Sąd Najwyższy uchylił wyrok o emeryturę policyjną wydany po śmierci ubezpieczonej

II USKP 154/26

2

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 22 września 2022 r. zmienił decyzję

Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i

Administracji w Warszawie w przedmiocie ponownego ustalenia wysokości emerytury

A.W.1 z 2 grudnia 2019 r. ( […]) w ten sposób, że ustalił wysokość emerytury należnej

A.W. w kwocie ustalonej przed 1 października 2017 r. oraz stwierdził, że Dyrektor

Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w

Warszawie nie ponosi odpowiedzialności za nieustalenie ostatniej okoliczności

niezbędnej do wydania decyzji.

Sąd Okręgowy zaznaczył, że stan faktyczny pomiędzy stronami procesu nie był

kwestionowany w toku postępowania sądowego. Przedmiot sporu obejmował

konieczność rozważenia, czy organ rentowy zasadnie, na podstawie art. 15c w zw. z

art. 13b ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji,

Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu

Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,

Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej, Służby

Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U.z 2016 r., poz. 708 ze zm.; zwanej dalej „ustawą

zaopatrzeniową") dokonał obniżenia emerytury policyjnej A.W.1 do poziomu

wynikającego z art. 15c ust. 1 i 3 w związku z art. 13b ww. ustawy. Organ rentowy

wydał zaskarżoną decyzję na podstawie wskazanych przepisów, wprowadzonych na

mocy art. 1 i 2 ustawy z 16 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji

Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego,

Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu,

Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2016 r., poz.

2270; zwanej dalej „ustawą nowelizującą”). W ocenie Sądu Okręgowego analiza

zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego prowadziła do wniosku,

że brak jest dowodów, jakoby odwołująca się - choć w okresie wskazanym w

zaświadczeniu wystawionym przez IPN pełniła służbę w jednej z jednostek

wskazanych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej - faktycznie pełniła w niej służbę, którą

można zakwalifikować jako służbę na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu

wskazanych wyżej przepisów ustawy. Sąd stwierdził bowiem brak dowodów

potwierdzających, aby A.W.1 wykonywała czynności operacyjno-techniczne

II USKP 154/26

3

niezbędne w działalności Służby Bezpieczeństwa, zmierzające do realizacji funkcji

państwa totalitarnego, jak również by zajmowała się zwalczaniem opozycji

demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń, kościołów i związków

wyznaniowych, łamaniem praw do wolności słowa i zgromadzeń, prawa do życia,

wolności, własności i bezpieczeństwa obywateli. Praca, jaką wykonywała odwołująca

się, miała charakter wyłącznie biurowy i administracyjny, sprowadzała się głównie do

czynności technicznych, kancelaryjnych i ewidencyjnych.

Na skutek apelacji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA w

Warszawie od wyroku Sądu Okręgowego, Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z

29 września 2023 r. oddalił apelację. W ocenie Sądu Apelacyjnego konkluzja Sądu

Okręgowego co do tego, że odwołująca się nie pełniła służby na rzecz totalitarnego

państwa w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej pozostawała trafna. W ocenie

Sądu Apelacyjnego w sprawie nie zostało wykazane, aby służba odwołującej się miała

jakikolwiek związek z wykonywaniem zadań wywiadowczych i kontrwywiadowczych.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że ustawodawca w art. 13b ust. 1 pkt 5 ustawy

zaopatrzeniowej pod pojęciem „służby na rzecz totalitarnego państwa” uznaje służbę

w instytucjach i formacjach enumeratywnie wymienionych w tym przepisie, o ile

wypełniają one określone, również ustawowo, zadania, nie czyniąc, co do zasady,

dalszego rozróżnienia z uwagi na zajmowane stanowiska, funkcje, czy wykonywane

czynności, które jednak muszą być powiązane, choćby pomocniczo, z określonym

przez ustawodawcę przedmiotem działania jednostki.

Ustawodawca nie uzależnił wprost objęcia funkcjonariusza procedurą ponownego

przeliczenia świadczenia, w związku z pełnieniem przez niego służby na rzecz

państwa totalitarnego od wykonywania czynności polegających na zwalczaniu

opozycji demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń, kościołów i

związków wyznaniowych, łamaniu prawa do wolności słowa i zgromadzeń, gwałceniu

prawa do życia, wolności i bezpieczeństwa, jednak pośrednio kwestie te wynikają z

omawianej regulacji, która kwalifikuje jako służbę na rzecz totalitarnego państwa

jedynie służbę w jednostkach wykonujących/wypełniających wymienione w przepisie

ustawy zadania (np. zadania wywiadowcze i kontrwywiadowcze - art. 13b ust. 1 punkt

5 lit. b, czy zadania Służby Bezpieczeństwa - art. 13b ust. 1 punkt 5 lit. c, czynności

operacyjno-techniczne niezbędne w działalności Służby Bezpieczeństwa - art. 13b ust.

