Sąd Najwyższy uchylił w części wyrok o ubezpieczenia pracownicy i przekazał sprawę

II USKP 163/26

2

W wyroku z 8 sierpnia 2023 r., sygn. akt III AUa 925/21, Sąd Apelacyjny w

Warszawie – w sprawie z odwołania M.W. i A.S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w Lublinie o podleganie ubezpieczeniom społecznym – po

rozpoznaniu apelacji M.W. oraz apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział

w Lublinie od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Warszawie z 25 marca 2021 r., sygn. akt XXI U 852/20, w punkcie II oddalił

apelację M.W.; w punkcie III oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w Lublinie; w punkcie IV zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w Lublinie na rzecz A.S. kwotę 240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

prawnego w postępowaniu apelacyjnym; w punkcie V zasądził od M.W. na rzecz

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie kwotę 240 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym.

Decyzją z 18 grudnia 2017 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w

Lublinie stwierdził, że M.W. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność

gospodarczą nie podlega od 23 października 2015 r. do 6 grudnia 2017 r.

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu oraz

dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu.

Decyzją z 12 stycznia 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w

Lublinie stwierdził, że A.S. jako pracownik u płatnika składek M.W. nie podlega od 25

kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu,

rentowym, chorobowemu i wypadkowemu.

M.W. i A.S. zaskarżyli w całości obie decyzje, wnosząc: w zakresie decyzji z

18 grudnia 2017 r. o jej zmianę przez orzeczenie, że M.W. podlega od 23

października 2015 r. do 6 grudnia 2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i dobrowolnie ubezpieczeniu

chorobowemu, a w zakresie decyzji z 12 stycznia 2018 r. o zmianę przez orzeczenie,

że A.S. podlega od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu.

W odpowiedziach na odwołania organ rentowy wniósł o ich oddalenie,

wskazując, że decyzje są faktycznie i prawnie uzasadnione.

Wyrokiem z 25 marca 2021 r., sygn. akt XXI U 852/20, Sąd Okręgowy w

Warszawie: w punkcie I oddalił odwołanie od decyzji z 18 grudnia 2017 r.; w punkcie

II USKP 163/26

3

II zmienił zaskarżoną decyzję z 12 stycznia 2018 r., w ten sposób, że stwierdził, że

A.S. jako pracownik u płatnika składek M. W. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom:

emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 25 kwietnia 2016 r. do

8 sierpnia 2018 r.; w punkcie III zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w Lublinie na rzecz M.W. i A.S. kwoty po 180 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy – w części co do punktu

III i IV – zaskarżył skargą kasacyjną. W skardze opartej na podstawie procesowej

(art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art.

476 § 2 pkt 1 k.p.c., art. 4779 § 1 k.p.c., art. 47714 § 1 i § 2 k.p.c. w związku z art. 6

ust. pkt 1 i art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych przez wykroczenie przez Sąd Apelacyjny poza granice

przedmiotu sporu.

Skarżący wniósł o uchylenie w zaskarżonej części wyroku Sądu Apelacyjnego

w Warszawie i przekazane sprawy do ponownego rozpoznania, a w sytuacji uznania

przez Sąd Najwyższy, że podstawa naruszenia przepisów postępowania jest

oczywiście uzasadniona, o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

Warszawie przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z 25 marca 2021

r. w ten sposób, że A.S. jako pracownik u płatnika M.W. podlega obowiązkowo

ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 25

kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. lub ewentualnie zmianę zaskarżonego wyroku

Sądu Apelacyjnego w Warszawie przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego w

Warszawie z 25 marca 2021 r. przez zmianę daty końcowej, do której A.S. jako

pracownik u płatnika M.W. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu,

rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu, na dzień 8 sierpnia 2017 r.;

rozstrzygnięcie o kosztach procesu i zasądzenie na rzecz ZUS kosztów

postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm

prawem przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając skargę kasacyjną organu rentowego, Sąd Najwyższy stwierdza,

że podstawa procesowa skargi z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. jest uzasadniona. Z

podstaw zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie wynika między

II USKP 163/26

4

innymi, że organ rentowy decyzją z 12 stycznia 2018 r. stwierdził, że A.S. jako

pracownik u płatnika składek M.W. nie podlega od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia

