; 16 stycznia 2024 r., I USKP 16/23, LEX nr 3656096 oraz

Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 9 grudnia 2008 r., II GSK 547/08, LEX nr

957970; 8 lutego 2011 r., II GSK193/10, LEX nr 958125; 25 lutego 2014 r., II GSK

119/13, LEX nr 1495094; 21 marca 2014 r., II FSK 815/12, LEX nr 1447076).

II USKP 150/26

17

Kolejna zmiana okresu przedawnienia należności składkowych została

wprowadzona od dnia 1 stycznia 2012 r. Z tą datą na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy

z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i

przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych i skrócono okres przedawnienia składek na

ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do

przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1

stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym,

że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady

wynikającej z tego przepisu, do należności składkowych nieprzedawnionych do dnia

1 stycznia 2012 r. (a więc z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma

zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym zastrzeżeniem, że liczy się go nie

od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady

ustanawia ust. 2 powołanego przepisu, stosownie do którego, jeżeli przedawnienie

rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby - zgodnie z przepisami

dotychczasowymi - wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego

wcześniejszego terminu.

Termin przedawnienia, przewidziany w omawianym przepisie, ulegał przez

lata zmianom. Początkowo wynosił 5 lat, następnie – 10 lat, by w końcu zostać

ponownie skróconym do 5 lat. Dziesięcioletni okres przedawnienia obowiązywał w

okresie od 1 stycznia 2003 r. do 31 grudnia 2011 r. Z uwagi na znaczny upływ czasu

od wprowadzonych zmian wystarczy wspomnieć, że do przedawnienia należności z

tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się

przepisy w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą, z tym że 5-letni bieg

przedawnienia rozpoczyna się od 1 stycznia 2012 r., co wynika z art. 27 ust. 1 ustawy

z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców

(Dz.U. Nr 232, poz. 1378). Jeśli jednak przedawnienie rozpoczęte przed 1 stycznia

2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej,

przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (art. 27 ust. 2 tej

ustawy). Prawo zmiany terminów przedawnienia jest domeną ustawodawcy i skoro

II USKP 150/26

18

ma w ten sposób wpływ na stosunki cywilnoprawne, to obejmuje ono również

stosunki publicznoprawne (należności składkowe). Inaczej mówiąc, dłużnik musi się

poddać terminom przedawnienia wydłużanym przez ustawodawcę w czasie trwania

stosunku prawnego (wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w: Łodzi z 8

czerwca 2017 r., III SA/Łd 305/17, LEX nr 2328710; Warszawie z 28 lutego 2018 r.,

VIII SA/Wa 752/17, LEX nr 2459946).

Stosownie do przepisu art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w

związku z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej zobowiązanie z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne wygasa wskutek przedawnienia. Przedawni