II USKP 154/26

4

1 punkt 5 lit. d). Inaczej mówiąc służba, aby mogła zostać zakwalifikowana, jako służba

pełniona na rzecz totalitarnego państwa, najczęściej musi podlegać ocenie w

powiązaniu z określonymi przez ustawodawcę zadaniami jednostki wymienionej w art.

13b, przy czym nie ma już znaczenia, czy ma ona charakter podstawowy, czy też

pomocniczy, z punktu widzenia realizacji tych zadań. Sąd Apelacyjny stwierdził, że w

przypadku wydziału paszportów, celem dokonania takiej kwalifikacji należy powiązać

pełnioną służbę z zadaniami tej jednostki polegającymi na wypełnianiu zadań

wywiadowczych i kontrwywiadowczych. Oceniając służbę odwołującej się Sąd

Apelacyjny nie znalazł takiego powiązania, nie zostało ono wykazane w toku

postępowania dowodowego, nie wynika też z faktów powszechnie znanych czy

znanych Sądowi z urzędu. W konkluzji Sąd odwoławczy sformułował tezę, że skoro

odwołująca się nie mogła zostać zakwalifikowana jako pełniąca służbę w rozumieniu

art. 13b ustawy zaopatrzeniowej (na rzecz totalitarnego państwa), to nie ma do niej

zastosowania art. art. 15c ustawy zaopatrzeniowej. Oznacza to, że świadczenie

odwołującej się nie mogło zostać obniżone na podstawie powołanych wyżej przepisów

i powinno pozostać na takim poziomie, na jakim je ustalono na zasadach

obowiązujących przed wejściem w życie przepisów ustawy nowelizującej z 16 grudnia

2016 r., które do odwołującej się nie znajdowały zastosowania.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł organ rentowy

zaskarżając wyrok w całości i zarzucając temu Sądowi naruszenie przepisów

postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c.

przez jego niezastosowanie i niewydanie postanowienia o zawieszeniu postępowania

w związku ze śmiercią ubezpieczonej A.W.1 i nieoczekiwanie na wstąpienie do sprawy

następcy prawnego, co skutkowało wydaniem orzeczenia w warunkach nieważności

postępowania, o której mowa w art. 379 pkt 2 k.p.c.

Skarżący organ rentowy wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

podstawie art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c., stwierdzając, że w sprawie zachodzi nieważność

postępowania i wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia Sądu Apelacyjnego oraz

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi lub innemu Sądowi

równorzędnemu i pozostawienie temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego oraz o zasądzenie od odwołującego się na rzecz organu

II USKP 154/26

5

rentowego kosztów postępowania w postępowaniu kasacyjnym, w tym kosztów

zastępstwa prawnego według norm prawem przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje,

Rozpoznawana w niniejszym postępowaniu skarga kasacyjna jest uzasadniona z

powodu trafnie podniesionego przez organ rentowy zarzutu nieważności

postępowania, o której mowa w art. 379 pkt 2 k.p.c., z powodu wydania zaskarżonego

wyroku w stosunku do strony, która zmarła, zatem nie miała zdolności sądowej.

Mając na uwadze okoliczności, wynikające z akt sprawy, Sąd Najwyższy

stwierdził, że w piśmie z 3 sierpnia 2023 r. mąż ubezpieczonej A.W. złożył do Sądu

Apelacyjnego wniosek o przyspieszenie rozpoznania sprawy i skierowanie jej na

wokandę poza kolejnością z uwagi na bardzo zły stan zdrowia ubezpieczonej (k. 144).