2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu. A.S. zaskarżyła tę decyzję w całości, wnosząc: o jej zmianę przez

orzeczenie, że podlega od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu z tytułu

zawartej umowy o pracę z M.W.. W wyroku z 25 marca 2021 r. Sąd Okręgowy w

Warszawie zmienił zaskarżoną decyzję z 12 stycznia 2018 r., w ten sposób, że

stwierdził, że A.S. jako pracownik u płatnika składek M.W. podlega obowiązkowo

ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 25

kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2018 r. M.W. jako pracodawca, osoba prowadząca

jednoosobową działalność gospodarczą, zgłosił A.S. jako pracownika do

ubezpieczeń społecznych od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. z tytułu

zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na 1/8 etatu. A.S. została zatrudniona na

stanowisku pracownika administracyjno-biurowego. Sąd Okręgowy wskazał, że

praca świadczona przez A.S. na rzecz M.W. w okresie od 25 kwietnia 2016 r. do 8

sierpnia 2017 r. miała charakter faktyczny. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku

nie odniósł się co do przyczyn, dla których przyjął za zasadne objęcie A.S. ze

spornego tytułu ubezpieczeniami również za okres od 9 sierpnia 2017 r. do 8 sierpnia

2018 r.

W apelacji od powyższego wyroku Sądu Okręgowego organ rentowy zarzucił

między innymi naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez brak wszechstronnej oceny

zgromadzonych dowodów w sprawie i ich dowolną, a nie swobodną ocenę i uznanie,

że pozorność prowadzonej działalności gospodarczej przez M. W. nie stanowi o

pozorności zatrudnienia w jej ramach A.S., a obie sfery prawne podlegają niezależnej

ocenie oraz że fakt wykonywania pracy na rzecz M.W. przez A.S. został

udowodniony w ramach prowadzonego postępowania sądowego ponad wszelką

wątpliwość, podczas gdy wszechstronna ocena zgromadzonych dowodów powinna

prowadzić do uznania, że A.S. nie świadczyła na rzecz M.W. obowiązków

pracowniczych, co spowodowało w konsekwencji nieprawidłowe ustalenie przez Sąd

stanu faktycznego w sprawie i uznanie, że A. S. jako pracownik u płatnika składek

M.W., podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu,

II USKP 163/26

5

chorobowemu i wypadkowemu od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2018 r., podczas

gdy przy dokonaniu prawidłowej oceny zgromadzonych w sprawie dokumentów Sąd

powinien uznać, że w spornym okresie A.S. nie podlegała ww. ubezpieczeniom,

zwłaszcza w świetle faktu, że zaskarżona decyzja obejmuje okres od 25 kwietnia

2016 r. do 8 sierpnia 2017 r., a M.W. domagał się objęcia ubezpieczeniem jedynie

do 6 grudnia 2017 r.

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał, że umowa o

pracę zawartą pomiędzy odwołującymi się ma wszystkie niezbędne elementy

konstytuujące stosunek pracy, zgodnie z art. 22 § 1 k.p., a strony umowę tę faktycznie

realizowały. A.S. świadczyła pracę osobiście, w sposób ciągły, zgodnie z poleceniem

płatnika składek, co do czasu, miejsca i sposobu świadczenia pracy, a pracodawca

pracę tę przyjmował i był obowiązany do zapłaty wynagrodzenia, które wypłacał

odwołującej się. Sąd Apelacyjny podzielił w tym zakresie stanowisko Sądu

Okręgowego, który uznał, że A.S. rzeczywiście świadczyła pracę na rzecz płatnika

składek M.W., co zostało wykazane dowodami przedłożonymi Sądowi na etapie

postępowania w pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji nie uzasadnił, z jakich

względów uznał za słuszny i wydany zgodnie z prawem wyrok Sądu Okręgowego w

zakresie, w jakim orzekł on ponad treść zaskarżonej decyzji, tj. obejmując A.S.