Wniosek ów, przekazano do referatu sędziego 4 sierpnia 2023 r., skutkiem czego

sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym 29 września

2023 r. W dniu 27 września 2023 r. do Sądu Apelacyjnego (data prezentaty Biura

Podawczego) wpłynęło pismo A.W. z 25 września 2023 r., zawierające informację o

śmierci A.W.1 i oświadczenie o woli wstąpienia do postępowania - w miejsce zmarłej

– A.W.1 - męża odwołującej się i jedynego spadkobiercy (k. 152 a.s.). Należy

zauważyć, że w/w pismo, wprawdzie wpłyneło do Biura Podawczego Sądu

Apelacyjnego w Warszawie 27 września 2023 r., jednak zostało przekazane do

referatu sędziego, będącego w sprawie sprawozdawcą, dopiero 5 października 2023

r., a zatem już po wydaniu przez Sąd Apelacyjny zaskarżonego wyroku, co nastapiło

na posiedzeniu niejawnym 29 września 2023 r. Oznacza to, że fakt śmierci odwołującej

się, w dniu wydawania przedmiotowego wyroku przez Sąd Apelacyjny, nie był znany

Sądowi w składzie wyznaczonym do rozpoznania sprawy.

Śmierć strony postępowania cywilnego (osoby fizycznej), analogicznie jak utrata

w trakcie procesu przez stronę (osobę prawną) zdolności sądowej, stanowi

przeszkodę w jego kontynuowaniu i w przypadku, gdy przedmiotem procesu są prawa

i obowiązki, które przechodzą na następców prawnych (podlegają sukcesji), musi

nastąpić zawieszenie postępowania (art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c.). Zawieszenie

postępowania następuje z urzędu.

II USKP 154/26

6

Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z 7 lutego 2024 r. (w sprawie II PSKP 17/23, LEX

nr 3716793) stwierdził, że niezawieszenie postępowania i jego kontynuowanie po

utracie w trakcie procesu przez stronę zdolności sądowej, w przypadku osoby

fizycznej - śmierci, bez wstąpienia w jej miejsce następców prawnych, powoduje

nieważność postępowania.

W przypadku śmierci strony prowadzone postępowanie sądowe może być

kontynuowane jedynie z udziałem jej następcy prawnego, jeżeli przedmiot procesu

należy do praw i obowiązków, które są przedmiotem sukcesji (mogą przejść na

następcę prawnego), a takimi są bez wątpienia prawa majątkowe i wynikające z nich

świadczenia pieniężne. Dlatego też sąd ma obowiązek zawieszenia postępowania z

urzędu, stosownie do art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c., a do jego podjęcia dochodzi, gdy zgłosi

się lub zostanie wskazany następca prawny zmarłego albo z chwilą ustanowienia we

właściwej drodze kuratora spadku, zgodnie z art. 180 § 1 pkt. 1 k.p.c. To powoduje, że

w sprawie dochodzi do spełnienia przesłanki, o której mowa art. 379 pkt 2 k.p.c. (por.

także wyrok Sądu Najwyższego z 27 maja 2010 r., II PK 363/09, LEX nr 603829).

Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności faktycznych rozpoznawanej

sprawy, w której została wniesiona przez pozwany organ rentowy skarga kasacyjna,

Sąd Najwyższy stwierdził, że postępowanie przed Sądem drugiej instancji zostało

dotknięte nieważnością w zakresie przeprowadzonego 29 września 2023 r.

posiedzenia niejawnego oraz wydania wyroku, gdyż było kontynuowane z udziałem

zmarłej A.W.1, która w dniu wyrokowania, z uwagi na wcześniejszy zgon, nie miała

zdolności sądowej. Równocześnie swój udział w postępowaniu apelacyjnym zgłosił

mąż odwołującej się A.W. Zgodnie zaś z brzmieniem art. 47 ust. 1 ustawy z 18 lutego

1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa

Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby

Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,

Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej,

Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin, Dz.U. z 2026 r. poz. 505,

zwanej „ustawą zaopatrzeniową”), w razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o

świadczenia pieniężne, świadczenia należne jej do dnia śmierci przysługują

małżonkowi i dzieciom, a w razie ich braku - kolejno: wnukom, rodzicom, dziadkom i

rodzeństwu.

II USKP 154/26

7

Uwzględnienie przez Sąd Najwyższy kasacyjnego zarzutu nieważności

postępowania przez Sądem drugiej instancji oznaczało konieczność uchylenia

zaskarżonego wyroku oraz zniesienia postępowania przed tym Sądem w zakresie

dotkniętym nieważnością tj. od dnia śmierci A.W.1, która nastąpiła […] 2023 r. (k. 153

a.s.).

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. w związku z art.

386 § 2 k.p.c. i art. 39821 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania

kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c., Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.

Robert Stefanicki

Ewa Stryczyńska Agnieszka Żywicka

[SOP]