ubezpieczeniami z tytułu zatrudnienia u M.W. w okresie od 9 sierpnia 2017 r. do 8

sierpnia 2018 r.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych przedmiot rozpoznania determinowany jest w pierwszej kolejności

przedmiotem decyzji organu rentowego zaskarżonej do sądu ubezpieczeń

społecznych, a w drugim rzędzie - zakresem odwołania od tej decyzji (wyroki Sądu

Najwyższego z: 14 marca 2013 r., I UK 555/12, LexPolonica nr 8034905; 23 kwietnia

2010 r., II UK 309/09, LexPolonica nr 3035740; 18 lutego 2010 r., III UK 75/09, OSNP

2011 nr 15 - 16, poz. 215; 9 września 2010 r., II UK 84/2010, LexPolonica nr 3026695;

7 marca 2006 r., I UK 195/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 55). Rozpoznając odwołanie

od decyzji organu rentowego, sąd ubezpieczeń społecznych rozstrzyga zatem o

zasadności odwołania w granicach wyznaczonych, z jednej strony, zakresem

samego odwołania, a z drugiej, treścią zaskarżonej decyzji. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjęto, że sąd ubezpieczeń społecznych nie może zastępować

II USKP 163/26

6

organu rentowego i we własnym zakresie ustalać prawa do świadczenia (wyrok Sądu

Najwyższego z 13 września 2005 r., I UK 382/04, LexPolonica nr 2254595), jednakże

rozpoznając sprawę dotyczącą uprawnienia danej osoby do określonego

świadczenia, ma obowiązek ustalić wszystkie jego warunki, nawet gdyby organ

rentowy w decyzji negatywnej ocenił tylko niektóre z nich, bez rozpoznania

pozostałych (wyroki Sądu Najwyższego z: 15 grudnia 2009 r., II UK 138/09 OSNP

2011 nr 13-14, poz. 192; 16 stycznia 2014 r., I UK 307/13, LEX nr 1620461 i 30

stycznia 2018 r., I UK 529/16, LEX nr 2459723).

Zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c. Sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który

nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie.

W niniejszej sprawie przedmiotem zaskarżonej decyzji organu rentowego była

kwestia podlegania przez odwołującą się A.S. jako pracownika u płatnika składek

M.W. ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu

od 25 kwietnia 2016 r. do dnia 8 sierpnia 2017 r. W złożonym odwołaniu skarżąca

wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i objęcie jej wskazanymi ubezpieczeniami w

spornym okresie. Sąd pierwszej instancji wyszedł poza granice zaskarżonej decyzji,

odwołania od niej i orzekł o objęciu A.S. ze spornego tytułu ubezpieczeniami również

za okres od 9 sierpnia 2017 r. do 8 sierpnia 2018 r. Sąd drugiej instancji –

rozpoznając apelację organu rentowego – nie odniósł się do tej kwestii. Nie uzasadnił,

z jakich względów podzielił stanowisko wyroku Sądu pierwszej instancji w zakresie,

w jakim orzekł on ponad treść zaskarżonej decyzji, tj. obejmując A.S.

ubezpieczeniami z tytułu zatrudnienia u M.W. w okresie od 9 sierpnia 2017 r. do 8

sierpnia 2018 r. W tym zakresie ma rację skarżący, że Sąd orzekając o nieistniejącym

żądaniu odwołującej się, rozstrzygnął ponad żądanie odwołania, czym naruszył art.

321 § 1 k.p.c. Zakaz orzekania ponad żądanie oznacza, że sąd nie może orzec co

do przedmiotu, który nie był objęty zaskarżoną decyzją organu rentowego

(postanowienie Sądu Najwyższego z 14 grudnia 2022 r., III UZ 29/22, LEX nr

3456243; wyrok Sądu Najwyższego z: 8 października 2015 r., I UK 452/14, LEX nr

1816588, 14 maja 2013 r., I UK 611/12, LEX nr 1372003). Ze względu na to, że w

postępowaniu kasacyjnym również obowiązuje zakaz orzekania co do przedmiotu,

który nie był objęty treścią zaskarżonej decyzji oraz wniesionego od niej odwołania,

II USKP 163/26

7

usuwa się spod kontroli kasacyjnej merytoryczną poprawność orzeczenia wydanego

z naruszeniem art. 321 k.p.c.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

i art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

[SOP]